Eski Ósiyettegi Rabbıdıń eń kóp qollanılatuǵın eki atı, dáslep evrey tilinde jazılǵan, olar Elohim hám YHWH (Yahweh). Birinshisi «Quday» dep awdarıladı, al ekinshisi «Rabbı» (kishi háripke itibar beriń) yamasa «Yehova» 1 dep bizdiń inglis Bibliyalarımızda. Elohim «Eń Joqarı» yamasa «Qudiretli» degen mánisti ańlatadı, hám bul Qudaydıń atı bolıp, ol arqalı Quday barlıq adamzatqabelgili. Bul at Qudaydıń Jaratıwshı hám Álemniń Hákimi sıpatındaǵı ájayıp ullılıǵın hám qudiretin atap ótedi. Yehova bolsa, Qudaydıń shártnama atı bolıp, ol jeke qatnasıqtıbildiredi. Ol «Ol kim bar» degen mánisti ańlatadı, bul janıp turǵan putanıń ótiwinde «Quday Musaǵa ayttı, Men kimmen, Solmen» (Shıǵıw 3:14 F. W. Granttıń Sanlı Bibliyası) dep túsindirilgen. Tiri, ózgermeytuǵın, ǵárezsiz, óz-ózinen bar bolǵan, máńgilik Biriniń Óz xalqı menen jeke qatnasqısı keletuǵını qanday miyrim! Eski Ósiyette Ol Ózin Yehova dep jeke patriarxlarǵa, sonday-aq Izrail xalqına ashıp berdi, olar menen shártnama qatnasıǵına kirdi. Biz aytıwımız múmkin, Elohim Qudaydıń ulıwma atı, al Yehova Onıń jeke atı.
Jaratılıs kitabı 1–2-báplerdegi jaratılıs bayanatı ayırmashılıqtı kórsetedi. Jaratılıs 1:1–2:3-tegi dáslepki jaratılıs bayanında qollanılǵan Quday sózi Elohim. Jaratılıs 2:4-25 jaratılıstıń altınshı kúni haqqında qosımsha bayan beredi, Qudaydıń adamzat penen miyrimli qatnasıǵına itibar qaratadı. Bul jerde Quday «Rabbı Quday» yamasa Yehova Elohim (4-ayat NKJV, JND) dep tanıstırıladı – tek ǵana Joqarı Jaratıwshı sıpatındaǵı Quday emes, bálkim Ózi jaratqan adamlar menen qatnasıqtaǵı Quday. Jaratılıs 1:1 (NKJV) bılay deydi: «Quday aspan menen jerdijarattı». Biraq Jaratılıs 2:4 bılay deydi: «Rabbı Quday jer menen aspandıjarattı». Hár túrli sóz tártibine itibar beriń. Endi jer birinshi keledi, óytkeni Yehovanıń qızıǵıwshılıǵı bizdiń kishkene planetamızǵa qaratılǵan.
Eski Ósiyette Yehovanıń jeti2 belgili qospa atı bar. Bul atlar Onıń súyispenshilik xarakterin hám Óz balaları menen miyrimde qalay qatnasatuǵının tolıǵıraq kórsetedi.
Yehova-Jireh: «Rabbı-Taminleydi» (Jaratılıs 22:14)
Isxaq ákesinen Moriya tawına kóterilip baratırǵanda qurbanlıqları haqqında soradı, Ibrahim juwap berdi: «Balım, Quday Ózi kúydirip shalıw ushın qozını taminleydi» (8-ayat). Waqıtı kelgende, Ol Óziniń jalǵız Ulı, «dúnyanıń gúnasın alıp ketetuǵın Qudaydıń Qozısı» (Yuxanna 1:29) beriw arqalı bunı isledi. Ol endi bizdiń barlıq mútájliklerimizdi «Isa Máshih arqalı Onıń dańqtaǵı baylıqlarına muwapıq» (Filipililer 4:19) taminlewge wáde beredi. Rimlikler 8:32 soraydı: «Óz Ulına ayamaǵan, bálkim Onı barlıǵımız ushın bergen Ol, Onıń menen birge barlıq nárselerdi de bizge erkin bermey me?»
Bizdiń aspanlı Ákemiz aspan qusların azıqlandıradı. Olar saat sayın Oǵan ǵárezli bolıp jasaydı, Ózleriniń keleshektegi mútájliklerin taminlewge Oǵan isenedi. Biz olardan da qımbatlı emespey miz be? Quday bizge kerek bolǵan hár bir nárseni biledi, sonlıqtan biz turmıstıń tiykarǵı mútájlikleri haqqında qáweterlenip jasawımız shárt emes. «Biraq birinshi Qudaydıń patshalıǵın hám Onıń ádilligin izleń, sonda bul barlıq nárseler sizge qosıp beriledi» (Matta 6:33).
Yehova-Rapha: «Sizdi-Emleytuǵın-Rabbı» (Shıǵıw 15:26)
Shólde úsh kún júrgennen keyin suw taba almaǵannan soń, Rabbı Izrail balalarına Marahtıń ashshı suwların tatıwǵa ruqsat berdi. Rabbıdıń kórsetpesine muwapıq Musa terek taslaǵanda suwlar keremet túrde shirin boldı, bul bizge krestti esletedi (25-ayat; 1 Petrus 2:24). Rabbı keyin Izrailliklerdi Mısırlılarǵa keltirgen barlıq keselliklerden qorǵawǵa wáde berdi, eger Izrail xalqı Oǵan boysınsa. Ayırım Bibliya alımları ashshı suwdıń joqarı mineral quramı olardıń denelerin Mısır keselliklerinen yamasa on plaga waqtında ushırasqan ólimge alıp keletuǵın mikroblardan tazalawǵa járdem bergen dep esaplaydı. Qanday jaǵdayda da, Rabbı Ózin sol jerde Yehova-Rapha: Sizdi-Emleytuǵın-Rabbı dep ashıp berdi.
Ol bizdi barlıq fizikalıq, emotsional hám ruwxıy keselliklerimizden emlewge qúdiretli. Geyde, Lazar haqqındaǵı gúrrińdegi sıyaqlı, Ol bizdiń ómirimizde tragediyanı basdan keshiriwimizge ruqsat beredi. Sol waqıtlarda Rabbı Isa biz benen birge jılaydı. Onıń miyrimi bizdiń eń tereń mútájliklerimizde bizge xızmet etedi, hám Ol «kúl ushın sulıwlıq, qayǵı ushın quwanısh mayın [hám] awır ruwx ushın maqtaw kiyimlerin» (Isa 61:3) beredi. «Ol júregi sınǵanlardı emleydi hám olardıń jaraqaların baylaydı» (Zabur 147:3). Bizdiń Rabbımız bizdiń basımızdan ótkeriwimizge ruqsat bergen ashshı tájiriybeler ushın bir maqsetke iye, hám Ol Izrail ushın islegenindey, Rabbı Óziniń súyispenshiligi, emlewi hám bereketleri arqalı bizdiń ómirimizdiń ashshı suwların shirin ete aladı.
Yehova-Nissi: «Rabbı-Meniń-Bayraǵım» (Shıǵıw 17:15)
Shóldiń biraz ishkerisine kirgennen keyin Izraillikler ózleriniń birinshi urısına ushıradı, olar Amaleklikler tárepinen hújimge ushıraǵanda. Yevteronomiya 25:17-19 Amalektiń strategiyasın atap ótedi: olar Izrail sharshaǵan hám ash bolǵanda artqı qatarlarǵa hám artta qalǵanlarǵa hújim etti. Dene qumarlıǵınıń qanday sáykes túri (Galatiyalılar 5:17; 1 Petrus 2:11). Bizdiń Máshixshi urısımızda dushpan bizdiń hálsizliklerimizge nıshan qoyadı. Shınında da, imanıwshılar sıpatında bizdiń úsh tiykarǵı dushpanımız bar:
Bizden sırtdaǵı shaytan.
- Bizdiń átirapımızdaǵı dúnya.
- Bizdiń ishkerimizdegi dene bizdiń ishimizdegi nárseni.
- Izrail Musa payǵambardıń duwası hám Yushanıń qılıshı arqalı jeńiske eristi. Biz de duwa hám Qudaydıń Sózi arqalı jeńiske erise alamız hám jeńimpazlar sıyaqlı jasa alamız – álbette, Qudaydıń pútkil sawıt-saymanların kiyiwdi umıtpayıq (Ef. 6:10-18). Keyinirek, Musa qurbanlıq ornatıp, oǵan «Rabbim-meniń-bayraǵım» dep at berdi, bul gúresti eslew hám jeńisti Qudayǵa tiyisli etiw ushın edi. Biz Onıń bayraǵı astında gúresemiz; Onıń atı bizdiń standartlarımızdaǵı uranıńız.
Yehova-M’kaddesh3: «Sizdi-muqaddes-etken-Rabbim» (Shıǵıw 31:13; Lewiler 20:8)
Izrail xalqı Rabbim ushın muqaddes xalıq bolıw ushın ajıratılǵan edi. Lewiler kitabınan úzindi keltirip, elshi Petrus úgitledi: «Sizlerdi shaqırǵan Ol muqaddes bolǵanı ushın, sizler de barlıq minez-qulqıńızda muqaddes bolıńlar, sebebi jazılǵan: ‘Muqaddes bolıńlar, sebebi Men muqaddespen’» (1 Petrus 1:15-16). Biz pozitsiyalıq jaqtan, Quday aldındaǵı ornımızda, jańa tuwılıw hám Ruwhtıń muqaddesleniwi arqalı muqaddeslengenbiz. Biraq biz múminler ámeliy jaqtan turaqlı túrde muqaddesleniwi kerek: «muqaddes bolǵan adam ele de muqaddes bolsın» (Ashıw 22:11). Qudaydıń erkisi bizdiń muqaddesleniwińiz (1 Tesalonikalılar 4:3), hám tek «ózińizdi dene hám ruwhtıń barlıq kirlerden tazalaw» arqalı ǵana biz «húrmet ushın, muqaddeslengen hám Ustaz ushın paydalı» ıdıslar bola alamız (2 Korinfliler 7:1; 2 Timotiy 2:21).
Dene kirleri fizikalıq taza emesliktiń barlıq túrlerin óz ishine aladı. Mısalı, pornografiya elektron qurallar dáwirinde burınǵıdan da qolaylı. Biraq biz ruwhtıń kirlerin de birdey biliwimiz kerek: bizdiń oylarımız, niyetlerimiz, maqtanıshımız hám isenimsizligimiz. Taza emeslik hám butparastlıq, sırtqı hám ishki – israfshıl ulı hám onıń úlken aǵası gúnań hár bir kategoriyasına mısal bola aladı.
Muqaddes Ruh bizdiń pozitsiyalıq hám ámeliy muqaddesleniwińizdiń deregi: «Eger biz Ruh arqalı jasasaq, Ruh arqalı júreyik te» (Galatiyalılar 5:25).
Yehova-Shalom: «Rabbim-Tınıshlıq» (Hákimler 6:24)
Gideon Rabbimniń Perishtesin betpe-bet kórgenin túsinip, ómirinen qorıqtı. Rabbim oǵan: «Tınıshlıq seniń menen bolsın; qorıqpa» (23-ayát) dep teselli berdi. Máshixshi ómiriniń paradokslarınıń biri, Rabbim bizge tınıshlıq beredi, sol arqalı bizdi urısqa jiberiwi múmkin!
Juwap retinde, Gideon Qudayǵa tabınıw ushın qurbanlıq ornatıp, onı Yehova-Shalom: Rabbim-Tınıshlıq dep atadı. Múminler sıpatında biz eki túrli tınıshlıqqa iye bolamız: Quday menen tınıshlıq hám Qudaydıń tınıshlıǵı .4 Birinshiden, «iman arqalı aqlanǵanımızdan keyin, Rabbimiz Isa Máshix arqalı Quday menen tınıshlıqqa iye boldıq» (Rimlikler 5:1). Máshix «Ózi bizdiń tınıshlıǵımız» (Ef. 2:14) hám Óziniń kresttegi jumısı arqalı bizdi Quday menen jarastırdı. Qudaydıń balaları sıpatında biz Onıń súyispenshiligi hám kúshine isenim arqalı barlıq jaǵdaylarımızda ishki tınıshlıqtı da seze alamız. «Hesh nárseden qorıqpańlar, biraq hár bir nársede duwa hám jalbarıw arqalı, shúkirshilik penen, óz tileklerińizdi Qudayǵa bildirińler; hám barlıq túsinikten asıp túsetuǵın Qudaydıń tınıshlıǵı júreklerińizdi hám aqıllarıńızdı Isa Máshix arqalı qorǵaydı» (Filipilikler 4:6-7).
Yehova-Tsidkenu: «Rabbim-bizdiń-ádilligimiz» (Yeremiya 23:6, 33:16)5
Yesaya payǵambar jazdı: «Biz hámmemiz taza emes nársedeymiz, hám barlıq ádilliklerimiz kir shúberekler sıyaqlı» (Yesaya 64:6). Hátte bizdiń eń jaqsı háreketlerimiz de Qudaydıń jaqsılıǵına erisiw ushın teń salmaqlılıqtı ózgertpeydi. Tek Onıń iskerligi arqalı ǵana biz «Isa Máshixte»miz, Ol bizdiń ádilligimiz boldı (1 Korinfliler 1:30). «Isa Máshixte» jańa pozitsiyanı, júzim sabında turǵan putaq sıyaqlı ómirlik birlesiwdi ańlatadı (Yuhanna 15:1-8-di qarap kóriń). «Sebebi Ol gúna bilmegen Adamdı biz ushın gúna etti, sol arqalı biz Onıń ishinde Qudaydıń ádilligi bolayıq» (2 Korinfliler 5:21). Krestte bizdiń gúnaqarlıǵımız Rabbimiz Isaǵa Onıń kámil ádilligi ushın almastırıldı.
Quday meniń Qutqarushımdı kóredi, keyin meni kóredi, «Súyikliniń ishinde», qabıl etilgen hám erkin» —Civilla Martin, (1866–1948)
Óz ádilligimizge erisiw ushın hesh nárseni isley almasaq ta, bul jańa tuwılıwdıń shańaraq ózgesheligi: «Eger Onıń ádil ekenin bilseńiz, ádillikti ámelge asırǵan hár bir adam Onnan tuwılǵanın bilesiz» (1 Yuhanna 2:29). Efeslikler 6:14-ti 1 Tesalonikalılar 5:8 menen salıstırıw qızıqlı, onda ádillik sawıtı iman hám súyispenshilik sawıtı dep ataladı. «Ádillik» «súyispenshilik arqalı isleytuǵın iman» (Galatiyalılar 5:5-6). Basqalarǵa ádillik sawǵası haqqında gúwalıq bergenimizde, imanımızdı súyispenshilik arqalı bildiriwdi ámelge asırayıq.
Yehova-Shammah: «Rabbim-sol-jerde» (Ezekiel 48:35)
Ezekieldiń tańqalarlıq payǵambarlıǵı Ierusalim qalasındaǵı mıń jıllıq ibadatxanań súwretlemesi menen tawsıladı, ol Qudaydıń dańqına tolı boladı hám «Rabbim-sol-jerde» dep ataladı. Ashıw 21:2-4-te bizge Jańa Ierusalim, bizdiń aspan úyimiz haqqında kóriniw berilgen: «Mine, Qudaydıń shatırı adamlar menen birge, hám Ol olar menen jasaydı, hám olar Onıń xalqı boladı. Qudaydıń Ózi olar menen birge boladı hám olardıń Qudayı boladı. Hám Quday olardıń kózlerinen hár bir kóz jasın súrtedi; endi ólim, qayǵı, yamasa jılaw bolmaydı. Endi awırıw bolmaydı, sebebi burınǵı nársler ótip ketti» (3-4-ayátlar). Qanday úmit! Hátte házir de, ómir jolımız boyınsha, Rabbimiz Isa bizdi hesh qashan taslap ketpewge yamasa tastaǵanǵa wáde berdi (Evreyler 13:5). Ol hárdayım biz benen birge: «Mine, Men sizler menen hárdayım, dáwirdiń aqırına shekem» (Matta 28:20). Biz de jámáátlik sherikligimizde – Rabbimiz Isa átirapında jıynalǵan jergilikli múminlerdiń waqıtlarında – «eki yamasa úsh adam Meniń atımnan jıynalǵan jerde, Men olardıń ortasında bolaman» (18:20) dep túsinip, ruwxlanayıq.
Zabur 23
Basqalar baqlap ótkenindey, Yehovanıń bul jeti qospa atı Zabur 23-ke ájayıp túrde kirgizilgen:
Rabbim meniń shopanım; Men hesh nárseden mútáj bolmayman. [Yehova-Jirah] Ol meni jasıl jaylawlarda jatqızadı; Ol meni tınısh suwlar qasına alıp baradı. [Yehova-Shalom] Ol meniń janımdı qayta tikleydi; [Yehova-Rapha] Ol meni Óz atı ushın ádillik jollarında alıp baradı. [Yehova-Tsidkenu] Hátte ólim sayasınıń oypatlıǵınan júrsem de, men hesh qanday jamanlıqtan qorıqpayman; sebebi Sen menen birgeseń; Seniń tayagıń hám Seniń hasań, olar meni teselli beredi. [Yehova-Shammah] Sen meniń dushpanlarım aldında stol tayarlaysan; [Yehova-Nissi] Sen meniń basımdı may menen maylaysan; meniń kesem tolıp tasadı. [Yehova-M’kaddesh] [Sebebi Yehova meniń Támiyinlewshim, meniń Tınıshlıǵım hám meniń Ádilligim; sebebi Ol hárdayım menen birge; sebebi Ol meniń Bayraǵım hám meniń Muqaddesleniwińiz] Álbette jaqsılıq hám rehimdilik meniń ómirimniń barlıq kúnlerinde meniń artımnan eredi; hám men Rabbimniń úyinde máńgi jasayman.
ESLETPE
- YHWH, Yahweh hám Yehova arasındaǵı lingvistik baylanıs: original evrey jazba tilinde dawıslılar bolmaǵan. Iláhıy atın jazatuǵın tórt dawıssız YHWH Tetragrammaton dep ataladı (bul grekshe «tórt háripke iye» degen mánisti ańlatadı). Eń itimal aytılıwı «Yahweh» bolıp tabıladı. Vavilon tutqınlıǵınan keyin, evreyler bilmey qudayǵa til tiygiziwden qorqıp, iláhıy atın aytıwǵa tım muqaddes dep esaplay basladı (Shıǵıw 20:7; Leviler 24:16). Olar hattta sinagogalarında Muqaddes Jazıwlardı dawıslap oqıǵanlarında onı evrey sózi «Adonay» («Rabbı») menen almastırdı. Keyinirek, Masoretler (olar evrey Bibliyasınıń original tekstin 6-dan 10-ǵa shekemgi ásirlerde qayta islew menen shuǵıllanǵan) «Adonay» («a-o-a») dawıslı noqatların qostı [Evrey tilindegi dawıslı noqatlar «hataf patah-holam-quamats» bolıp tabıladı.] YHWHdawıssızları arasına, biraq ol ele de «Adonay» dep aytıldı. Evrey grammatikasına sáykes, birinshi «a» (guttural dawıssız aleph astındaǵı quramalı sheva) «e» (dawıssız yod astındaǵı ápiwayı sheva) bolıp ózgeredi, nátiyjede tekstte «YeHoWaH» payda boladı. Evrey Bibliyasın latın tiline awdarǵanda, Y hám W (latın tilinde joq) J hám V menen almastırılıp, «Yehova» atı payda boldı.
- Ayırım Bibliya alımları Yehova-Elohim (Rabbı-Quday), Yehova-Tzevaot/Sabaoth (Áskerlerdiń Rabbısı), Yehova-Elyon (Eń Joqarı Rabbı), Yehova-Ra’ah/Rohi (Rabbı-Meniń-Shopanım) hám Yehova-Hoseenu (Rabbı-Bizdiń-Jaratıwshımız) sıyaqlı Yehovanıń quramalı atların da qosadı.
- Bul Yehova-M’Qaddeshdep te jazılıwı múmkin.
- Sol sıyaqlı, Isa Óz shákirtlerine: «Tınıshlıqtı men sizlerge qaldıraman, Óz tınıshlıǵımdı men sizlerge beremen» (Yuhanna 14:27) dedi.
- Yehova-Tsidkenu hám Yehova-Shalom Zabur 85:10-da biriktirilgen: «Meyrim hám haqıyqatlıq bir-birine ushıradı; ádillik hám tınıshlıq ópisti.» Qudaydıń súyispenshilik hám muqaddeslik sıyaqlı tiykarǵı qásiyetleri Máshihtiń krestinde kesisti; Onıń meyrimi Onıń ádilligi talap etken nárselerdi támiyinledi. «Nızam Musa arqalı berildi, biraq shápáát hám haqıyqatlıq Isa Máshih arqalı keldi» (Yuhanna 1:17).
