«Dúnyaǵa kózqaras» termini ómirge túsindirme beretuǵın hár qanday ideologiya, filosofiya, teologiya yamasa kózqarasqa tiyisli bolıp, oǵan bar bolǵan metafizikalıq (tabiyattan tısqarı/teoriyalıq) qásiyetler de kiredi. Bul tema boyınsha kóplegen kitaplar jazılǵanlıqtan, bul maqala hár bir tiykarǵı dúnyaǵa kózqarastıń filosofiyalıq pútinligine qısqasha toqtaladı.
Jeti tiykarǵı dúnyaǵa kózqaraslar
Jeti tiykarǵı dúnyaǵa kózqaraslar tómendegiler:
Ateizm: Quday joq (waqıt + tosınnan bolǵan hádiyseler = reallıq).
- Politeizm: Kóplegen qudaylar (tosınnan háreketler, sheklengen basqarıw).
- Panteizm: Quday álem = jansız Bir.
- Panenteizm: Quday álem (Onıń denesi), biraq Onıń tabiyattan tıs ruwxıy bar bolıwı da bar (jan).
- Sheklengen Qudaylıq: Quday jaqsılıqta hám kúsh-quwatta sheklengen; Ol adamnıń qáte háreketlerine qarsı tura almaydı.
- Deizm: Bir Quday dáslep barlıǵın jarattı, biraq Ol házir basqarıwda emes – dáslepki nızamlar rejelestirilgen aqırǵa qaray islep tur.
- Teizm: Barlıǵın jaratqan, barlıǵın basqarıwdı dawam ettiretuǵın hám barlıǵınan bólek bolǵan bir jeke, barlıqqa qádir Quday.
- Bul jeti dúnyaǵa kózqaras eki bólek toparǵa bólinishi múmkin. Ateistlik dúnyaǵa kózqaras tabiyattan basqa hesh nárse joq dep járiyalaydı. Ateist penen tıǵız baylanıslı bolǵan agnostik, tabiyattan tıs bir nárse bar-joqlıǵın bilmewge qanaatlanadı. Eki de ómirdi túsiniw ushın tabiyattan artıq hesh nárse kerek emesligine isenimli.
Qalǵan altı tiykarǵı dúnyaǵa kózqaraslar – teizm, deizm, panteizm, politeizm, sheklengen qudaylıq hám panenteizm – barlıǵı tabiyattı jaratıw ushın dáslepki hám jeke sebep bolǵanına hám onı saqlaw ushın dawamlı tásirge, yamasa kem degende aldınnan belgilengen nızamǵa isenedi.
Dúnyaǵa kózqaraslardı logikalıq bahalaw
Dúnyaǵa kózqaraslardıń durıslıǵına baylanıslı kem degende eki juwmaqqa kelip bolmaydı: Birinshiden, hár bir dúnyaǵa kózqaras basqa barlıq dúnyaǵa kózqaraslarǵa qayshı keletuǵınlıqtan, tek birewi ǵana durıs bolıwı múmkin. Ekinshiden, dúnyaǵa kózqaras durıs bolıwı ushın ol prinsip boyınsha logikalıq jaqtan izbe-iz bolıwı kerek. Qatań bahalanǵanda, tek teizm ǵana prinsip boyınsha qayshılıqsız ekenligi kórsetiledi.
Mısalı, ateizm dáslepki sebep yamasa baslanıwdı anıqlay almaydı hám solay etip óziniń eń tiykarǵı principine qayshı keledi: barlıq isenimler baqlawǵa tiykarlanǵan dáliller menen qollap-quwatlanıwı kerek, al qollap-quwatlanbaǵanları biykar etiliwi kerek. Rasional túrde aytqanda, tek barlıq nárseni bilgen, ózgermeytuǵın, máńgilik bolmıs ǵana Quday joq dep kategoriyalıq túrde járiyalaǵan bolar edi, biraq onda bunday bolmıs shınında da Quday bolmas pa edi? Qaysı jaǵdayda da, ateizm mánisiz pikir.
Politeizm, panteizm, panenteizm hám sheklengen qudaylıq dúnyaǵa kózqarasları sheklengen yamasa baslanǵan yamasa ózgeriwshi tabiyattan tıs bar bolıwdı anıqlaydı. Sebep hám nátiyje sıyaqlı tábiyiy nızamlarǵa boysınatuǵın bolmıs, aldın bar bolǵan bir nárse nátiyjesinde payda bolǵan shártli bolmıs bolıp tabıladı. Sonlıqtan shártli bolmıslar ózleriniń bar bolıwın túsindire almaydı; joqarı zárúrli bolmıs bar bolıwı kerek. Mısalı, adamlar shártli bolmıslar. Biz ata-analarımız bar bolǵanı ushın bar bolamız; Adam hám Hawwa Quday olardı jaratqanı ushın bar boldı. Kóbeyiw arqalı (kóbeyiwdiń tábiyiy nızamı) adam ápiwayı ǵana aldın bar bolǵan ómir qurılıs blokların keyingi áwladqa beredi. Bul dúnyaǵa kózqaraslardıń ózgeriwshi yamasa sheklengen quday(lar)ı ózleriniń bar bolıwın túsindiriw ushın aldınnan bar bolǵan bolmıstı talap etetuǵın shártli mániske iye.
Deizm óz-ózine qayshı keledi, óytkeni ol óz-ózinen bar bolǵan, ózgermeytuǵın, sheksiz Quday barlıq nárselerdi jarattı, biraq keyin Ol dáslep jaratqan nárselerge aralasıp, olardı basqara almaydı dep málimleydi. Álbette, tabiyattıń keyingi ilahiy manipulyatsiyası jaratıwdıń dáslepki keremetine salıstırǵanda tómenirek is bolar edi. Filosofiyalıq jaqtan aytqanda, teizm óz-ózine qayshı kelmeytuǵın birden-bir dúnyaǵa kózqaras; bir barlıq nárseni bilgen, barlıqqa qádir, máńgilik, ózgermeytuǵın Quday barlıǵın jarattı hám barlıǵın basqaradı.
Dúnyaǵa kózqaraslarǵa baylanıslı isenim sistemaları
Tabiyattan tıs dúnyaǵa kózqaraslarǵa baylanıslı isenim sistemaları kóplegen. Sonlıqtan, eger bar bolsa, qaysıları ilahiy haqıyqatqa tiykarlanǵan, al qaysıları tek diniy sırtqı kóriniske tiykarlanǵan? Dúnyaǵa kózqaraslar sıyaqlı, isenim sistemalarına tiyisli kem degende eki juwmaq anıq: Birinshiden, bul isenim sistemalarınıń tek birewi ǵana haqıyqattı súwretley aladı, óytkeni hár bir sistemanıń qaǵıydaları basqalar menen sáykes kelmeydi. Ekinshiden, isenim sisteması (mısalı, belgili bir din) durıs bolıwı ushın, sol sistemanıń tiykarı – mısalı, ádette «muqaddes kitap» túrindegi «ilahiy wahiy» – izbe-iz durıs bolıwı kerek. Neshige? Sebebi absolyut haqıyqat izbe-iz bolmawı múmkin emes.
Sonlıqtan, qaysı isenim sisteması mazmunı boyınsha da izbe-iz hám ilimiy jańalıqlar menen de sáykes keletuǵın tiykarǵı haqıyqatqa iye ekenligi menen maqtanıwı múmkin? Injildiń haqıyqıy ekenligi, birdey bolıwı hám payǵambarlıq mazmunı onıń Qudaydıń adamǵa bergen Sózi sıpatında úlken ózgesheligin dálilleydi. Túrli dúnya dinleri usınǵan basqa «muqaddes kitaplar» bul haqıyqatlıq qásiyetlerine iye emes. Mısalı, Quranda putqa tabınǵanlar keshirile me yamasa joq pa degen máselede óz-ózine qayshı keledi, hám ol adamnıń qalay jaratılǵanı haqqında bes túrli hám qayshı kelgen gúrrińlerdi usınadı. Mıńlaǵan arxeologiyalıq tabılmalar Injildiń tariyxıy durıslıǵın tastıyıqladı. Bul Mormon Kitabı menen keskin parıq etedi, onda onıń qala yamasa orınlarınıń hesh biri bar bolǵanın dálillew ushın arxeologiyalıq dálil joq. Injilde házirgi waqıtta tábiyatta baqlanatuǵın nárselerge qayshı keletuǵın hesh qanday pikir joq. Biraq, mısalı, Hindu Vedaları jer tórt pilniń arqasında turadı dep málimleydi. Nátiyjede, joqarıdaǵı sorawǵa birden-bir juwap – Injildiń táliymatlarına durıs ámel etetuǵın isenim sisteması. Bul xristianlıq sırtındaǵı shirkewshilikti hám diniylikti biykar etedi; Injil xristianlıǵın bul adamlastırılǵan formalar menen aralastırıwǵa bolmaydı.
Xristian dúnyaǵa kózqaras
Injildi sistemalastıratuǵın hesh qanday konfessiya, sekta yamasa háreket ózin tolıq haqıyqat dep dáwalay almaydı. Injildiń haqıyqatı Injildiń pútinliginde, hám adam, hátte qolınan kelgeninshe háreket etse de, Injil qaǵıydalarına boysınıwda kemshilikke jol qoyadı. Bul aytılǵanlar menen, Rabbımız Isa Máshiýh arqalı qutqarıwǵa baylanıslı Injildiń barlıq jerine sińip ketken bir oraylıq haqıyqat bar ekenligi túsindiriledi. Adam bul wahiyge boysınǵanda, ol Quday menen qarım-qatnasqa kiredi. Solay etip, Injil xristianlıǵı jerdegi institut yamasa adam tárepinen dúzilgen shólkem yamasa sistemalastırılǵan táliymatlar jıyındısı emes, bálkim Isa Máshiýh penen ruwxıy birlesiwdi basdan keshiriw múmkinshiligi; bul Injildiń oraylıq teması. Máshiýh penen birlesiw máńgilik ómirdi támiyinleydi hám isenim iyelerine Qudayǵa jaǵımlı hám mánisli ómirdi súriw múmkinshiligin beredi (Luka 9:23-26). Bul haqıyqatlar xristian dúnyaǵa kózqarasınıń tiykarı bolıp tabıladı. Injil haqıyqatı hám xristian dúnyaǵa kózqaras bóleklenbeydi, óytkeni birinshisi arqalı adam ómirdi túsindire aladı hám ómirdiń ne ushın bar ekenligin túsinedi, al ekinshisi arqalı ol Qudayǵa jaǵıw ushın tabiyattan tıs ómir súriwge qádir boladı.
Injil xristianlıǵı menen dúnyanıń barlıq dinleri arasındaǵı tiykarǵı ayırmashılıq sonda, ol ruwxıy ólimnen tek ǵana Qutqarwshıǵa iseniw arqalı qutqarıwdıń zárúrli ekenligin úyretedi; al dúnya dinleri qutqarıwǵa erisiw yamasa jaqsılanǵan keyingi ómirdi qolǵa kirgiziw ushın isler sistemasın usınadı. Din adamdı «óz-óziń islesiń» qollanbası hám jumıs dápteri menen támiyinleydi, ol arqalı ol diniy shınıǵıwlar/tekseriw dizimlerin orınlaw arqalı óziniń qanshelli jaqsı islep atırǵanın ózine kórsete aladı. Biraq, Injil xristianlıǵı din emes, bálkim Isa Máshiýh penen qarım-qatnas. Máshiýhten basqa, gúnalardı keshiriw, ómir hám úmit joq. «Isa ayttı... ‘Men jol, haqıyqat hám ómirmen. Hech kim Atasına Men arqalı kelmeydi’» (Yuxanna 14:6). Bul Injildiń tiykarǵı xabarı, hám ol xristian ushın jerdegi waqıtsha ómirdi túsindiriw ushın ǵana emes, bálkim Máshiýh penen aspanlarda máńgilik ómirdi súriw ushın da manifestti quraydı!
