Bas súyegińiz
«Men Saǵan maqtaw aytaman; sebebi men qorqınıshlı hám ájayıp jaratılǵanman; Seniń isleriń ájayıp» (Zabur 139:14).
Jalańash bas súyegi unamlı kórinbewi múmkin, biraq ol bizge bul deneniń bólegin Jaratıwshı qanshalıq ájayıp jaratqanın aytıp bergenimizden de jaqsı kórsetedi. Qulaqlar, kózler, murın hám awız ushın tesikler qalay dizayn etilgenine itibar beriń, solay etip bul bólimler adamnıń júzine jaǵımlı, teń salmaqlı kórinis beredi hám bir-birine kesent etpeydi. Sonıń menen birge, joqarı jaq súyegi qozǵalmas ekenine, biraq tómengi jaq súyegi ilmekli ekenine itibar beriń, solay etip biz shaynay alamız hám sóyley alamız. Eger basqasha bolǵanda, bul nárselerdi islew qanshalıq qıyın bolar edi.
Bul ózgeshelikler qanshalıq áhmiyetli bolsa da, bas súyeginiń tiykarǵı maqseti Jaratıwshı bizge bergen miydi qorǵaw — adamdı jerdegi barlıq basqa tirishilik iyesi haywanlardan joqarı dárejege qoyatuǵın joqarı miy. Bas súyegi ájayıp kúshli, ústki bólimi 1/4 dyuym qalıńlıqta hám tómengi bólimi qalıńıraq, jeńil, kúshli sawıt jaratadı. Onıń ústki hám jan táreplerinde qalıń teri bas terisi bar, hám onıń ústinde qorǵawshı shash qabatı bar. Eki qabat ta astındaǵı nárselerdi qorǵawda paydalı.
Bas súyeginiń ishinde onıń hám miy arasında názik, biraq qalıń qabat bar, ol áhmiyetli nervler hám qan tamırların qorǵawǵa járdem beredi. Bul «dura mater» dep ataladı. Biraq bul tek ǵana tariyxtıń bir bólegi. Soqqılarǵa, urıwlarǵa hám jıǵılıwlarǵa qarsı qosımsha qorǵaw sıpatında, bas súyegi miydiń «júzip júretuǵın» arnawlı suyıqlıq jastıǵın uslap turadı. Bas súyeginiń qattı qabıǵı miydi óte jaqın qorshap turadı, hám barlıq bos orınlar bul áhmiyetli suyıqlıq penen toltırılǵan.
Hech nárse itibarǵa alınbaǵan. Hátte iyis biliw, esitiw hám kóriwge juwapker nervler de bas súyeginiń arnawlı oyıqlarında jaylasqan, olardı óz wazıypaların orınlaǵanda qorǵaw ushın.
Bas súyeginiń tómengi bólimindegi tesik arqalı, omirtaqa miyge ájayıp nerv sisteması menen kiredi, ol miy hám deneniń barlıq bólimleri arasında xabarlar alıp baradı. Bul tesik sonshalıq itibar menen jaylastırılǵan, adamnıń bası onı tik uslap turıwǵa hám pútkil denesiniń tik turıwına múmkinshilik beretuǵın dárejede teń salmaqlı. Omirtaqa ózi pútkil bas súyeginiń tiykarǵı tayanıshı boladı — bas súyegi hám barlıǵı.
Omirtaqanańız
Injenerlik Ájayıp
«Quday ayttı: Biz adamdı Óz súwretimizde, Óz uqsasımız boyınsha jaratayıq; hám olar ... pútkil jer ústinen húkimranlıq etsin.» Genezis 1:26
«Óz súwretimizde» hám «Óz uqsasımız boyınsha» adam Qudayǵa uqsas degen mánisti ańlatpaydı, al ol jerde Qudaydıń wákili. Onıń máńgilik ján hám aqılı hám jerdegi barlıq jaratılıslar ústinen húkimranlıǵı bar. Bul húrmetli orındaǵı adam basqa haywanlardan óziniń tik denesi menen ajıratılǵan — basqa hesh bir jerdegi haywanda bolmaǵan yamasa bolmaytuǵın nárse.
Adamǵa tik denesin beretuǵın omirtaqa (arqasúyek). Bul deneniń iykemli, kúshli tayanıshın támiyinleytuǵın ájayıp omırqa baǵanası. Eger ol bir qattı súyek bolǵanda, adam oyınshı ásker sıyaqlı qattı bolar edi. Sonıń ushın Quday bas súyeginiń tómengi bóliminen jámbasqa shekem jetetuǵın 36 bólek omırqa berdi. Omirtaqa sonıń menen birge soqqı juwıtqısh sıpatında háreket etiw hám maksimal kúsh beriw ushın iyri túrde payda bolǵan. Moyın omırqaları bastı qollap-quwatlaydı, kókirek omırqalarına 12 juplı qabırǵalar biriktirilgen, hám omirtaqanıń tómengi bólimine jaqın bel omırqaları júktiń kóp bólegin kóteredi. Omırqalar diskler (yamasa jastıqlar) menen biriktirilgen, olar baǵ gúlleri shlangındaǵı shaybalarǵa uqsas. Olardıń joqarı hám tómengi betleri joqarı hám tómengi súyeklerge bekkemlenedi. Olardıń orayları jelige uqsas material menen toltırılǵan, bul omirtaqaǵa bul tárepke yamasa ol tárepke háreket etiwge hám durıs formasın saqlawǵa múmkinshilik beredi. Disktiń shetleri «jeli»niń sızıp shıǵıwınan saqlaw ushın kúshli, serpilimli shemirshektiń qalıń qabatlarınan islengen.
Omirtaqanıń pútkil baǵanası ishki bos, yarım dyuym qalıńlıqtaǵı orın qaldırıw ushın omirtaqa jiligi. Bul jilik miyden deneniń túrli bólimlerine 31 juplı nervlerdi baylanıstıradı, nerv impulsların (xabarların) alıp baradı hám qaytaradı. Bizdiń moynımız hám ayaqlarımızdıń tabanları arasında denemizda júz beretuǵın kóplegen nárseler miy tárepinen omirtaqa arqalı túsip keletuǵın nervler arqalı basqarıladı. Bas súyegi (omirtaqanıń joqarı bóliminde) omirtaqa jiligi ushın tesikke iye hám adamnıń tik turısına kesent etpeytuǵın etip jaylastırılǵan. Bul maymılda basqasha, onıń jiligi basın alǵa hám teń salmaqlıqtan shıǵarıp jiberetuǵın tesik arqalı ótedi. Sonıń ushın maymıl tik tura almaydı (tek ǵana qısqa waqıtqa) hám tórt ayaqlap júriwi yamasa qolların tayanısh ushın qollanıwı kerek. Bul adam hám maymıldıń tuwısqan emesliginiń taǵı bir dálili.
Genezistiń birinshi babı Ol olardı bólek jaratılıslar etip jaratqanın aytadı. Basqa nárseni iseniw bizdiń oylarımızdı súyikli Quday hám Jaratıwshıdan alıp ketedi. Dawıt óziniń Quday bergen oylarına erip, bizdiń baslawshı Bibliya ayatta járiyalaǵan:
«Qudayım, Seniń oylarıń men ushın qanshalıq qımbat!» (Zabur 139:17).
Hám Qudaydıń súyikli oyları búgin de sizge qaray sonday.
Dawıt nege bunday dep ayta alǵanı tań qalar emes,
«Men Saǵan maqtaw aytaman; sebebi men qorqınıshlı hám ájayıp jaratılǵanman; Seniń isleriń ájayıp» (Zabur 139:14). Keyin ol qosımsha etti: «Qudayım, Seniń oylarıń men ushın qanshalıq qımbat! Olardıń sanı qanshalıq úlken!» (Zabur 139:17).
Siz Oǵan ózińizge qaray oyları ushın hesh qashan minnetdarshılıq bildirgenmisiz?″
