Hikmettiń eki anıqlaması
Hikmet, Nasiyatlar kitabınıń tiykarǵı teması, eki anıqlamaǵa iye. Birinshiden, ol tek ǵana bas bilim emes, al jaqsılıq penen jamanlıqtıń iláhıy jaqtılandırılǵan túsiniwi. Nasiyatlar kitabında hikmettiń jamanlıqqa qarsı qoyılıwı onıń ruwxıy hám moralıq sapalı ekenligin kórsetedi. Eski Ahıttıń kópshilik bóliminde hikmet tek ǵana sheberlik yamasa durıs pikirlewdi ańlatadı. Nasiyatlar kitabı aqıldıń qádirliligin támiyinleytuǵın moralıq sapalı qosadı.
Nasiyatlar kitabında Sulayman «hikmet», «bilim» hám «túsiniw» sıyaqlı sózlerden óz-ara almasıp paydalanadı, bul Hudaǵa shın júrekten bilgen adamnıń júregin súwretleydi. «Aqmaq» sózi (Nasiyatlar kitabında 18 ret ushırasadı) aqılı kem adamdı emes, al Hudaǵa óz oylarınan hám joybarlarınan shıǵarıp taslaǵan, hám óz isiniń Oǵan jaǵatuǵının yamasa jaqpaytuǵının qálemeytuǵın adamdı ańlatadı. Kerisinshe, «danalar» joqarı bilimliler emes, al óz turmısında Hudaǵa birinshi orınǵa qoyıwǵa umtılatuǵınlar. Olar Hudaǵa isenedi hám Onıń ádilligi menen kiyingen. Danalar (móminler) hám aqmaqlar (kápirler) Nasiyatlar kitabınıń kópshilik bóliminiń subyektleri bolıp tabıladı.
Ekinshi anıqlama, hikmet Hudaǵa kózqarasınan zatlardı biliw hám kóriw. Hikmet – Rabbimizdi jeke tájiriybe arqalı biliw. Hikmet – Hudaǵa súygen nárselerdi – muqaddeslikti – súyiw hám Hudaǵa jek kóretuǵın nárselerdi – gúnáhdı – jek kóriw.
Nasiyatlar kitabın túsindiriw principleri
Nasiyatlar kitabın túsindiriw ushın úsh zárúrli princip bar. Birinshiden, nasiyatlar Rabbimizdiń kórsetpeleri, tek ǵana dúnyalıq naqıllar emes. Rabbimizdiń atı Nasiyatlar kitabında 86 ret ushırasadı, bul teskeri emes. Ekinshiden, «hikmet» sózi ádillik yamasa muqaddeslik dep túsindirilwi múmkin, bul Hudaǵa shın júrekten bilgen adamnıń júregin súwretleydi. «Aqmaq» sózi qutqarıwshı bolmaǵanlardıń jamanlıǵı dep túsindirilwi múmkin. Úshinshiden, geyde hikmet adamlastırıladı. Mısalı, Nasiyatlar 8-bólimde hikmet iláhıy Adam, Rabbimiz bolıp tabıladı.
Hikmettiń baslanıwı
«Rabbimizden qorqıw bilimniń baslanıwı... Rabbimizden qorqıw hikmettiń baslanıwı» (Nasiyatlar 1:7; 9:10 NKJV).
Bul ayatlar pútkil kitapqa tiykarǵı sóz bolıp tabıladı: Rabbimizden qorqıw hikmettiń tamırı. «Qorqıw» sózi húrmetti ańlatadı; ol Nasiyatlar kitabında 14 ret atalǵan. Balalıq húrmet, búgingi kúnde ókinishli túrde jetispeytuǵın, bilimniń baslanıwı. Rabbimizden qorqıw bolmasa, shın bilim joq. Bul Onı tán alıw, súyiw hám tabınıw, Onıń wahiyine isenim menen bas iyip, Onı hámme nárselerden joqarı qoyıw degen mánisti ańlatadı. Aqmaqlar hikmet penen kórsetpeni jek kóredi; olar bul dúnyanıń filosofiyalarına eredi.
Hikmet, tiykarǵı nárse
«Hikmet tiykarǵı nárse; sonlıqtan hikmetti alıń. Hám hámme alǵanıńızda, túsiniwdi alıń» (Nasiyatlar 4:7).
Sulayman óz ulına, oqıwshıǵa, Hikmet Adamınıń (Nasiyatlar 1:20) kórsetpesine qulaq salıwǵa, ol Rabbimiz, hám muqaddeslik ómiri bolǵan hikmet jolınan júriwge qayta-qayta úndeydi. Bul úndew Nasiyatlar kitabınıń dáslepki toǵız bóliminde qaytalanadı, olar tiykarınan dana adam kim ekenligin súwretleydi – Hudaǵa qorqatuǵın adam, Jańa Ahıttıń máshihiysi. Bul qaytalawdıń sebebi? Sulayman kúndelik is-háreketler haqqındaǵı úndewler júregi Hudaǵa durıs bolmaǵan adam ushın mánissiz ekenligin dana túrde biledi. Sonlıqtan onıń úyreniwge bolatuǵın minez-qulıqqa turaqlı úndewi «tıńla», «qabıl et», «izle», «umıtpa» hám «qatnas» sıyaqlı sózler menen usınıladı.
Hikmet Hudaǵa jaratıwdaǵı usılı edi.
«Rabbimiz hikmet penen jerdi tiykarladı; túsiniw menen ol aspanlardı ornatqan; Onıń bilimi menen tereńlikler jarıldı, hám bultlar shıqtı túsirdi» (Nasiyatlar 3:19-20).
Hudaǵa jaratıwshılıq jumısı júdá jaqsı edi (Jaratılıs 1:31). Hikmettiń bar bolıwı pútkil jaratılıstan aldın bolǵan. Hikmet jerdi tiykarlap, aspanlardı ornatqan ǵárezsiz dóretiwshilik kúsh retinde qaraladı. Bul álbette Rabbimiz Isaǵa silteme.
Hikmettiń qádiri
Nasiyatlar kitabı hikmettiń bahası joq ekenligin úyretedi. Bul hikmettiń altın, gúmis hám qımbat bahalı taslardan jaqsıraq ekenligin úyretetuǵın ayatlar menen dálillengen.
«Eger sen onı gúmis sıyaqlı izleseń, hám onı jasırın ǵáziyneler sıyaqlı izleseń; onda sen Rabbimizden qorqıwdı túsineseń, hám Hudaǵa bilimini tabasań» (Nasiyatlar 2:4-5).«Sebebi onıń paydaları gúmis paydalarınan jaqsıraq, hám onıń paydası taza altından jaqsıraq. Ol laǵıl taslardan qımbatlıraq, hám sen qálewiń múmkin bolǵan hámme nárseler onıń menen salıstırıla almaydı» (Nasiyatlar 3:14-15).
Bul dúnyanıń sawdası jaqsı bolıwı múmkin, biraq ol adamǵa házir yamasa máńgilikte mánis bere almaydı. Hikmet ómir sawǵasın, sonday-aq baylıq hám húrmetti bere aladı. Onıń jolları tınıshlıq jolları, Hudaǵa ǵárezlilik ómiriniń eń joqarı sıylıǵı (Filipiyalılar 4:6-7).
«Sebebi hikmet laǵıl taslardan jaqsıraq, hám adam qálewi múmkin bolǵan hámme nárseler onıń menen salıstırıla almaydı... Meniń jemisim altından jaqsıraq, ya, taza altından, hám meniń dáramadım eń jaqsı gúmisten jaqsıraq» (Nasiyatlar 8:11,19).«Hikmetti alıw altından qansha jaqsıraq! Hám túsiniwdi alıw gúmisten góre tańlanıwı kerek» (Nasiyatlar 16:16).«Hikmetti alǵan óz janın súyedi; túsiniwdi saqlaǵan jaqsılıqtı tabadı» (Nasiyatlar 19:8).
3:13-18-bólimde hikmettiń teńsiz qádirin súwretlew ushın úsh súwret usınıladı. Birinshiden:
«Hikmetti tapqan adam baxtlı, hám túsiniwdi alǵan adam baxtlı; Sebebi onıń paydaları gúmis paydalarınan jaqsıraq, hám onıń paydası taza altından jaqsıraq. Ol laǵıl taslardan qımbatlıraq» (Nasiyatlar 3:13-15).
Hikmetti tapqan adam qansha baxtlı! Onıń jaǵdayı gúmis, altın yamasa laǵıl taslardı tapqan adamnıń jaǵdayınan ádewir joqarı. Ekinshiden:
«Onıń oń qolında kúnlerdiń uzınlıǵı bar, onıń shep qolında baylıq hám húrmet bar» (Nasiyatlar 3:16).
Uzaq ómir, baylıq hám húrmet bahası joq hikmettiń sıylıqları (Nasiyatlar 3:2). Úshinshiden,
«Ol onı uslap turǵanlar ushın ómir teregi, hám onı saqlaǵanlardıń hámmesi baxtlı» (Nasiyatlar 3:18).
Ómir teregi Jaratılıs 2:9 hám 3:22-de atalǵan, hám adamnıń birinshi sınawda jeńisi jaǵdayında óz maqsetine xızmet etken bolar edi. Onıń bar bolıwı Hudaǵa adamnıń jaqsılıǵı ushın jetkilikli támiyinlegenligin kórsetedi. Ol Injilde Ashıw 2:7; 22:2-ge shekem qayta atalmaydı, ol jerde ol aspan turǵınları ushın jemis beredi.
Hikmettiń toǵız sıylıǵı
Hikmet kóp húrmetler beredi.
«Ulım, ákeńniń kórsetpesin tıńla, hám anańnıń nızamın taslama; Sebebi olar seniń basıńda názik bezew boladı, hám moynıńda shınjırlar boladı» (Nasiyatlar 1:8-9).«Onı joqarılat, hám ol... saǵan húrmet ákeledi. Ol seniń basıńa náziklik bezewin qoyadı; ol saǵan dańq tájin jetkizedi» (Nasiyatlar 4:8-9).
Hikmet bul buyrıqlarda adamlastırıladı: «Hikmetti alıń! Túsiniwdi alıń!» (Nasiyatlar 4:5); «Onı taslama... onı súy» (Nasiyatlar 4:6); «Onı joqarılat... onı qushaqla» (Nasiyatlar 4:8).
Hikmet túsiniw beredi hám adamdı ádep-ikramlılıqtan saqlaydı.
«Hikmet seniń júregińe kirgende, hám bilim seniń janıńa jaǵımlı bolǵanda, aqıllıq seni saqlaydı; túsiniw seni saqlaydı, seni jamanlıq jolınan, buzaqı sózler sóyleytuǵın adamnan qutqarıw ushın... seni ádep-ikramlılıqtan, óz sózleri menen maqtaǵan azǵırıwshı hayaldan qutqarıw ushın» (Nasiyatlar 2:10-12,16).
Hikmet adamǵa kirgende, ol ádillikti, ádillikti, teńlikti hám hár bir jaqsı jolı túsinedi. Bul hikmettiń aqılǵa kirip, janǵa qabıl etilgenligi sebepli. Bul adam endi aqıllıq hám túsiniw menen qorǵalǵan. Aqıllıq haqıyqattı buzatuǵınlarǵa qarsı qorǵanıw. Qorǵanıw adamdı jınıslıq gúnáhtan da saqlaydı; jaman hayal sózler menen maqtaǵan ádep-ikramlılıq azǵırıwshı.
Hikmet basshılıq etedi
(Nasiyatlar 2:10-22), teris tárepten,
«seni jamanlıq jolınan qutqarıw ushın» (Nasiyatlar 2:12),
hám oń tárepten,
«sen jaqsılıq jolınan júriwiń ushın» (Nasiyatlar 2:20).
Júregi hikmet penen tolǵan hám janı bilimge súygen adam ushın (Nasiyatlar 2:10), aqıllıq qorǵawshı, túsiniw qorǵawshı boladı (Nasiyatlar 2:11). Qutqarıw buzaqı er adamlar (Nasiyatlar 2:12-15) hám azǵırıwshı hayallar (Nasiyatlar 2:16-19) dan boladı.
Hikmet jańalanıw, densawlıq hám kúsh beredi.
«Ol seniń etine densawlıq, hám súyeklerińe kúsh boladı» (Nasiyatlar 3:8).
Hikmet uzaq ómir, baylıq, húrmet, lázzet hám tınıshlıq beredi.
«Onıń oń qolında kúnlerdiń uzınlıǵı bar, onıń shep qolında baylıq hám húrmet bar. Onıń jolları jaǵımlılıq jolları, hám onıń barlıq jolları tınıshlıq» (Nasiyatlar 3:16-17; 9:11).
Hikmet baylıq ákeledi
(Nasiyatlar 3:1-10), bul kóp túrde boladı: uzaq ómir (Nasiyatlar 3:2,16), jaqsılıq hám jaqsı at (Nasiyatlar 3:4), tuwrı jollar (Nasiyatlar 3:6), densawlıq hám kúsh (Nasiyatlar 3:8), baylıq hám azıq-awqat (Nasiyatlar 3:9-10). Bular tuwrı hám kórkem túsindirilwi múmkin. Qanday ólshemge erisilse de, ol tek hikmet (ádillik) qorǵalǵanda ǵana erisiledi.
«Rabbimizdi óz múlkiń menen, hám barlıq dáramatıńnıń dáslepki jemisleri menen húrmetle; sonda seniń ambarlarıń tolıq boladı, hám seniń ıdıslarıń jańa sharap penen tasadı» (Nasiyatlar 3:9-10).
Hikmet qáwipsizlik ákeledi.
«Ulım, olar (hikmet hám aqıllıq) seniń kózlerińnen ketpesin – durıs hikmet hám aqıllıqtı saqla» (Nasiyatlar 3:21).
Keyingi ayatlar hikmetti saqlaw ushın isene alatuǵın qáwipsizlik túrlerin kórsetedi. «Sonda», «keyin», «qashan» hám «sebebi» sózleri geybir qatarlardı kiritedi.
«Olar seniń janıńa ómir hám moynıńa náziklik boladı. Sonda sen óz jolıńda qáwipsiz júreseń, hám seniń ayaǵıń súrinbeydi. Sen jatqanıńda, qorqpaysań; ya, sen jatasań hám seniń uyqıń shirin boladı» (Nasiyatlar 3:22-24).«Sebebi Rabbimiz seniń isenimiń boladı, hám seniń ayaǵıńnıń tutılıp qalıwınan saqlaydı» (Nasiyatlar 3:26).
Hikmet durıs jollardı kórsetedi
(Nasiyatlar 4:10-19).
«Men saǵan hikmet jolın úyrettim; men seni durıs jollardan basladım. Sen júrgenińde, seniń qádemleriń tosqınlıqqa ushıramaydı, hám sen juwırǵanıńda, súrinbeysen» (Nasiyatlar 4:11-12).
Máshihiy adamnıń durıs jollardan júriwden úlkenirek mútájligi joq, sonda ol súrinbeydi. Sulayman jamanlıq jollarınan júrgenlerdiń súrinetuǵının eskertedi (Nasiyatlar 4:14-17,19).
«Biraq ádilliktiń jolı jarqıraǵan quyash sıyaqlı, ol kámil kúnge shekem barǵan sayın jarqıraydı» (Nasiyatlar 4:18).
Hikmet Hudaǵa jaqsılıǵın ákeledi.
«Sebebi meni tapqan hár kim ómir tabadı, hám Rabbimizden jaqsılıq aladı» (Nasiyatlar 8:35).
Hikmettiń jınıslıqqa baylanıslı keńesi
(Nasiyatlar 5:1-23). Besinshi bólim baslanadı,
«Ulım, meniń hikmetime itibar ber; meniń túsiniwime qulaq sal» (Nasiyatlar 5:1),
eki bólimnen ibarat. Birinshi bólim, 1-14-ayatlarda, oqıwshıǵa ádep-ikramlılıqtan hám gúnáhkár qumarlıqlardan qashıwdı keńes etedi. Bul tuwrı zınaqorlıqqa hám onıń menen birge keletuǵın ruwxıy zınaqorlıqqa – Yahvege tabınıwdan putlarǵa tabınıwǵa burılıwǵa qarsı eskertiw. Jas jigit ádep-ikramlılıqtan hayal menen baylanıstıń ashshı aqıbetlerinen eskertiledi. Gúnáhkár qumarlıqtıń qorqınıshlı nátiyjeleri anıq súwretlengen:
«Biraq aqırında ol ashshı qurt sıyaqlı... onıń ayaqları ólimge túsedi, onıń qádemleri tamuqqa jetedi... Hám sen aqırında qayǵırasań, seniń etiń hám deniń joq bolǵanda» (Nasiyatlar 5:4-5,11).
Ekinshi bólim, 15-23-ayatlarda, paklıq ómirin súwretleydi. Bul jerde bizde nekeli sadıqlıq hám shańaraq ómirindegi shın súyispewshiliktiń shirin úndewi hám súwreti bar. Sulayman óz hayalı menen jınıslıq birlesiwdiń quwanıshların anıq súwretlew arqalı sadıqlıqtı xoshametleydi.
«Jaslıǵıńnıń hayalı menen quwan... Onıń kókirekleri seni hárdayım qanaatlandırsın; hám hárdayım onıń súyispewshiligi menen mást bol» (Nasiyatlar 5:18-19).
Biz Nasiyatlar kitabında Máshihti kóremiz be?
Máshih pútkil Injildiń teması. Nasiyatlar kitabınıń Máshihke baylanısı sırtqı kórinisten tereńirek. Nasiyatlar 1:20 Máshihti aldınnan kórsetedi:
«Hikmet sırtqa qattı dawıs penen shaqıradı.»
Isa Máshih «ápiwayı adamlarǵa» (Nasiyatlar 1:22) turaqlı túrde shaqırıp, azap shegedi. Ol sóylep atırǵan adam:
«Álbette men óz ruwxımdı sizlerge tógemin. Sebebi men shaqırdım, hám sizler bas tarttıńız. Men qolımdı sozǵanımda, hesh kim itibar bermedi» (Nasiyatlar 1:23-24).
Nasiyatlar 1:23-26-da altı ret qaytalanǵan «Men» Máshihke hám Onıń xızmetine silteme beredi. Ol Nasiyatlar 23:11-degi Qutqarıwshı –
«Sebebi olardıń Qutqarıwshısı kúshli.»
Biraq Máshihti kóriw ushın eń jaqsı orın Nasiyatlar 8-bólim, ol jerde Hikmet anıq hám ashıq-aydın Onı súygenlerdi súygen Adam, hám baylıq hám húrmetke iye bolǵan Adam (Nasiyatlar 8:17-18). Hikmet iláhıy Adam, bul ayatlar menen dálillengen:
«Men arqalı patshalar húkimranlıq etedi, hám húkimdarlar ádillikti buyıradı. Men arqalı shahzadalar húkimranlıq etedi, hám asılzadalar, jerdiń barlıq sudiyaları» (Nasiyatlar 8:15-16).
Nasiyatlar 8:22-31-degi ullı wahiy bul Adamnıń bizdiń qutlı Rabbimiz ekenligine hesh qanday gúman qaldırmaydı. Bul bólimde kóp qaytalanǵan «Men» Hudaǵa Ulınan basqa hesh kimge silteme bermeydi:
«Men máńgilikten ornatılǵanman... Tawlar ornatılǵanǵa shekem, tóbeliklerden aldın, men tuwılǵanman» (Nasiyatlar 8:23,25).
Hám sol bólimde kóp qaytalanǵan «Ol» Hudaǵa Ákesine silteme beredi:
«Ol aspanlardı tayarlaǵanda, men sol jerde edim... Ol joqarıdaǵı bultlardı ornatqanda, ol tereńliktiń bulaqların kúsheytkende... Sonda men Onıń qasında sheber usta sıyaqlı edim» (Nasiyatlar 8:27-30).
Hám Onıń atı qutlı bolsın, Onıń
«quwanıshı adam balaları menen edi» (Nasiyatlar 8:31).
Siz bul qutlı Adamdı taptıńız ba? Ol sizdiń jeke Qutqarıwshıńız hám Rabbimiz be? Eger siz Onı tapqan bolsańız, siz máńgilik ómirdi taptıńız hám Rabbimizden jaqsılıq aldıńız (Nasiyatlar 8:35). Biraq eger siz Onı ele taba almaǵan bolsańız, siz óz janıńızǵa zıyan keltirip atırsız hám
«ólimdi súyeseń» (Nasiyatlar 8:36).
Hám bul aqılsızlıq! Sizdiń júregińizdi házir ashıp, sizge ómir hám tınıshlıq bere alatuǵın, hám sizi ádillik kiyimimen kiyindire alatuǵın bul qutlı Adamdı qabıl etiwińizdi tileymen. Ol sizi Hudaǵa qáháriden qutqara alatuǵın jalǵız Adam,
«máńgilik qarańǵılıq» (Yahuda 13),
ekinshi ólim, máńgilik qayǵı hám ot kóli.
