Planetalar magnit maydanlarınıń kúshi
Jerdi qosqanda, Quyash sistemasındaǵı hár bir planeta hám úlken ayda magnit maydanı bar yaki bir waqıtları bolǵanına dáliller bar. Jer jaratılǵannan berli, onıń maydanı turaqlı túrde páseyip (kúshin joǵaltıp) atır, bunıń ushın Horace Lamb 100 jıldan aslam waqıt burın model jaratqan. Jaqında (1984) jaratıwshı fizik D. Russel Humphreys Jer hám basqa planetalar magnit maydanlarınıń kúshin túsindiriw ushın teoriya islep shıqtı.
Voyager 2 ólshewleri
Eger Jer 20 000 jıl jasında bolǵanda, onıń magnit maydanı házirgi páseńlew tezligine tiykarlanıp, ómir súriwdi múmkin emes etetuǵın dárejede kúshli bolǵan bolar edi. Humphreys hám Lamb teoriyaları astronomiyalıq obyekttiń magnit maydanı házirgi páseńlew tezliginde 6 000 jıldan keyin qansha páseyiwin anıqlaw ushın qollanılıwı múmkin. Humphrey teoriyasınan kelip shıqqan sanlar sol waqıttaǵı belgili magnit maydanlarınıń kúshlerine sáykes kelip ǵana qoymastan, al Voyager 2 niń Uran (1966-jılı) hám Neptun (1990-jılı) magnit maydanlarınıń ólshewlerin de tabıslı túrde aldınnan aytıp berdi.
Bul nátiyjeler jaratıwshılıq teoriyanı tastıyıqlap ǵana qoymastan, al Quyash sistemasınıń Bibliya aytqanday jas ekenligin de tastıyıqlawǵa járdem berdi.
Páseyiw hám geliy shıǵarıw tezligi
Radioaktiv elementler (mısalı, uran) páseygende, bóleksheler shıǵarıladı. Bul bóleksheler geliy atomların óz ishine aladı, olar «tayǵaq» bolıp, olar payda bolǵan kristallardan shıǵıp ketedi. Eger uran millionlaǵan hám milliardlaǵan jıllar dawamında házirgi áste tezlikte páseygen bolsa, geliy kópshiligi tas kristallarınan shıǵıp ketiwi kerek edi. Eger, kerisinshe, Jer jas bolsa hám radioaktiv páseyiw ótken waqıtta ádewir tezirek bolǵan bolsa, onda biz Jer taslarında kóp geliy tabıwdı kúter edik.
New Mexico burǵılaw ornı
New Mexico shtatınıń Fenton Hill qalasındaǵı burǵılaw ornınan alınǵan tas sınaqtan ótkerilgende, kristallarda kóp muǵdarda geliy tabıldı.
Bul kristallardıń tek mıńlaǵan jıl jasında ekenligin ǵana emes, al kóp radioizotop páseyiwiniń (házirgi tezlikte milliardlaǵan jıllardan kóbirek waqıttı talap etetuǵın) tek mıńlaǵan jıl ishinde júz beriwi kerek ekenligin de kórsetedi. Bul óz gezeginde Jerdegi hesh nárse Bibliya kórsetkeninen úlkenirek jasqa belgileniwi múmkin emesligin kórsetedi.
Qumtaslardaǵı radiohalolar
Radiohalolar taslar ishinde radioaktiv elementler buzılǵanda payda bolǵan zıyan dálili bolıp tabıladı. Uranıń buzılıwı tez páseyetuǵın radioaktiv element poloniydi de payda etedi. Geolog Andrew Snelling, eger uran tez páseyip atırǵan waqıtta suw tas arqalı tez aǵıp ótken bolsa, poloniy urannan bólek orında toplanıwı múmkinligin usınıs etti. Eger Snelling teoriyası durıs bolǵanda, geologlar tas arqalı qosımsha suw ótip atırǵan hár qanday jerde kóbirek poloniy haloların tabıwdı kúter edi.
Smoky tawları
Snelling Smoky tawlarındaǵı metamorfozlanǵan qumtaslardı teksergende, ol ózi boljayǵan nárseni taptı.
Bul poloniy haloları bul jaratıwshılıq teoriyanı tastıyıqlap ǵana qoymastan, al kóp processler ótken waqıtta tezirek bolǵanlıǵın da kórsetedi. Radioaktiv páseyiw, metamorfizm hám taslardıń suwıwı Jer tariyxınıń bibliyalıq túsinigine sáykes keliwi ushın ótken waqıtta tezirek bolıwı kerek edi.
Jer yadrosı jaqınındaǵı suwıq material
1980-jıllardıń basında, fizik John Baumgardner Toǵan waqıtında Jer qabıǵınıń tez háreketi ushın jaratıwshılıq teoriya islep shıqtı. Onıń teoriyası, Toǵanǵa shekemgi okeanlar astında jaylasqan «suwıq» qabıq, Jerdiń ıssı mantiya tiykarına shekem tolıq 18 000 mil (2 900 km) batıwı kerek ekenligin kórsetti, bul jerde temperaturanıń 7 232 F (4 000 C) ge shekem boladı. Eger ol mantiya tiykarına jetiw ushın millionlaǵan jıllarǵa iye bolǵanda, házirgi tezlikte áste batıp, bul qabıq erip ketken bolar edi. Ekinshi tárepten, eger ol 4 350 jıl burın tez batqan bolsa, Baumgardner teoriyası kórsetkenindey, onda sol plitalardıń úyindileri mantiya tiykarında, átirapındaǵı mantiyadan suwıǵıraq halda tabılıwı kerek edi.
Mantiya ashılıwı
Alımǵa mantiya tiykarında usınday nárseni «kóriwge» qábiletli texnologiyanı islep shıǵıw ushın on jıl kerek boldı. Bul texnologiya islep shıǵılǵanda, Baumgardner modeli kútkendey, suwıq material tabıldı.
Bul tabıslı boljaw Baumgardner modeliniń durıs ekenligin kórsetedi. Sonıń menen birge, kontinentler Toǵan waqıtında tez háreket etkenligin hám Toǵannıń tek mıńlaǵan jıl burın júz bergenligin, Bibliya kórsetkenindey, kórsetedi.
Jer magnit maydanınıń ózgeriwi
Barlıq magnit maydanlarınıń eki bólek polyusı bar, arqa hám qubla, hám Jerde de sonday. Biraq, ótken waqıtta Jerdiń magnit maydanı baǵıtın ózgertken. Hár bir jaǵdayda, Arqa polyus Qubla polyus penen orın almastırǵan. Vulkan lavaları suwıǵanda, suwıw waqıtındaǵı magnit maydanınıń baǵıtın jazıp alǵanlıqtan, Jer tasları magnit maydanınıń bul ózgerislerin jazıp alǵan. Biraq, 1986-jılı D. Russell Humphreys Toǵannıń qozǵalısı Jerdiń magnit maydanınıń Toǵan waqıtında tez ózgeriwin payda etkenligin usınıs etti. Eger sonday bolsa, maydan hár eki háptede bir ret ózgergen bolıwı kerek.
Steens tawı jazbası
1988-jılı Oregon shtatınıń qublasındaǵı Steens tawında bazalt aǵımı tabıldı, ol Jerdiń magnit maydanındaǵı ózgeristi shınında da jazıp alǵan.
Házirge shekem, bunday tez ózgeristi túsindiriwdiń birden-bir jolı – global Toǵan waqıtında jas Jerdiń magnit maydanınıń buzılıwı – Bibliya aytqanday.
