Filip Evangelist: Injildi Bólisiw Sabaqları

Filip Evangelist

Hám Injil Tarqatıw Boyınsha Sabaqlar

Ózgeshe Sawǵa

Muqaddes Kitaptaǵı «evangelist» — bul Ullılanǵan Rabbımızdan Xudaydıń jaqsı xabarın jetkeriw ushın arnawlı sawǵa alǵan adam. Usılayınsha sawǵa etilgen adam er adamlarǵa, hayallarǵa hám balalarǵa úmit xabarın alıp keledi, sebebi hámmesi gúna qılıp, Xudaydıń dańqınan kem boldı (Rimliklerge 3:23). Qutqarılmaǵan adam Xudaydıń ayıplawın ǵana kútiwi múmkin. Biraq, táwbe etken, gúnáların moyınlaǵan, Xudayǵa isengen hám Xudaydıń jaqsı xabarın qabıl etken adam qutqarılǵan – Onıń ádalatlı hám ayamaǵan húkiminen qutqarılǵan.

Bul sheshim Rabbımız Isa Másihniń xochta orınlaǵan jumısı sebepli múmkin boldı (Rimliklerge 3:20-24; Yuxanna 3:36), hám ol bir belgili millet, mádeniyat yamasa topar menen sheklenbeydi. Xudaydıń qutqarıwı hámmesine biypul usınıladı. Rabbımız Isa xochta bahasın tóledi, hám Onıń tiriliwinde Xuday Onıń tolıq qanaatlanǵanın tastıyıqladı.

Bul jaqsı xabar birinshi ret Piter tárepinen, Másihniń ólgenler arasınan tirilgeninen 50 kún ótkennen soń xabarlastırıldı (Hákimler 2). Bulardıń hámmesi qalay múmkin bolǵanı keyinirek Xatlarda, ásirese elshi Pawıldıń xatlarında doktrinalıq jaqtan túsindirildi hám úyretildi. Ol Xudaydıń ózin táwbe etken hám injilge isengen barlıq joǵalǵan gúnákarlar ushın úlgi retinde qalay tayarlaǵanın kórsetti (Galatiyalılarǵa 1:15-16; Filipiyalılarǵa 3:7-14; 1 Timotiyge 1:12-16). Siz táwbe etip, Xudayǵa isendińiz be?

Filip haqqında ne aytıwǵa boladı?

Pawıl sıyaqlı, Xuday Filipni de jaqsı xabar jetkeriwshi etip tayarlaǵan edi. Ol Xuday oǵan bergen arnawlı sawǵa sebepli, hár qanday adam tárepinen berilgen tálim yamasa rásmiy tayınlaw sebepli emes, al solay etip tán alındı. Rabbımız oǵan joǵalǵan gúnákarlarǵa úmit hám ruwxlandırıw xabarın jetkeriw ushın kóp múmkinshilikler berdi. Sol waqıtta, Filiptiń ózi de aspanlı Rabbımızdan Óz Jıynalısına sawǵa edi, jazılǵanınday: «Ol elshilerdi, payǵambarlardı, evangelistlerdi, shobanlardı hám oqıtıwshılardı berdi» (Efesleyalılarǵa 4:11 ESV). Rabbımızdıń sawǵa beriwini adamnıń juwapkershiliginen ajıratıw kerek. Haqıyqatında da, Filip Rabbımız qálegenindey isledi, sebebi hesh qanday tosıqlar joq edi.

Bul onıń Ierusalim jıynalısında jeti aǵa-ini arasınan xızmetker,1 yamasa diyakon etip saylanǵan waqıtta-aq anıq boldı, olar jıynalısqa kambaǵallar hám mútájler ushın berilgen jetkerip beriwlerdi basqarıw ushın (Hákimler 6:1-6). Jergilikli shirkew ózi alǵan materiallıq sawǵalardı tarqatıw juwapkershiligine iye edi 2 hám, elshilerdiń basshılıǵı menen hám duwada, bul wazıypanı ózleri arasınan jeti aǵa-iniye tapsırdı. Olar ózleriniń joqarı qábiletleri sebepli saylandı: isenimli adamlar, Muqaddes Ruwxqa hám danalıqqa tolı, hám jámiyet arasında jaqsı abıroyǵa iye.

Filip, elshi emes, olardıń biri edi, Jańa Testamentta «evangelist» dep atalǵan jalǵız adam (Hákimler 21:8). Onıń arnawlı hám birqansha ózgeshe sawǵası bar edi, Xuday bergen qábilet, ol injildi xabarlastırǵanda túrli jollar menen kórindi, óz tıńlawshılarına bir adamdı usındı: Rabbımız Isa Másih (Hákimler 8:5). Onıń xabarı adamlarǵa táwbe etiwge hám qutqarıwǵa sebep boldı.

Jańa Rawajlanıw

Ierusalim shirkewine sadıqlıq penen xızmet etken Filip, Tarsuslı Sawl basshılıq etken quwǵınlar sebepli ketpewge májbúr bolǵan kóp isenimler arasında edi (Hákimler 8:1-5). Usılayınsha, Filip Samariyaǵa keldi, ol jerde túrli xalıq toparları jasaytuǵın edi. Olardıń geybirleri Sulayman patsha dáwirinen baslap butparastlıqqa túsip qalǵan On qáwimnen kelip shıqqan edi (1 Patshalar 13) hám kóp israillikler Assyriyalılar tárepinen alıp ketilgennen keyin mámlekette qalıp qoyǵan edi. Keyinirek, qalǵanlar Assyriya imperiyasınıń basqa bólimlerinen alıp kelingen adamlar menen aralasıp ketti (2 Patshalar 17). Bul aralasıw hám túrli butparastlıq formaları sebepli, Eki qáwimniń evrey basshıları – Yahuda hám Benyamin, Babilon tutqınlıǵınan qaytıp kelgenlerdi qosqanda – Samariyalılar menen ibadatxana hám Ierusalim qalasın qayta qurıwda birge islesiwden bas tarttı.

Keyinirek, evreyler hám samariyalılar arasındaǵı dushpanlıq yamasa ashshılıq tek ǵana arttı. Sonıń menen birge, Rabbımızdıń jerdegi xızmeti dáwirinde kóp jek kórilgen samariyalılar Onı qabıl etti (Yuxanna 4:1-42). Sol Rabbımız, házir aspanda, Filipni Samariyada Isa Másih haqqında xabar beriwge basshılıq etti. Rabbımız Filipniń xabarın Onıń oǵan orınlawǵa bergen kóp mújizeleri menen tastıyıqladı (Hákimler 8:6-8; Mark 16:16-18). Injildi qabıl etkenler keyin suwǵa shomdırıldı.

Piter hám Yuxanna Ierusalimnen kelip, bul jańa isenimlerge óte unamlı munasábet kórsetti. Bul samariyalılarǵa qarsı burınǵı ulıwma qıyalıqqa qarama-qarsı edi, bul Rabbımız jerde olarmen birge bolǵan waqıtta Isanıń geybir shákirtlerine de tásir etken edi. Biraq, házir elshiler Samariyadan kelgen bul jańa isenimlerdi qabıl etti, olarmen qolların qoyıw arqalı ashıqtan-ashıq birge ekenliklerin bildirdi, bunnan keyin olar Muqaddes Ruwxtı aldı.3

Ruwx Piterdi burınǵı sıyqırshı Simonnıń betin ashıwǵa da basshılıq etti. Biraq, ol suwǵa shomdırılǵan bolsa da, táwbe etiwden bas tarttı (Hákimler 8:9-24).

Filip Xızmetiniń Jańa Basqıshı

Rabbımız tek ǵana samariyalılar haqqında qayǵırmadı, olardıń arasında kóp adamlar qutqarılǵan edi, al Ol hár bir adamǵa hárdayım qızıǵıwshılıq bildiredi. Bul másele Efiopiyalıq evnux haqqındaǵı gúrrińde kórsetilgen (26-40-ayatlar), bul biz ushın kóp ámeliy sabaqlardı óz ishine aladı:

• Qálewshi hám boysınıwshı xızmetshi bolıń – Ustaz shaqırdı, xızmetshi ketti (26-27-ayatlar);
• Xudaydıń basshılıǵına boysınıń – Filip Rabbımızdıń perishtesi tárepinen (26-ayat) hám keyin Muqaddes Ruwx tárepinen (29-ayat) basshılıq etildi;
• Jazba Sózdi qollań – Xuday Muqaddes Jazıwlardı qollandı (32-33,35-ayatlar);
• Isanı usınıń – Filip Isanı waǵızladı (34-35-ayatlar);
• Ózgertiwshi Xuday ekenligin este saqlań – Efiopiyalıq Isa haqqında kóbirek bilgen sayın, Xuday onı ózgertti (Hákimler 8:35-37);
• Suwǵa shomdırıw áhmiyetli – evnux ashıqtan-ashıq jek kórilgen Másih menen birge ekenligin bildirdi (38-ayat);
• Másih quwanısh deregi – evnux quwanıp ketti (39-ayat).
• Aldıńǵa jılıń – Filip alıp ketildi, injil xızmetin basqa jerde dawam ettirdi (40-ayat).

Xuday suveren. Ol hesh nárse haqqında esap beriwge májbúr emes, biraq hárdayım durıs hám Óziniń kim ekenligin anıq kórsetedi – muhabbat hám nur Xudayı. Ol ne ushın bir nárse isleytuǵının yamasa ruqsat beretuǵının túsine almasaq ta, Onıń ne isleytuǵının bilgenligi anıq. Kim bunday úlken ónim bolǵan jerden jumısshını jiberer edi? Sonıń menen birge, belgili bir waqıtta Rabbımız Isa Filipni Mısırǵa aparatuǵın shól jolına barıwǵa basshılıq etti, bul jerde transport az bolǵan.

Efiopiyadan kelgen bul joqarı lawazımlı shaxs, bálkim búgingi Sudannıń bir bólegi, Ierusalimde satıp alǵan oramın oqıw ushın tınısh waqıt qálegen bolıwı múmkin. Bálkim ol evnux bolǵanı ushın ibadatxanaǵa kiriwge ruqsat etilmegenligi sebepli (Zakonnıń qaytalawı 23:1) kóńili qalıp qalǵan bolıwı múmkin, geypara ol joqarı lawazımlı shaxs edi.4 Biraq Xuday islep atırǵan edi hám onı bul belgili oramdı satıp alıwǵa basshılıq etken edi. Ol Filipni de (Hákimler 8:29) sol waqıtta Yesaya 53:7-8-di dawıslap oqıp atırǵan waqıtta sol jerde bolıwǵa basshılıq etti, sol dáwirdegi oqıw ádeti boyınsha.

Filip Boysınıwshı Qurallı

Filip «turıp ketti» (Hákimler 8:27), hám bir waqıtta ol hátte juwırdı (30-ayat). Ol óz Ustazınıń máplerin qabıl etken, Onıń kórsetpelerin anıq orınlaǵan sadıq xızmetshi edi. Biz de solay etemiz be?

Filip bul batanıń qasına ádeplik hám húrmet penen jaqınlastı, onnan ne oqıp atırǵanın túsine me dep soradı. Bul jigit shın kewilden páklikte bul máselede kimdir onı basqarıwı kerek ekenligin ayttı. Sonlıqtan, «ol Filipni ózi menen birge otırıwǵa shaqırdı» (31-ayat). Olar bir-birine pútkilley batanı edi, biraq ekewiniń de durıs munasábeti bar edi. Lawazımlı shaxs óz júreginde hám aqılında bolǵan sorawdı berdi: «Payǵambar bunı ózi haqqında aytıp atır ma yamasa basqa birew haqqında ma?» (34-ayat). Bul Filipke awzın ashıp, Muqaddes Jazıwlarda aytılǵan Ol haqqında aytıwǵa múmkinshilik berdi: Isa (35-ayat).

Muqaddes Ruwx ta islep atırǵan edi, hám Efiopiyalıqtı basqa soraw beriwge basshılıq etti, yaǵnıy suwǵa shomdırıw haqqında (36-ayat). Bálkim, ol Yesaya jazǵan adam menen birge ekenligin bildiriw kerek ekenligin instinktiv túrde túsindi. Bulardıń hámmesi qanday ápiwayı, biraq qanday tereń! Álbette, bul Efiopiyalıq penen sayaxat etkenlerge tásir etken bolıwı kerek. Suwǵa shomdırıw sıyaqlı ápiwayı páklik hám boysınıw gúwalıǵı tásir etedi. Filip bul batanı menen birge ekenligin bildirdi hám onı menen birge suwǵa túsip, onı suwǵa shomdırdı.

Evangelist Filip hesh qanday jaqsılıq soramadı, al Muqaddes Ruwx tárepinen injil xızmetin dawam ettiriwge basshılıq etildi (40-ayat), hám ataqlı Efiopiyalıq lawazımlı shaxs oǵan hesh nárse tólewge májbúr sezbedi. Ol «quwanıp óz jolın dawam ettirdi» (39-ayat; 8-ayatqa qarań). Quwanısh Xuday patshalıǵında hám Xuday shańaraǵında (Rimliklerge 14:17; 1 Yuxanna 1:4) ruwxıy jaǵdaydıń áhmiyetli kórsetkishi bolıp tabıladı. Ol álemdegi hám tariyxtaǵı eń ájayıp adam menen baylanıslı (1 Piter 1:8).

Filip óz shańaraǵında da úlken tásirge iye edi, sebebi biz onıń tórt isenimli qızları haqqında oqıymız. Olar Xuday bergen payǵambarlıq sawǵasına iye edi hám jazba Sózdi ákesi Efiopiyalıq evnux penen baylanısta islegenindey qollana alatuǵın edi. Muqaddes Ruwx bul isenimli hayallardı tiyisli túrde hám jaǵdayda – jeke ómirde xızmet etiw ushın qollana alatuǵın edi (qarań 1 Korinflilerge 14:34). Biraq, Xuday payǵambarlıq sawǵasına iye bolǵan aǵa-inini Kesariyadaǵı jıynalısqa ashıqtan-ashıq bir nárse aytıw ushın jiberdi, ol jerde Pawıl sol waqıtta Luka hám basqa miymanlar menen birge edi (Hákimler 21:8-16).

Yesaya 53 Hám Evnuxnıń Sorawı

Yesaya ájayıp kitap jazdı, hám onıń ishinde kóp qosıqlar arasında bir ózgeshe kompozitsiya bar, ol bes ayat yamasa strofadan ibarat, Yesaya 52:13 penen baslanıp, 53:12 menen tawsıladı. Ol «eń úlken payǵambarlıq» dep atalǵan, hám onıń áhmiyeti Jańa Testamentta túrli jollar menen kórsetilgen. Bul bólim Yahwehnıń Qulınıń Gúna Qurbanı ekenligi haqqındaǵı tereń sırdı súwretleydi, sebebi Ol «dúnyanıń gúnasın alıp taslaytuǵın Xudaydıń Qoziyası» (Yuxanna 1:29). Birinshi strofa pútkil payǵambarlıqtıń qısqasha mazmunı hám sholıwı. Ekewi de tómende kórsetilgendey parallel strukturaǵa iye:

Birinshi Strofa – Yesaya 52:13-15 Onıń usınılıwı hám xızmeti (13-ayat) Onıń azabı (14-ayat) Onıń sıylıǵı (15-ayat)

Pútkil Payǵambarlıq – Yesaya 53 Onıń usınılıwı hám qabıl etiliwi (ekinshi strofa, 1-3-ayatlar) Onıń azabı (úshinshi hám tórtinshi strofalar, 4-9-ayatlar) Onıń sıylıǵı (besinshi strofa, 10-12-ayatlar)

Rabbımızdıń Efiopiyalıq evnuxqa bul Muqaddes Jazıwǵa, bálkim onıń greksha awdarmasına basshılıq etkenligi tańqalarlıq emes. Yesayadan alınǵan dálildegi «Qoziya» sózi (Hákimler 8:32) sol bir sóz (Gr. amnos) Yuxanna 1:29 hám 36-daǵı sıyaqlı. Ol Jańa Testamentta jáne bir ret (1 Piter 1:19-20) dúnya jaratılǵannan aldın bilgen Qoziya haqqında qollanıladı. Qoziya yamasa «kishkene qoziya» ushın basqa termin (Gr. arnion) Rabbımız Isa haqqında Ashıw Kitabında 28 ret (4x7, Onıń hár tárepten kámil ekenligin kórsetedi) qollanıladı, hám jáne bir ret eki múyizli qoziya sıyaqlı, biraq ajdaha sıyaqlı sóyleytuǵın jalǵan adam haqqında (Ashıw Kitabı 13:11).

Muqaddes Ruwx Yesayadaǵı bul ájayıp bólimdi Efiopiyalıq evnuxnıń qızıǵıwshılıǵın oyatıw ushın qollandı. Ol sonday-aq Muqaddes Jazıwlardı jaqsı bilgen evangelist Filipni de bul bólimdi durıs túsindiriw ushın qollandı, onıń Másih penen qalay baylanıslı ekenligin kórsetti. Isa Xudaydıń Qoziyası hám Ol Yahweh/Yehova, sonday-aq Másih yamasa Másih, Xudaydıń Maylanǵanı (Yuxanna 20:31). Bunnan tısqarı, Ol úsh birlik Xuday Áke, Ulı hám Muqaddes Ruwx sırlıǵına kiredi (Efesleyalılarǵa 4:4-6) hám Ol «máńgi ómir» (1 Yuxanna 5:20). Xudaydıń miyrimdiligimenen, shın isenimler sıyaqlı, biz isengenimizde máńgi ómir aldıq (Yuxanna 3:16, 5:24) hám «máńgi ómir» dep atalatuǵın álemge barıp atırmız (Yuxanna 12:25).

Oǵan barlıq maqtaw, húrmet hám dańq, házir hám máńgi bolsın!

ESLETPE

1. Rabbımızdıń Ózi Xızmetshi (sózbe-sóz, Diyakon) bolǵan hám Óz shákirtleri arasında xızmet etken (Luka 22:27; qarań Yuxanna 12:26). Jergilikli jıynalıstaǵı xızmetshilerdiń, aǵa-iniler hám apalar ushın talap etilgen qábiletleri basqa jerlerde kórsetilgen, mısalı 1 Timotiyge 3:8-12 hám Rimliklerge 16:1. Filip diyakon sıpatında óz xızmetinde sadıq bolǵan; keyin Rabbımız oǵan basqa wazıypanı tapsırdı (qarań 1 Timotiyge 3:13).
2. Diyakonlar jıynalıstıń ózi tárepinen saylanǵan xızmetshiler edi (emes Xuday tárepinen biraq Onıń kórsetpelerine tiykarlanıp) áwliyelerdiń materiallıq mútájliklerine ǵamxorlıq etiw ushın. Aqsakallar ullılanǵan Rabbımız tárepinen berilgen hám Muqaddes Ruwx tárepinen saylanǵan (Hákimler 20:28), adamlar tárepinen emes, al ózleri tiyisli bolǵan Xudaydıń jıynalısına ǵamxorlıq etiw ushın. Bunday aqsaqal «Xudaydıń basqarıwshısı» dep ataladı (Titusqa 1:7), óz qábiletleri sebepli tán alınadı (1 Timotiyge 3; Titusqa 1). Geybir jaǵdaylarda Xudaydıń Sózi ele tolıq bolmaǵan dáwirde, Rabbımız elshi Pawıldı aqsaqallardı tayınlawǵa basshılıq etti (Hákimler 14:23) yamasa ol óz delegatına solay etiwdi tapsırdı (Titusqa 1:5-16).
3. Bul tariyxıy detallar házirgi kúnde de dál sol tártip qollanıladı degen mánisti bildirmeydi. Elshiler endi biz benen birge emes hám Muqaddes Ruwx hár bir shın isenimdi hesh qanday arashı bolmadan múrlaydı (2 Korinflilerge 1:21-22; Efesleyalılarǵa 1:13-14).
4. Geybirleri onı evreylikke ótkizilgen adam dep esaplaydı; basqaları bolsa onıń ata-babaları Izraildi taslap ketken evrey bolǵan dep oylaydı.