Ómirińizdiń waqtı
Ximiya ilimi tábiyiy dúnya haqqında birqansha qızıqlı túsinikler beredi. Bir qızıqlı taraw - ximiyalıq shógindi máseleleri, bul eki suyıqlıq aralastırılǵanda júz beriwi múmkin. Belgili bir túrdegi ximiyalıq aralaspalar jańa aralaspalardıń bir bólegi qattı formaǵa ózgeretuǵın etip reakciyaǵa kirisedi. Bul qattı zat keyin konteynerdiń túpine túsedi yamasa shógedi.
Bul reakciyalar ilimpazlar hám izertlewshiler ushın kommerciyalıq jaqtan qımbatlı bolıwı múmkin. Biraq nárselerdi aralastırıw hám keyin bólekshelerdiń túpke túsip atırǵanın baqlaw ideyası jasóspirim bolıwdıń qanday ekenligi haqqında paydalı súwretleme bolıwı múmkin.
Basqa hesh qanday waqıtqa uqsamaytuǵın waqıt
Eger siz 10 hám 19 jas aralıǵındaǵı másehiy bolsańız, siz másehiy jasóspirimniń ulıwma anıqlamasına sáykes keledińiz. Bul maqala sizdi esapqa alıp jazılǵan – geypara bólim ata-anańız ushın da boladı – ómirińizdiń bul on jıllıǵında sayaxat etip atırǵanıńızda.
Bul basqa hesh qanday waqıtqa uqsamaytuǵın waqıt. Siz bul jıllardı baslanǵısh mektepte, atlıqlar, islikler hám bólshekler haqqında úyreniw menen basladıńız; hám siz, bálkim, adamlarǵa basshılıq ete alatuǵın, kórkem óner jarata alatuǵın, jaǵdaylardı analizley alatuǵın hám óz dáwirińizdiń áhmiyetli máselelerin sheshe alatuǵın qánigeli jumısshı yamasa universitet studentı retinde tamamlaydıńız. Miyańızdıń qayta islew kúshi ádewir artadı. Sociallıq tarmaǵıńız ózgeredi hám keńeyedi. Ǵárezsizlik, izertlew hám innovaciya imkaniyatları, bálkim, sizdi tań qaldıradı.
Sol waqıtta siz, bálkim, hesh qashan oylamaǵan qayǵılarǵa, hesh qashan qálemeǵan sheshimlerge, hesh qashan kútmegen sınawlarǵa hám hesh qashan kórmegen bas tartıwlarǵa dus keleńiz. Ómirińizdiń bir bólegi boladı dep oylaǵan nárseler, geyparaları áste-áste, basqaları birden joǵalıp ketedi. Joqarıdaǵı ximiya úlgisindegidey, jas ózińizdiń geypara bólimleri túpke shógedi. Jasóspirimlik jıllarında aralastırılǵan ómir aralaspasınıń ishinde hámme nárseni saqlap qalıwdıń ilajı joq.
Bul ájayıp, qıyın waqıtta Quday bar. Ol hámme waqıt hár qanday jastaǵı bar adamlarǵa qollanıwǵa qánigelesken. Mısalı, payǵambar Samuel Quday menen birinshi ret, bálkim, 5 yamasa 6 jastan úlken bolmaǵan waqıtta sóylesken (1 Samuel 3); ruhaniy Jehoiada 130 jasında qaytıs bolǵanda da patshanıń ruwxıy máslahátshisi bolǵan (2 Shejireler 24:15); hám barlıq jas aralıǵındaǵı er adamlar hám hayallar Rabbimiz ushın paydalı bolǵan. Sonlıqtan, Onıń sizdi qollanıwdı qálewi tań qaldırmawı kerek! «Bul men bola almayman» yamasa «Bálkim bir kúni» demeyńiz. Nege siz bola almaysız? Nege házir emes?
Jańa kózqaras
Ómirdiń bul jıllarındaǵı eń áhmiyetli rawajlanıwlardan biri - ózińizdiń kim ekenligińiz hám átirapıńızdaǵı úlken dúnyadaǵı maqsetińiz haqqındaǵı túsiniktiń artıp barıwı. Tek aldındaǵı anıq detallardı esapqa alıwdıń ornına, miyańız ádalatlılıq, morallıq hám adam minez-qulqın basqaratın principler haqqında abstrakt sorawlardı oylawǵa qábiletli. Sonlıqtan, pikirlew hám analizlew qábiletińizdiń ádettegi ósiwi menen birge, ómirdiń bul dáwiri Bibliya principleri haqqında bilimde ósiw ushın da eń jaqsı hám áhmiyetli waqıt.
Bunday jeke ósiw Zábúr 119:9-dıń mánisi. Bul ayat kóbinese Bibliya lagerlerinde yamasa jaslar programmalarında aytıladı, biraq onıń haqıyqıy mánisi nadurıs túsiniliwi múmkin, sebebi ol kóbinese sózdiń bir az qáteligi menen túsindirilgen. Ayat soraydı: «Jas jigit óz jolın qalay tazalay aladı?» hám keyin óz juwabın beredi: «Seniń sózińe sáykes itibar beriw arqalı» (NKJV). Ayattıń qalay berilgenine itibar beriń. Ol jaslardı Qudaydıń Sózine itibar beriwge shaqırmaydı – bul keń tarqalǵan nadurıs sitata – biraq sáykes Qudaydıń Sózine. Ayattıń mánisi, biz óz jolımızdı («itibar beriw») Jazıwlardıń principlerin qollanıw arqalı («sáykes») bahalawımız hám tazalawımız kerek.
Álbette, Qudaydıń Sózine itibar beriwimiz kerek dep aytıw da durıs! Biraq Zábúr 119:9 Qudaydıń Sózin qollanıw processin basım jasaydı, bul ruwxıy ósiwdiń áhmiyetli aspekti. Biz Bibliyada anıq súwretlenbegen kóp jaǵdaylarǵa dus kelemiz. Biraq, jaqsı hám aqıllı sheshimler qabıllawǵa járdem beretuǵın Qudaydıń Sózinde hámme waqıt principler boladı.
Bunnan tısqarı, ómirdiń bul basqıshında tiykarǵı Bibliya táliymatları haqqında túsinigińizdi rawajlandırıw áhmiyetli. Aqlanıw, muqaddesleniwi hám qutqarıw degen ne ekenligin úyreniń; ótken hám keleshek waqıyalarda kórinetuǵın Qudaydıń dúnya ushın keń rejesin túsiniń; hám eń áhmiyetlisi, Qutqarushı, Rabbimiz Isa Masihniń shaxsı hám iskerligi haqqında túsinik payda etiń. Quday bizdi Óz Ulı obrazına sáykes etiwdi maqset etedi, sonlıqtan biz Onıń jerde qanday bolǵanın hám házir aspanlarda ne islep atırǵanın biliwdi qálewimiz kerek.
Bunnan tısqarı, másehiyler nege biz isengenimizge isenetuǵınımız haqqında juwaplardı izlew qımbatlı. Nege biz Bibliyanıń isenimli ekenligin aytamız? Nege biz Qudaydıń dúnyanı jaratqanına isenimli bolamız? Nege biz Isa Masihniń tiriliwine iseniwimiz kerek? Isenim bizdi bul isenimlerde bekkemleydi, biraq Jazıwlar bizge úmitimiz haqqında soraytuǵınlarǵa juwap beriwge tayın bolıwımızdı da aytadı (1 Pyotr 3:15). Gúman etetuǵınlar ushın juwaplar bar, hám biz másehiyler 1-ásirden baslap isengen nárseler haqqında isenimli bola alamız (Luka 1:1; Yahuda 3).
Jańa qıyınshılıqlar
Jańa kózqaraslardı úyreniw menen birge, jańa qıyınshılıqlar da boladı. Olardan biri - pul. Kóp jaǵdaylarda pul hár qanday jastaǵı dindarlar ushın qudaylılıq sınawı. Bul sınaw kóbinese jasóspirimlik jıllarında, qaltańızda yarım kúnlik jumıs yamasa basqa bir sebep penen kóbirek pul bolǵanda payda boladı. Sizde baratuǵın orınlar hám zıyapatlar ushın kóbirek tańlawlar boladı. Olardıń kóbi óz-ózinen jaqsı bolıwı múmkin, biraq pul haqqında geypara Bibliya principlerin qollanıw áhmiyetli.
Birinshiden, pulǵa bolǵan muhabbat hámme waqıt gúnaǵa hám qayǵıǵa alıp keledi. Adam bul qapqanǵa túsip qalıw ushın bay bolıwı shárt emes; bul dúnyada az nársege iye bolǵan kóp adamlar ele de puldı jaqsı kóredi. Júregińizdi bul qáwipten qorǵań. Káryera, úy hám ómirdiń kerekli nárseleri ushın qudaylıq jol menen rejelestiriw múmkin, hám hár bir basqıshında bar nárseńizge qanaatlanıw múmkin (1 Timotiy 6:6-11).
Ekinshiden, puldıń búgingi kúnnen basqa maqsetleri bar ekenligin este saqlań. Jasóspirim retinde alǵan pulıńızdıń tek kishkene bólegin jumsawdı hám keleshektegi úlken shıǵınlar ushın múmkin bolǵanınsha kóbirek jıynawdı rejelestiriń. Bibliya bunı xoshametleydi (Násiyatlar 6:6-8, 21:20), hám puldıń qansha tez jumsalıwına tań qalasız! Bunnan tısqarı, pulıńızdı tek jeke rejeler ushın emes, ruwxıy maqsetler ushın da qollań. Dúnyadaǵı Qudaydıń jumısı tek waqıttı emes, puldı da talap etedi, hám másehiy sadqa beriw Rabbimizdiń islep atırǵan jumısınıń bir bólegi bolıw ushın kóp imkaniyatlar beredi (Luka 12:33-34). Bul Bibliya ámeliyatı jergilikli dindarlar jıynalısına háptelik úles qosıw menen baslanadı hám Rabbimizdiń qollap-quwatlawıńızdı qáleytuǵın hár qanday mútájlikke keńeyedi (1 Korinfliler 16:2; Titus 3:14). Qısqası, jumsawshı emes, jıynawshı bolıń; hám alıwshı emes, beriwshi bolıń.
Basqa bir qıyınshılıq qatnasıqlar hám moralıq minez-qulq tarawında payda boladı. Ómirdiń bul dáwirinde sociallıq tarmaǵıńız áhmiyetli boladı, hám jaqın qatnasıqlar kóbirek tásir etedi. Átirapıńızda adamlar jigitler hám qızlar retinde birge waqıt ótkeriw ideyasın basım jasaydı. Bul qatnasıqlardıń tartımlılıǵı júdá kúshli seziliwi múmkin, hám haqıyqatında Quday bul sezimler hám tartımlılıqlardı ómirdiń bul dáwirinde ósiw ushın jaratqan. Biraq bul qatnasıqlarda gúnálar islenetuǵın bolsa, janıńızǵa uzaq múddetli zıyan keliwi múmkin ekenligin túsiniw áhmiyetli. Násiyatlar aytqanday, ıssı kómirdi kúymey kóteriw múmkin emes (6:27; 1 Korinfliler 6:18-di qarap kóriń).
Jazıwlar bizdi bul máselelerdiń barlıq táreplerinen eskertedi. Isenimli sınawlar usınıs etetuǵın jaman er adamlar hám ádep-ikramlıqqa jatpaytuǵın hayallar bar. Olardıń shaqırıqları tek sol waqıttan zıyapat alıwǵa baǵdarlanǵan, keyingi aqıbetleri haqqında hesh qashan aytpaydı. Bir Bibliya bólimi azǵırıwshı hayaldı súwretleydi, ol: «Urlaǵan suw shirin, hám jasırın jegen nan jaǵımlı» dep wáde beredi; biraq ol hesh qashan «onıń miymanları tamuqtıń tereńliginde» ekenligin moyınlamaydı (Násiyatlar 9:17-18). Bul sınawlarǵa bolǵan tábiyiy tartımlılıǵımızda biz Qudaydıń Ruwhı bizdi olardan alıp ketiwdi qáleytuǵının túsiniwimiz kerek (Galatiyalılar 5:17; Yakup 4:4-5). Eger Quday bizdi bir nársege qarsı eskertip atırǵan bolsa, tıńlaw júdá aqıllı is!
Uzaq múddetli qatnasıqlar haqqında da aytılatuǵın bir nárse bar. Hár túrli shańaraqlar tanısıw ámeliyatına hár túrli qaraydı, biraq kózqarastan qaramastan biz bunı tastıyıqlay alamız: Eger siz qarsı jınıstaǵı adam menen tereń, uzaq múddetli qatnasıqtı oylap atırǵan bolsańız, bul tek Rabbimiz aldında úylenip bolatuǵın adam menen bolıwı kerek. Bul jaqın doslıqlar hár bir jaǵdayda úyleniske alıp keledi degen mánisti ańlatpaydı; biraq bul biz bunday qatnasıqtı úylenis haqqında oylap atırǵan waqıtqa saqlawımız kerek degen mánisti ańlatadı. Tek ǵana waqıtsha hám waqıtsha bolǵan qatnasıqlarǵa bunday ruwxıy hám emociyalıq kúsh sarplaw aqılsızlıq, hám bul qatnasıqlarǵa qatnasqanlar ushın uzaq múddetli zıyan keltiriwi múmkin.
Jańa ǵárezsizlik
Ómirdiń bul qıyın ótiw dáwirlerinde, bálkim, ata-anańızdan alǵıńız keletuǵın ǵárezsizliktiń artıp barıwı eń stressli boladı. Bul jasóspirimlik dáwirinde kóbirek sheshimler qabıllaw hám úlkenirek juwapkershilikti rawajlandırıw arqalı ósiwińizge múmkinshilik beretuǵın Quday bergen basqa bir qálew. Sonlıqtan ǵárezsizlikke bolǵan qálew jaqsı. Biraq ósiwshi quslardıń tolıq ushıwǵa tayın bolmasınan aldın qanatları bar ekenligin este saqlań. Ata-anańız benen sezgen kúshleniwdiń kóbi, jasóspirim retinde sizge ele de kóbirek tájiriybe hám kóbirek danalıq kerek bolǵanlıǵı sebepli payda boladı. Álbette, bul sol waqıtta túsiniw qıyın bolıwı múmkin.
Hátte úlken ájaǵa-apańız bolsa da, ata-anańızda burın hesh qashan siz bolmaǵanın este saqlaw paydalı bolıwı múmkin. Eger ata-anańız másehiy bolsa, olar sizdiń jasóspirimlik ómirińizdiń hár bir ózgeshe jılında Rabbimizden danalıq sorap atırǵan bolıwı múmkin. Eger olar siz kelispeytuǵın sheshimler qabıllasa, olar sizdi tárbiyalaw hám baǵıw arqalı, Onnan keletuǵın qorqıw hám basshılıqta óstiriw arqalı Rabbimizdi húrmetlewge háreket etip atırǵanın este saqlań (Ef. 6:4).
Quday ata-analardı, eger olar sizge qálegen nárseńizdi qılıwǵa ruqsat berse, juwapker etip esaplaydı. Eli hám Samuel sıyaqlı qudaylıq adamlar balalarınıń Rabbimizge ergen joq ekenligin bilgenlikten qayǵıǵa dus keldi. Eli jaǵdayında, Quday onıń balaların Ózinen kóbirek húrmetlegenin, olardıń jaman jolların toqtatpaǵanlıǵı ushın aytqan (1 Samuel 2:29, 8:1-5-ti qarap kóriń). Ata-anańızǵa ómirdiń bul basqıshında sizge basshılıq etip, óz juwapkershiliklerin orınlawǵa múmkinshilik beriń. Olarǵa húrmetsizlik etip gúná qılmasdan olar menen kelispewdiń bir jolı bar, sebebi Rabbimiz Isa da óz jasóspirimlik jıllarında bunday tájiriybege iye bolǵan (Luka 2:48-51).
Ata-ana bólimi
Bul jurnal oqıwshılarınıń kóbi úlkenler bolǵanlıqtan, ata-analar ushın bir neshe pikir qosıwǵa arziydi. Eger sizde júdá jas balalar bolsa, bul olardıń jasóspirimlik jılları ushın rejelestiriwdi baslaw ushın eń jaqsı waqıt. Jazıwlar ata-analardı balalarımızdı tárbiyalawǵa aytadı (Násiyatlar 22:6), bul ómirdiń erte basqıshların ańlatadı. Balalarǵa boysınıwdı úyretiw áhmiyetli. Siz olarǵa «Joq» yamasa «Toqta» degende, hátte 1, 2 hám 3 jasında da, siz onıń mánisin bildiriwińiz kerek. Eger siz olarǵa «Bul jerge kel» deseńiz, hám olar sizdi esitpese, barıp olardı alıp keliń!
Jılaǵan baladan yamasa ashıwlı jasóspirimnen qorqpań. Sizdiń belsendi ata-analıqtaǵı qatańlıǵıńız hám izbe-izligińiz, sáykes aqıbetler menen, keleshektegi qatnasıǵıńızǵa investiciya boladı. Eger balalar 5 yamasa 8 jasında qálegen nárselerin qıla alamız dep isense, olar 15 yamasa 18 jasında bolǵanda ómirińiz ádewir qıyın boladı. Eger shegaralar ele ornatılmaǵan bolsa, házir baslań. Bul qıyın bolıwı múmkin, biraq búgingi ata-analıq háreketi hámme waqıt erteńgi bos qálewlerden jaqsı.
Tárbiyalaw menen birge, muhabbat hám qatnasıq bolıwı kerek. Ata-analar balalarına armiya kapitanları yamasa patsha monarxları sıyaqlı háreket etpewi kerek. Biz qol astındaǵılardı basqarıp atırǵan joqpız, biraq balalarǵa basshılıq etip atırmız. Bibliyada aytılǵan balalardı tárbiyalaw ósimliklerdiń ósiwine járdem beretuǵın baǵban jumısına uqsaydı (Zábúr 128:3), haywanlardı qamshı menen tárbiyalaytuǵın arıslan úyretishiniń jumısına emes. Áhmiyetli bir sóz bar: «Qatnasıqsız qaǵıydalar qozǵalańǵa teń». Shegaralar hám sheklewler menen qatań bolıń; úyretiń, dúzetiń hám máslahát beriń; biraq sonıń menen birge baǵıń, jaqsı kóriń, qorǵań hám xoshametleń. Jasóspirimlerge kerekli danalıqtı beriń, hátte olarǵa kerek emes dep oylasa da (olarǵa kerek); hám olarǵa kerekli muhabbattı beriń, hátte olar onı qálemesede (olarǵa kerek).
Alda jańa kún
Jasóspirimler, ómirińiz aldında! Bir tańlaw - qálegen jolda jasaw, hám Bibliya sizge bunı tańlasańız, bunı qılıwǵa ruqsat beredi. «Júregińiz jaslıq kúnińizde sizdi quwantırsın!» deydi! Biraq, ayat keleshek aqıbetleri haqqında eskertiw menen dawam etedi; eger siz tek óz júregińiz hám kózlerińizge erseńiz, onda «bulardıń barlıǵı ushın Quday sizdi húkimge alıp keledi» (Eklesiast 11:9).
Basqa bir jasaw jolı - Qudaydıń jasóspirimlik jıllarıńızdıń hám 20 jaslarıńızdıń baslamashılıǵın hám háreketin úlken islerdi qılıw ushın qollana alatuǵının túsiniw. Daniel jas edi, ol Rabbimiz ushın jasawǵa qarar qılǵanda, hám nátiyjede ol keyinirek imperatordı aspan Qudayına iseniwge basshılıq etti (Daniel 1–4). Jehosheba jas edi, ol balanı óltiriwshi patshayım qolınan qutqarǵanda, Dawıttıń shańaraǵın hám aqır-aqıbetinde Masihniń áwladın saqlap qaldı (2 Patshalar 11). Yeremiya jas edi, Quday oǵan kórshileri hám patshalar ushın xabar bergende (Yeremiya 1). Rut jas edi, ol Naomiǵa jumısqa shıǵıp qollap-quwatlaǵanda (Rut 2). Timotiy jas edi, ol missiya sayaxatına barǵanda (Hawar. 16). Maryam jas edi, ol Yusuf penen úyden ketip, Betlehemge barǵanda (Luka 2).
Bul maqaladıń basındaǵı ximiya úlgisi eki suyıqlıqtı aralastırıw hám nátiyjelerdi baqlawdı súwretledi. Haqıyqatında, jasóspirimlik jıllarıńız eki derekten kóbirek nárselerdi biriktiriw arqalı qáliplesedi. Kóp aralaspalar jıllar dawamında jaratıladı, hám siz bir waqıtları qádirlegen nárselerdiń geyparaları aralaspadan shógip, bir shetke túsip qalıwı múmkin. Biraq Qudaydıń kózleri sizde! Ol ómirimizdiń ullı Ximiyashısı, hár birimizdi júrekleri tolıq Óziniki bolǵan er adamlar hám hayallarǵa aylandırıw ushın bunnan hám bunnan bir az qosadı.
