Rabbımız Isa aspanǵa qaytqannan on kún ótkennen soń, Ol Jerdegi múminler menen birge bolıw ushın, hátte olardıń ishinde jasaw ushın Muqaddes Ruwdı jiberdi, bul Yuhanna 14–16-da aldınnan aytılǵan edi. Biraz waqıttan keyin Rabbımız Pyotr menen Yuhannanı tuwılǵanınan beri aqlıq bolǵan kambaǵal sadıqshını keremet túrde emlewge alıp keldi. Ol adam biraz pul sorap atırǵanda, Pyotr oǵan: «Mende gúmis te, altın da joq, biraq mende bar nárse men saǵan beremen: Nazaretlik Isa Másih atı menen, tur hám júr» (Elshiler 3:6 NKJV) dedi. Hám ol sonday etti!
Bul tańqalarlıq waqıya Másihniń bul adamǵa bolǵan miyrimin hám qúdiretin kórsetti, onıń emleniwi Yahudiy xalqı ushın sabaq boldı. Bul adamǵa ne bolǵanı, eger olar táwbe etip, ózleri biykarlaǵan hám krestke kergen Isa Másihke isense, barlıq adamlar ómirinde haqıyqatqa aylanıwı múmkin edi. Isa ólilerden tirildi, hám Quday Onı óz oń qolında dańqladı.
Búkil xalıq bul máslede ayıplı bolsa da, Pyotr jarıyaladı: «Buniń bárińizge hám Izrail xalqınıń barlıǵına málim bolsın, sizler krestke kergen, Quday ólilerden tiriltken Nazaretlik Isa Másih atı menen, bul adam bárińizdiń aldında saw tur. Bul ‘sizler qurıwshılar biykarlaǵan tas, ol bas múyesh tasqa aylandı.’ Basqa hesh kimde qutqarıw joq, sebebi aspan astında adamlar arasında biz qutqarılatuǵın basqa at joq» (Elshiler 4:10-12, kursiv qosıldı).
Quday Ruwı basshılıǵında Luka óziniń «Elshiler» dep atalǵan esabatın jazdı hám óziniń baqlawın qostı: «Endi olar Pyotr menen Yuhannanıń batırlıǵın kórgenlerinde, hám olardıń bilimsiz hám tárbiyalanbaǵan adamlar ekenin túsingenlerinde, olar tań qaldı. Hám olar olardıń Isa menen birge bolǵanın túsindi. Hám emlengen adamdı olar menen birge turǵanın kórgenlerinde, olar oǵan qarsı hesh nárse ayta almadı» (13-14-ayatlar).
Pyotr sóylep atırǵanda, Zábúr 118:22-24-ke de silteme berdi. Onda biz oqıymız: «Qurıwshılar biykarlaǵan tas bas múyesh tasqa aylandı. Bul Rabbınıń isi edi; bul bizdiń kózimizde tańqalarlıq. Bul Rabbı jaratqan kún; biz quwanamız hám onda shatlanamız.» Biykarlaǵan tas Másih haqqında sóyleydi, Ol Qudaydıń máslahátin orınladı hám Qudaydıń jańa úyiniń tiykarı hám orayı boldı, bul tiri Qudaydıń shirkewi. Rabbınıń islegen isi zabúrshiniń kózinde tańqalarlıq edi, tımsal Pyotr ushın da sonday edi, ol bul tekstti keltirdi. Bul búgin biz ushın da sonday, sebebi biz Onıń miyrimi menen Quday úyiniń bir bólegi boldıq. Onıń atın maqtań!
Isa Atı hám Qudaydıń Miyrimi
Qudaydıń miyrimi Rabbımız Isa Másihniń júrisinde hám xızmetinde kórsetilgen edi hám Onıń orınlanǵan jumısı menen tastıyıqlandı. Jańa hám odan da mol túrde bul miyrim házirgi dáwirdi sıpatlaydı, ol Muqaddes Ruwdıń keliwi menen baslandı hám kóteriliw menen juwmaqlanadı (Elshiler 2:1-4; 1 Salonikalılar 4:14-18). Bunnan tısqarı, Qudaydıń miyrimi hárdayım Qudaydıń haqıyqatın saqlaydı. Miyrim, óz sıpatın saqlay otırıp, hesh qashan haqıyqatqa kompromiss jasamaydı. «Sebebi qutqarıw alıp keletuǵın Qudaydıń miyrimi barlıq adamlarǵa kórindi, bizge úyretiwde, dásizlikti hám dúnyalıq nápsilikti biykar etip, biz házirgi dáwirde aqıllı, ádalatlı hám qudaylıq penen jasawımız kerek, ullı Qudayımız hám Qutqarımız Isa Másihniń baxtlı úmitin hám dańqlı kórinisin kútip» (Tit 2:11-13).
Pentekost kúni «Isa atı menen» degen sóz birinshi ret qollanıldı, Muqaddes Ruw aspannan túsip, Jerdegi múminlerge jaylasqannan keyin. Pyotrdiń xabarın tıńlaǵannan keyin úsh mıń adam sol kúni táwbe etti. Ol «olarǵa ayttı: ‘Táwbe etiń, hám hár birińiz gúnálardıń keshiriliwi ushın Isa Másih atı menen shomılıń; hám sizler Muqaddes Ruw sawǵasın alasız’» (Elshiler 2:38). Bul xabar ózleriniń haqıyqıy Másihin biykarlaǵan ayıplı xalıqqa Qudaydıń miyriminiń kórsetilgenin bildirdi. Sol miyrim aqlıq adamdı emlewde de kórsetildi, ol keyin ibadatshı boldı (3:8-9).
Bul jámiyetlik waqıya Yahudiy basshıları ushın qıyınshılıq boldı, ásirese olar Pyotrdiń túsindirmesin tıńlaǵanlarında (4:8-12). Óz aralarında máslahátleskennen keyin, olar Pyotr menen basqa elshilerge «Isa atı menen hesh nárse sóylemeslikke hám úyretpeslikke» buyırdı (18-ayat). Olardıń barlıǵına húrmet penen, Pyotr menen Yuhanna juwap berdi: «Qudaydıń kózinde sizlerge Qudaydan kóbirek tıńlaw durıs pa, sizler húkim etiń» (19-ayat).
Elshiler kórgen hám esitken nárseleri haqqında únsiz qala almadı (20-ayat). Bunnan tısqarı, átiraptaǵı barlıq adamlar jańa bolǵan bul tańqalarlıq emlew ushın Qudaydı dańqladı (21-22-ayatlar). Pyotr óz tıńlawshılarına sol basshılar biykarlaǵan hám krestke keriliwge bergen Rabbımız Isanıń ataqlı, tabıslı emlew hám úyretiw xızmetin esletti. Luka óz esabatın elshilerdiń múminlerge – «óz joldaslarına» (23-ayat) – bolǵan barlıq waqıyalar haqqında qalay xabar bergenin qısqasha bayanlaw menen juwmaqladı. Olar «bir awızdan»1 (24-ayat) Qudayǵa duwa hám jalbarıw menen juwap berdi, Ol olardıń duwalarına tańqalarlıq túrde juwap berdi.
Isa Atına Qarsılıq
Eń ataqlı Yahudiy basshıları Sadduqeyler edi, olar tiriliwge hesh qashan isenbeytuǵın edi. Olar ózleriniń qattılıǵında hám biykarlaǵında turıp aldı, hám barlıq elshilerdi, tek Pyotr menen Yuhannanı emes, túrmege qamawdı buyırdı. Biraq, tún ishinde on eki elshi Rabbınıń perishtesi arqalı keremet túrde azat etildi, ol olarǵa «ibadatxanada turıp, xalıqqa bul ómirdiń barlıq sózlerin sóylewdi» ayttı (5:20). Olar sonday etti, biraq keyin Yahudiy keńesi olardı qaytıwǵa buyırdı. Keńes aldında, elshilerdiń wákili Pyotr, sol basshılarǵa anıq ayttı: «Biz adamlarǵa emes, Qudayǵa boysınıwımız kerek» (29-ayat). Onıń xabarı keńes aǵzaların ayıpladı, hám olar qahar menen barlıq elshilerdi óltiriwdi niyet etti (33-ayat).
Bul jerde, Rabbınıń tolıq qadaǵalawı astında, Gamaliel2 aralastı. Ol Sanhedrindiń Fariseylerinen biri edi. Fariseyler ulıwma tiriliwge isengen, biraq olar Isanı Qudaydıń Balası hám Másih dep, yamasa Onıń tiriliwine isenbedi. Biraq Gamaliel Yahudiy basshılarına elshilerdi óltiriw ornına azat etiwdi máslahát berdi (34-39-ayatlar). Keńes onı tıńladı hám onıń usınısın qabıl etti. Sonıń menen birge, elshiler azat etilmes burın, olar urıldı hám «Isa atı menen» sóylemeslikke qattı qorqıtıldı (40-ayat).
Olar keńesten ketkennen keyin, Luka elshilerdiń Onıń atı ushın azap shegiwge ılayıq dep sanalǵanına quwanǵanın xabar etti. Olar kúndelikli ibadatxanada hám úyden-úyge Isanıń Másih, Kristus ekenin úyretiwdi hám xush xabar taratıwdı dawam etti (41-42-ayatlar). Hátte eń dindarlıq basshılar da Qudaydı toqtata almaydı! Sonday etip, Onıń jumısı tańqalarlıq túrde dawam etti, hátte kóplegen Sadduqeyler, olar ruhaniyler hám keńes aǵzaları edi, múmin boldı (6:7).
Sonıń menen birge, bul waqıyalardan biraz waqıt ótkennen keyin, basshılardıń kópshiligi Bas Ruhaniy hám barlıq keńes aldında Stefanıń tańqalarlıq gúwalıǵın biykarlaǵan edi. Ózleriniń qattılıǵında hám jek kóriwinde, olar onı qudayǵa til tiygizgen dep tas penen urıp óltirdi (7:56-60).
Isa Atı Yahudiy emes hám Yahudiy xalqına jetkerildi
Qudaydı toqtata almadı! Yahudiy basshıları tárepinen jek kórgen Ol, óz itibarın Samariyalılarga burdı hám olarǵa xush xabarshı Filipsti jiberdi. Rabbınıń bul xızmetshisi Ierusalimdegi jeti diyakonnan biri edi (6:5). Filips xush xabardı – jaqsı xabardı – jarıyaladı hám Másihti jarıyaladı, Isanıń Másih ekenin tastıyıqladı. Juwap tańqalarlıq boldı, sebebi kóplegen adamlar isendi hám emlendi, bul úlken quwanıshqa alıp keldi (8:5-8). Hátte sıqırshı Simon da ayıplandı hám óziniń ataqlı sıqırshılıǵın qollanıwdı toqtattı, biraq ol shomılǵanına qaramastan haqıyqıy qutqarılmaǵan edi (9-24-ayatlar). Elshi Pyotr onıń bet perdesin ashtı, onıń haqıyqıy tábiyatın ashıp berdi (21-ayat).
Luka da xabar etti: «Olar Filipske Quday patshalıǵı hám Isa Másih atı haqqında waǵız etkeninde isengenlerinde, er adamlar da, hayallar da shomıldı» (12-ayat). Bul Isanıń Óz Ruwı arqalı kórsetken qúdiretin taǵı da kórsetedi, sebebi Onıń atı menen úlken keremetler orınlandı hám jaqsı xabar waǵızlandı. Sonday etip, olardıń shomılıwı da Onıń atı menen baylanıslı edi.
Bunnan keyin Isa atınıń qúdireti Yahudiy qarsılasları arasında eń fanatik bolǵan Tarsuslı Sawldıń ózgeriwinden kórsetildi. Jańa Testamentta onıń qutqarılıwı haqqında kem degende jeti esabat hám qısqasha bayan bar. Bul tańqalarlıq faktiniń bir sebebi, Sawldıń basınan ótkergen dramalıq ózgerisleri barlıq múminler ushın, sonday-aq búgingiler ushın da sabaq boladı. Biz bul dramalıq ózgeristiń eki esabatın 1 Timotiy 1:12-17 hám Galatiyalılar 1:11-16-da tabamız.
Óz shaqırıǵı hám qutqarılıwınan keyin, Sawl Damaskta qaldı hám Jazıwlardan Isanıń Qudaydıń Balası ekenin kórsetti (Elshiler 9:20). Yahudiy juwabı Sawldı óltiriwge urınıw boldı, biraq Rabbımız onı Arabiyaǵa barıwǵa alıp keldi (Galatiyalılar 1:17), ol jerde birneshe jıl qaldı. Quday mektebindegi bul waqıttan keyin, ol Damaskqa qayttı hám Yahudiylerge Isanıń Másih, Kristus ekenin dálilledi (Elshiler 9:22). Taǵı da, Yahudiyler onı óltiriwge urındı, biraq múminlerdiń járdemi menen ol qashıp, Ierusalimge, ol jerde Isanıń Másih ekenine isengen óz Yahudiy joldasların quwǵın etken qalaǵa sayaxat etti.
Bul jerde, basında múminlerge járdem bergen Barnabas (4:36-37), «onı [Sawldı] alıp, elshilerge alıp keldi. Hám ol olarǵa Rabbını jol ústinde qalay kórgenin, hám Onıń oǵan qalay sóylegenin, hám Damaskta Isa atı menen qalay batırlıq penen waǵız etkenin ayttı» (9:27). Bul tańqalarlıq emes pe? Qudaydıń jolları bizdikinen joqarı: Ierusalimdegi hám átiraptaǵı múminlerdi quwǵın etken dushpan olardıń qasına qayttı, quwǵın etiwshi sıpatında emes, al dos sıpatında, Rabbınıń elshisi sıpatında! Sawl olar menen birge bolıwdan lázzet aldı (28-ayat) hám Rabbımız Isa atı menen batırlıq penen sóyledi.
Taǵı da, isenbeytuǵın Yahudiyler onı óltiriwge urındı (29-ayat), sonlıqtan ol kelgen qalaǵa – Tarsusqa qashtı (30-ayat). Ol jerde birneshe jıl qaldı, sol Barnabas onı Ierusalimdegi múminler arasında tanıshtırǵan edi, onı izlep bardı (Galatiyalılar 1:21–2:1). Barnabas, onıń atı «Jigerlendiriw Balası» degen mánisti bildiredi (Elshiler 4:36), Antioxiyadaǵı jańa múminler Pawl xızmetinen payda kóretinin túsindi hám onı tapqannan keyin, ekewi de jańa jıynalısqa sayaxat etti. Ekewi de bir jıl dawamında tıyanaqlı xızmet etti, nátiyjede ol jerdegi ulıwma xalıq múminlerge «Máshiyler» degen laqap berdi (Elshiler 11:26). Haqıyqattan da, ol jerdegi múminler biykarlaǵan Másihti, Maylanǵan Adamdı kórsetti, Ol olar menen birge isledi hám Óz jańa jumısın aspannan Muqaddes Ruw arqalı basqardı. Biz búgin Onı sonday túrde kórsetemiz be?
Arada bolǵan geybir detallar hám waqıyalardı ótkizip, biz Elshiler 13-ke ótemiz. Onda biz Barnabas hám Sawl, sonday-aq Pawl dep te atalǵan, basqalar menen birge Rabbınıń jumısın islep atırǵanın oqıymız. Olar oraza tutıp hám duwa etip atırǵanda, Rabbımız Isa olardı Muqaddes Ruw arqalı shaqırdı hám olardı Antiox jıynalısınıń tolıq qollawı menen zárúrli missiyaǵa jiberdi.
Olar Barnabas burın jasaǵan Kiprge sayaxat etiwge basshılıq etti, hám ol jerde biraz waqıt islegennen keyin (4-12-ayatlar), olar házirgi Qubla Túrkiyanıń túrli bólimlerine sayaxat etti, ol jerde ózleriniń missionerlik jumısın dawam etti. Kóplegen adamlar qutqarılǵan edi, tiykarınan sinagogalarǵa qatnasqan Qudaydan qorqatuǵın Yahudiy emeslerden, biraq keyinirek butparastlardıń túrli toparlarınan da. Bul eki pútkilley basqasha kontekstte de xush xabarǵa jaqsı juwap boldı, biraq qattı qarsılıq ta boldı. Quwǵınlar hám hújimler elshilerdi jańa múminlerdi, kem degende sol waqıt ushın, qaldırıp, óz missiyasın baslaǵan Antioxqa qaytıwǵa májbúr etti (14:2-28).
Antiox jıynalısında biraz waqıt turǵanda, Pawl Galatiyalılarǵa óz xatın jaza basladı, sebebi ol olar ushın qáweterlendi. Ol Galatiyadaǵı jańa múminlerdi Ierusalimnen kelgen Yahudiy tálimshileri tárepinen qıyınshılıqqa ushırap atırǵanı haqqında xabar alǵan edi (Galatiyalılar 1–3-ke qarań). Bunday jaǵday qayta-qayta boldı. Pawl qay jerde islese hám adamlar qutqarılsa, Yahudiy tálimshileri jańa múminlerdi izlep hám qıyınshılıqqa ushıratıwǵa isenimli edi. Sonıń ushın bunday máseleni Antioxdaǵı múminlerdiń itibarınada alıp kelindi, ol jerden Pawl hám Barnabas ózleriniń missionerlik jumısın baslaǵan edi (Elshiler 14:26–15:1). Antioxda Ierusalimge delegatsiya jiberiwge qarar etildi. Basqasha aytqanda, másele Ierusalimnen kelgen edi hám ol jerde sheshiliwi kerek edi, bul Qudaydıń miyrimi menen boldı (Elshiler 15-ti oqıń).
Isa Atı Bunnan Arı Tarqaldı
Ierusalim keńesinen keyin, Pawl Barnabas penen birge islegen waqıtta hám onnan keyin payda bolǵan jıynalıslarǵa barǵısı keldi. Ekinshisi, birinshi sayaxatında olardı taslap ketken Yuhanna Marktıń olarǵa qosılıwın talap etkeninde, Pawl bas tarttı3 hám ózine joldas etip Silasdı sayladı. Bul aǵa, Ellinistik Yahudiy,4 elshi sıyaqlı múmin boldı, hátte Pawl Rabbı menen ushıraspas burın Gamaliel (Elshiler 22:3) qasında sabaq alıp, ortodoks Yahudiy ravvin bolǵan bolsa da.
Endi, biz kórgenimizdey, elshi pútkilley basqasha kózqaras hám maqset penen ekinshi missionerlik sayaxatında edi. Ol burın Barnabas penen islegen aymaqqa taǵı da jetti, oǵan Derbe, Listra hám Ikonium kirdi. Bul jerden Timotiy kelgen edi. Pawl onı ózi menen alıp, Troasqa sayaxat etti (16:1-8), ol jerde Luka olarǵa qosıldı, biz bunı 16:10-daǵı «biz» den juwmaq shıǵara alamız. Olar birge Makedoniyaǵa ótti hám Filippiǵa sayaxat etti (12-ayat).
Filippida bir qızıq waqıya boldı, onı Luka tolıq súwretledi. Olar úzliksiz bir jerde duwa etiwge barǵanlarında, kózboyawshılıq ruwı bar bir qız Pawl hám onıń joldasları «Eń Joqarı Qudaydıń qulları, olar qutqarıw jolın jarıyalaydı» (Elshiler 16:17) dep jarıyaladı. Olarǵa dushpan tárepinen hesh qanday propaganda kerek emes edi, bul tek shataqlıqqa alıp keledi hám ashıq qarsılıqtan da qáwiplirek bolǵan jasırın qarsılıq túri edi. Luka túsindirdi: «Ol bunı kóp kúnler dawamında etti. Biraq Pawl qattı ashıwlanıp, burılıp ruwǵa ayttı: ‘Men saǵan Isa Másih atı menen onnan shıǵıwdı buyıraman.’ Hám ol sol saatta shıqtı» (18-ayat). Qul qızı endi burınǵıday isley almaytuǵın bolǵanı ushın ózleriniń dáramat deregin joǵaltqan olardıń iyeleri Pawl menen Silasdı bazar maydanında otırǵan sudiyalarǵa súyrep apardı hám olardı jalǵan ayıpladı. Hesh qanday ádalat túri bolmaǵan halda, ekewi de túrmege taslandı.
Tún ishinde, birneshe keremetlerdi bildiretuǵın bir waqıyada, Quday jer silkiniwin payda etti, onıń arqasında barlıq tutqınlar óz baylanıslarınan azat etildi. Bul túrme qaraqshısın qorqıttı, sebebi Rim nızamına qaray ol tutqınlar ushın óz ómiri menen juwapker edi. Biraq, hámme ishinde qaldı, túrme qaraqshısı isendi hám qutqarılǵan edi, birneshe basqalar menen birge, tańqalarlıq waqıya (25-34-ayatlar). Ertesi kúni, túrmeden azat etilgen Pawl menen Silas Lidiya úyine qayttı, ol jerde olar burın qalıwǵa shaqırılǵan edi (40-ayat).
Kóp ótpey, Pawl menen Silas Filippiden, Timotiy menen birge ketti. Luka ol jerde birneshe jıl qaldı hám qatnastı.
