MÁDENIYAT: Sen meni húkim etiwge kimseń?
Búgingi kúnde mádeniyatımızda eń ataqlı ayatlardan biri Matta 7:1: «Húkim etpeńler, sizler de húkim etilmewińiz ushın» (NKJV). Siz olardıń islep atırǵan isleri nadurıs dep aytsańız, bul ayattı hám isenimlisiler, hám isenimsizler aytıwı múmkin. Bul ásirese bizdiń «shıdamlılıq» dáwirimizde durıs, bul shınında da qabıl etiliwdi izlew. Adamlar basqalardıń óz turmıs tárizin, táliymatın yamasa basqa nárselerin qabıl etiwlerin qáleydi. Olar hesh kimniń nadurıs nárselerdi sorawın yamasa onı gúna dep atawın qálemeydi. Eger siz bunı isleseńiz, sizdi húkim etiwde ayıplawıńız múmkin!
Injil húkim etiw haqqında ne deydi? «Húkim etiw» sózi túrli formalarında (húkim etiw, húkim, húkimdarlar hám basqalar) Qudaydıń Sózinde 700 márte ushırasadı. Injildiń bir kitabı «Húkimdarlar» dep ataladı, sebebi ol Qudaydıń Óz xalqına basshılıq etiw ushın húkimdarlar tayınlaǵan dáwiri haqqında jazılǵan.
Húkim etiwdegi húkimet
Injil barlıq nárselerdiń bir joqarı Húkimdarı bar ekenligin anıq kórsetedi – bul Qudaydıń Ózi. Ol ǵana durıs hám nadurıstı, sonıń ishinde niyetler hám minez-qulıqlardı anıqlawǵa húkimetke iye. Eski Ósiyette Qudaydıń Húkimdar ekenligin aytatuǵın kóp ayatlar bar, mısalı:
«Quday ádalatlı Húkimdar, hám Quday hár kúni zúlimlerge ashıwlanadı» (Zabur 7:11).«Ol dúnyanı ádalat penen húkim etedi, hám ol xalıqlar ushın húkimlerdi durıslıq penen basqaradı» (Zabur 9:8).«Aspandar Onıń ádalatın járiyalaǵaysın, sebebi Qudaydıń Ózi Húkimdar. Selah» (Zabur 50:6).«Sebebi Rabbı bizdiń Húkimdarımız, Rabbı bizdiń Nızam shıǵarıwshımız, Rabbı bizdiń Patshamız; Ol bizdi qutqaradı» (Ishaya 33:22).
Jańa Ósiyetke kelgenimizde, Ákeniń húkimet hám húkimdi Ulına tapsırǵanın kóremiz. Isa tirilgennen keyin aspanǵa kóterilgenge shekem bul húkimet haqqında aytqan edi: «Aspanda hám jerde barlıq húkimet Maǵan berildi» (Matta 28:18). Biz bunı da oqıymız:
«Sebebi Áke hesh kimdi húkim etpeydi, bálkim barlıq húkimdi Ulına tapsırdı» (Yuhanna 5:22).«Men dúnyaǵa nur bolıp keldim, Maǵan isengen hár kim qarańǵılıqta qalmasın. Eger kimde-kim Menıń sózlerimdi esitip, isenbeytuǵın bolsa, Men onı húkim etpeymen; sebebi Men dúnyanı húkim etiwge emes, bálkim dúnyanı qutqarıwǵa keldim. Kim Meni biykar etse, hám Menıń sózlerimdi qabıl etpese, onı húkim etetuǵın nárse bar – Men aytqan sóz onı aqırǵı kúnde húkim etedi» (Yuhanna 12:46-48).«Sebebi Ol dúnyanı ádalat penen húkim etetuǵın kúndi belgiledi, Ózi tayınlaǵan Adam arqalı. Ol bunıń kepilligin Ózin ólilerden tiriltiw arqalı barlıq adamlarǵa berdi» (Húkimdarlar 17:31).
Injil bir kúni Isanıń barlıq adamzatı durıs húkim etetuǵının anıq kórsetedi hár bir adamnıń Qudaydıń Ulına iseniwine yamasa onı biykar etiwine tiykarlanıp. Álemniń Húkimdarı qutqarıw haqqındaǵı Óz húkimin járiyalaǵan: «Basqa hesh kimde qutqarıw joq, sebebi aspan astında adamlar arasında biz qutqarılatuǵın basqa at joq» (Húkimdarlar 4:12).
Adamlar arasında húkim etiw
Endi isenimlisiler hám isenimsizlerge qatnaslı húkim etiwdi kórip shıǵayıq. Bul eki topar menen islesiw usılları hár qıylı, biraq ekewi ushın da maqset – yarasıw. Isenimsizler Másihdi biliwi hám Oǵan yarasıwı kerek, al isenimlisiler Másihte ósiwi hám bir-birine yarasıwı kerek.
Biz isenimsizlerge Injildi usınǵanımızda, olardıń Quday menen bolǵan jaǵdayı haqqında húkim etiledi. Injil barlıq adamlar gúnákar ekenligin, Qudaydıń dańqınan kem bolǵanın hám óz gúnálarınan qutqarıwǵa mútáj ekenligin anıq járiyalaydı (Romalılarǵa 3:23). Isenimlisiler Injildi súyispenshilik penen hám miyrimlilik penen usınıwı kerek – tek Injildiń aytqanları áhmiyetli ekenligin bilip, bizdiń pikirlerimiz emes!
Kópshilik isenimlisiler abort, zınaqorlıq, gomoseksual minez-qulıq hám bir jınıslı nekeler sıyaqlı máseleler boyınsha húkim etpewi kerek dep esaplaydı. Bul kózqaras isenimli adam Qudaydıń Sózine muwapıq, gomoseksual minez-qulıq gúna hám bir jınıslı neke nadurıs dep aytqanda belgili bolıwı múmkin. Bul isenimli adamǵa tómendegidey qarsılıqlar bolıwı múmkin:
«Bir-birin súyetuǵın eki adamdı húkim etiwge kimseń?» «Sen ózińdi kim dep oylaysan, kimdi súyiwge boladı hám kimdi súyiwge bolmaydı dep aytıp atırǵan? Sen de gúnákarsan!» «Birewdiń jeke ómiri seniń jumısıń emes. Olardı húkim etpe.» Hátte geybirewler Matta 7:1 degi bizdiń ayattı – Injildiń ózin aytadı!
Isenimlisiler húkim etpewi kerek degen talapta áhmiyetli logikalıq máseleler bar. Bul bizdiń ayattıń kontekstin oqıǵanımızda anıq boladı:
«Húkim etpeńler, sizler de húkim etilmewińiz ushın. Sebebi qanday húkim menen húkim etseńiz, sizler de sol húkim menen húkim etilesiz; hám qanday ólshem menen ólsheseńiz, sizlerge de sol ólshem menen ólshenedi. Neshige sen óz aǵańnıń kózindegi shópti kórip, óz kózińdegi bóreneyi esapqa almaysan? Yamasa qalay sen óz aǵańa: ‘Kózindegi shópti alıp taslawǵa ruxsat ber’ dep ayta alasań; hám qara, óz kózińde bórene bar? Munafıq! Aldın óz kózińdegi bóreneyi alıp tasla, sonnan keyin sen óz aǵańnıń kózindegi shópti alıp taslaw ushın anıq kóreseń» (Matta 7:1–5).
Bul úzindide Másih isenimlisilerdi munafıqlıq yamasa ayıplawshı túrde húkim etiwden saqlanadı. Bunday húkim etiw kóbinese Isanıń xızmeti dáwirindegi fariseyler menen baylanıslı. Matta 7:1 degi «húkim etpe» degen sózdi aytatuǵın kóp adamlar Matta 7:5 tegi húkim etiw buyrıǵın bayqamaydı, ol jerde: «Sonnan keyin sen óz aǵańnıń kózindegi shópti alıp taslaw ushın anıq kóreseń» dep aytılǵan. Isa bul jerde ózge adamlar haqqında húkim etiwden aldın ózińizdi húkim etiwdi basım etedi. Ayıra biliw hám húkim etiw talap etiletuǵının esletip ótemiz. Keńirek kontekste, Isa isenimlisilerge jalǵan táliymat hám jalǵan payǵambarlarǵa qatnaslı ayıra biliwdi aytıp atır, sebebi olar Másihshi «kórinse de», olardıń maqseti qoydı adastırıw (Matta 7:15–20; Luka 6:43–45).
Másihshiler sıpatında biz Qudayǵa jaǵımlı turmıs keshiriwimiz kerek, birinshi náwbette óz gúnálarımızdan táwbe etiwge itibar beriwimiz kerek. Muqaddesleniw, Qudayǵa hám dúnyaǵa hám onıń jollarına ajıralıp jasaw, hár kúni Másihtiń súwretine ózgeriwdiń ómir boyı dawam etetuǵın process. Bul bolmasa, basqa adamǵa járdem beriwge orın joq. Másihtiń Matta 7 de Óz isenimlisilerine úyretkeni, eger biz óz gúnálarımızdan jeke táwbe etpegen bolsaq, basqalarǵa qanshelli gúnákar islep atırǵanın aytıwǵa jaǵdayımız joq. Biraq esleń, Injil bizge Injildi waǵızlawdı aytadı – hám Injil xabarınıń bir bólegi adamlar qutqarıwǵa mútáj gúnákarlar ekenligi.
Biz kóbinese Másihshilerden basqa isenimlisiler haqqında, ásirese olardıń qátelik táliymatlarına qatnaslı húkim etpewimiz kerek degen talaplardı esitemiz. Olar bizge tek bir-birimizdi súyiwimiz hám húkim etpewimiz kerek deydi. Biraq basqa Másihshini qátelikke qaldırıp, hátte basqalardı aldawǵa ruxsat beriw shınında da súyispenshilikti kórsetedi me? Basqalardı súyiw, olar qátelikke túskende olardı miyrimlilik penen dúzetiwdi talap etedi (Matta 18; 1 Korinflilerge 1:11 hám Galatiyalılarǵa 6:1 di kóriń). Qátelikke túskenler ózleriniń qátelikke túskenin bilmewi múmkin; olar aldawǵa túsken yamasa nadan bolıwı múmkin. Sonlıqtan biz táliymatqa qatnaslı qátelikti, jaǵday qanday bolmasın, jumsaqlıq penen hám itibar menen dúzetiwimiz kerek. Aqır-aqıbet, bul shirkewdiń juwapkershiliklerinen biri: durıs táliymattı úyretiw hám qátelik táliymattı dúzetiw (2 Timotiyǵa 2:25, 3:16; Titusqa 2:1). Hám biz tómendegidey ayatlardı boysınıw ushın ayıra biliwdi (durıs hám nadurıs arasında húkim etiwdi) qollanıwımız kerek:
«Biraq házir men sizlerge jazdım, jınıslıq azǵın, yamasa tamahor, yamasa butparast, yamasa jaman sóylewshi, yamasa ishimlikkesh, yamasa zorlıqshı dep atalǵan hár qanday aǵa menen aralaspawıńız kerek – hátte bunday adam menen awqatlanbawıńız kerek. Sebebi sırtqı adamlarǵa húkim etiwge meniń ne qatnasım bar? Sizler ishki adamlarǵa húkim etpeysizler me? Biraq sırtqı adamlarǵa Quday húkim etedi. Sonlıqtan ‘jaman adamdı ózińizden alıp taslań’» (1 Korinflilerge 5:11-13).«Eger sizlerde bul ómirge tiyisli nárseler boyınsha húkimler bar bolsa, shirkew tárepinen eń az qádirlegen adamlarǵa húkim etiwdi tayınlaysızlar ma?» (1 Korinflilerge 6:4).«Biraq biz sizlerge, aǵayınlar, Rabbımız Isa Másihtiń atınan buyıramız, bizden alǵan dástúrge muwapıq emes, tártipsiz júretuǵın hár bir aǵadan uzaqlasıń» (2 Salonikalılarǵa 3:6).
1 Timotiyǵa 6:20 hám Titusqa 3:9 dı da esapqa alıń.
Basqalardı húkim etiw neni ańlatpaydı
Adamnıń minez-qulqı yamasa táliymatı boyınsha ayıra biliw nadurıs emes. Kóp adamlar Matta 7:1 degi basqalardı húkim etpew haqqındaǵı ayattı 6-ayatqa shekem oqımastan aytadı, ol jerde Isa: «Muqaddes nárselerdi itlerge bermeńler; hám marjanlarıńızdı shoshqalar aldına taslamańlar» deydi. Bul ayattı boysınıw ushın siz adamnıń minez-qulqı haqqında birqansha húkim etiwshi sheshimler qabıl etiwimiz kerek!
Keyinirek, 15-ayatta Isa: «Jalǵan payǵambarlardan saqlanıńlar, olar sizlerge qoy terisinde keledi, biraq ishki tárepten jırtqısh qasqırlar» dedi. Qaysılarınıń shın qoy emes ekenligin anıqlaw hám basqalardı eskertiw ushın ayıra bilgen qoy kerek, «Bul shın qoy emes! Bul qoy sıyaqlı kiyingen qasqır!» Bul adamnıń táliymatın jalǵan dep húkim etiwdi talap etedi. Romalılarǵa 16:17-18 dawam etedi: «Sizler úyrengen táliymatqa qarsı kelispewshilikler hám tosqınlıqlar keltiretuǵınlarǵa itibar berińler, hám olardan uzaqlasıńlar. Sebebi bunday adamlar Rabbımız Másihtiń emes, bálkim óz qálewleriniń qulları; hám olar ózleriniń jımır hám maqtawshı sózleri menen gúmansızlardıń júreklerin aldaydı» (NASB).
Geybirewler jalǵan táliymattı ulıwma túrde ashıwǵa boladı, biraq hesh qashan jalǵan ustazdıń atın atawǵa bolmaydı deydi. Biraq, Pawıl 1 Timotiyǵa 1:19 da geybirewler isenim hám jaqsı ar-namıstı biykar etkenin, «hám óz isenimlerine qatnaslı kemshilikke ushıraǵanın» aytadı. Ol bunı sol jerde qaldırmaydı, bálkim dawam etedi: «Bulardıń arasında Himeneus hám Aleksandr bar, olardı men shaytanǵa tapsırdım, olar Qudayǵa til tiygizbewdi úyrensin» (20-ayat). Ol Himeneus hám Filetustı da ataydı, qosımsha etip: «haqıyqattan adasqan adamlar, tiriliwdiń aldın bolǵanın aytıp, geybirewlerdiń isenimin buzǵanlar» (2 Timotiyǵa 2:17-18). Keyinirek Pawıl Timotiyǵa: «Demas, bul dúnyanı súyip, meni taslap ketti» (4:10) deydi. 14-ayatta ol Timotiyǵa «mıs ustası Aleksandr» haqqında eskertedi, ol Pawılǵa kóp zıyan keltirgen. Súyispenshilik elshisi Yuhanna, 3 Yuhanna 9-10 da qoydı «olar arasında birinshi bolıwdı súyetuǵın Diotrefes» haqqında eskertedi, biraq «bizdiń aytqanlarımızdı qabıl etpeydi». Pawıl eki urısıp atırǵan hayaldı, Evodiy hám Sintixeni atap, olardı «Rabbıda tatıwlıqta jasawǵa» shaqıradı (Filipiyalılarǵa 4:2). Ol Kolosiyadaǵı shirkewge anıq etip: «Arxippusqa aytıń, ‘Óz xızmetińe itibar ber’» (Kolosiyalılarǵa 4:17) deydi. Bul elshiler, Muqaddes Ruwhtıń basshılıǵında, atlardı atadı!
Elshiler bul jaǵdaylardıń hesh birinde basqalardı nadurıs húkim etpegen. Sonlıqtan biz Qudayǵa jaǵımsız minez-qulıq yamasa jalǵan táliymat haqqında ayıra biliwdi qollanıw birewdi húkim etiw emes degen juwmaqqa keliwimiz kerek. Gúna yamasa jalǵan táliymat haqqında birew menen sóylesiw de onı húkim etiw emes. Eger siz balanıń tez júrip kiyatırǵan mashina aldına júgiriwge tayarlanıp atırǵanın kórip turǵan bolsańız, onı eskertiw ushın barlıq kúshińizdi salar edińiz. Eger siz Másihtegi aǵanıń gúna yamasa jalǵan táliymatqa iseniw arqalı ómirin buzıwǵa tayarlanıp atırǵanın kórip turǵan bolsańız, súyispenshilik sizdi onı miyrimlilik penen eskertiw ushın barlıq múmkin bolǵan nárselerdi islewge májbúr etedi. Yaqub 5:19-20 de: «Aǵayınlarım, eger sizlerdiń aranızda kimde-kim haqıyqattan adasıp, birew onı qaytarsa, bilsin, gúnákardı óz jolınıń qáteliginen qaytarǵan adam onıń janın ólimnen qutqaradı hám kóp gúnálardı jabıwǵa sebep boladı» deydi.
Pawıl hár bir ruwxıy isenimli adamnıń gúnáǵa túsken shákirtin betlestiriw juwapkershiligi bar ekenligin úyretti (Galatiyalılarǵa 6:1). Bul jeke baslanıwı kerek, eger gúna ashıq túrde islenbese (Galatiyalılarǵa 2:11-14; 1 Korinflilerge 5:1-13). Rabbı Isa Matta 18:15-18 de bunday betlestiriwdi úyretti.
Ruwxıy jetiklikti yamasa xızmet ushın doktrinalıq kózqaraslardı bahalaw birewdi húkim etiw emes. Aqıllı xızmet sheshimlerin qabıl etiw hám qoydı baǵıw ushın, adamnıń minez-qulqı hám doktrinalıq kózqarasları haqqında húkimler qabıl etiw kerek.
Basqalardı nadurıs húkim etiw
Biz basqalardı qızǵanısh, ashıw, óz qálewi yamasa basqa gúna sebepli sınǵa alǵanımızda, olardı Másihte qurıwǵa umtılmastan, nadurıs húkim etemiz. Yaqub 4:11 bizdiń húkim etiwdegi niyetlerimizge qarsı shıǵadı: «Bir-birińiz haqqında jaman sóylemeńler» (NKJV). Jala jawıw degeni birewdi jamanlaw yamasa jalǵan yamasa qasınnan aldawshı informaciya tarqatıw arqalı onıń abıroyına zıyan keltiriw. Biraq Yaqub qollanǵan sóz keńirek mániske iye, ol óz qálewlerinen kelip shıqqan hár qanday sın yamasa teris pikirlerdi óz ishine aladı.
Biz birewdiń sózleri yamasa háreketleri artındaǵı barlıq tiyisli faktler hám niyetlerdi bilemiz dep esaplaǵanımızda, onı nadurıs húkim etemiz. Hikmetli sózler bizge: «Kim esitpes burın juwap berse, bul onıń ushın aqılsızlıq hám uyat» dep eskertedi, sebebi «óz isin birinshi bolıp qorǵaǵan adam durıs kórinse de, kórshisi kelip onı teksergenge shekem» (Hikmetli sózler 18:13,17).
Tag'ı da, biz Qudaydıń Sózin standart etip ustamastan, adamnıń standartların ornatqanımızda birewdi nadurıs húkim etemiz. Pawıl bul máselege eki bólimdi arnaydı. Romalılarǵa 14-bólimde, vegetarian isenimlisiler et jeytuǵınlardı húkim etken. Basqalar belgili kúnlerdi muqaddes dep esaplap, onı islemeytuǵınlardı húkim etken. 1 Korinflilerge 8-bólimde, másele butlarǵa qurban etilgen etti jew edi. Injil anıq buyrıqlar bermeytuǵın jerlerde jeke isenimlerdi alıp, olardı ózleri menen bólispeytuǵınlardı húkim etiw ushın standart etip ornatıw nadurıs. Fariseyler Qudaydıń nızamına onlap adam jasaytuǵın qaǵıydalardı qosıp, keyin olardı saqlamaytuǵın hár bir adamdı húkim etkenlerinde usılay islegen ózleriniń qaǵıydaların. Olar kishi máselelerge júdá kóp mánis berip, sırtqı kórinislerge itibar bergen, biraq olardıń júrekleri Qudaydan uzaq edi. Olar Qudaydıń buyrıqların umıtıp, adamnıń dástúrlerin ustap qalǵan (Mark 7:6-9).
Eger biz basqa birewdiń gúnasına járdem beriwden aldın óz gúnáımızdı húkim etpese, biz nadurıs húkim etemiz. Bul Matta 7:1-5 tiń shın táliymatı, joqarıda aytılǵanınday. Rabbı aǵańnıń kózindegi shópti alıp taslawǵa járdem beriw nadurıs dep aytpaydı. Biraq bunı islewden aldın, óz kózińdegi bórene menen isles.
Biz qupiya yamasa jeke informaciyanı nadurıs niyet penen bóliskenimizde birewdi nadurıs húkim etemiz. Ruwxıy bolıp kórinip, basqa isenimli adamǵa: «Bul jaǵday haqqında biliwińizdi qáledim, siz dúwa ete alasız» dep aytıw ańsat. Haqıyqat kóbinese biz bir nárse bilgenimiz ushın ózimizdi áhmiyetli seziwdi qálegenimiz. Biz itibarli bolıwımız kerek.
Muqaddes Jazıwdan anıq kórinip turǵanınday, biz adamnıń niyetlerin húkim etpewimiz kerek, sebebi biz adamnıń júregine kire almaymız. Biraq Injil Másihtiń izbasarı ekenligin dawalaǵan birewdiń miywelerin hám háreketlerin húkim etiw waqtı bar ekenligin de anıq kórsetedi. Biz hesh qashan ayıplamawımız kerek, biraq ómirdiń kásip penen sáykes keliwi yamasa kelmewi haqqında ayıra biliwimiz kerek.
Bulardıń bári ne ushın áhmiyetli?
Húkim etiwge qatnaslı ne qáwip astında? Bizdi shınında ne qızıqtırıwı kerek? Qudaydıń dańqı!
Quday súyispenshilik ekenligi (1 Yuhanna 4:8-10) pútkilley durıs, biraq Injildiń sol kitabı bizge «Quday nur hám Ońda hesh qanday qarańǵılıq joq» (1:5) dep aytadı. Bul birinshi bólim bizdiń ómirimiz kásibimizge sáykes keliwi kerek ekenligin aytadı: «Eger biz Oń menen sheriklik etemiz dep aytsaq hám qarańǵılıqta júrsek, biz ótirik aytamız hám haqıyqattı ámelge asırmaymız» (6-ayat). Másihshimen dep aytıp, keyin Qudaydıń Sózine qarsı túrde ámelge asırıw yamasa jasaw sáykes emes.
Másihshi sıpatında men Qudaydıń dańqı menen qızıǵıwım kerek. Búgingi kúnde adamlar huqıqları haqqında kóp nárse aytıladı, biraq Qudaydıń huqıqları haqqında ne? Rabbı Isanıń huqıqları haqqında ne? Pawıl 2 Korinflilerge 4:3-6 da shaytannıń adamlar kózlerin Másihtiń dańqınıń Injil nurın kóriwden saqlaw ushın kózlerin soqır etiwdi qáleytuǵının anıq kórsetedi! Másihshiler sıpatında, bul nur bizde jarqırawı kerek hám bizden jarqırawı kerek (2 Korinflilerge 4:6-7; 1 Petrus 2:9). Bizdiń ómirimiz tek Qudaydıń súyispenshiligin emes, bálkim Onıń muqaddesligin de kórsetiwimiz kerek (1 Petrus 1:15-16).
