Тоғыз айлық қызы бар досымыз: «Ата-ана болу – менің өмірімдегі ең қиын, бірақ ең қуанышты нәрсе», – деді. Ол 15 жылдан кейін де оны қуанышты деп санай ма? Ата-аналар жасөспірімдік шақтың жиі турбулентті жылдарында қалай аман қала алатынын қарастырайық.
Жасөспірімдік шақ
Жасөспірімдік шақ – балалардың ата-аналарына физикалық және эмоционалды тәуелді болудан тәуелсіз және өзін-өзі қамтамасыз ететін болып дамуындағы үлкен өзгерістер кезеңі. Олар ата-аналарының бақылауында болудың орнына, таңдау еркіндігі мен автономияға қарай жылжиды. Бұл олардың ата-аналарынан көп жағдайда бөлініп, жеке тұлғалық қалыптасуы кезінде жеке құндылықтары дамитын уақыт.
Лұқа 2:40-52 – Киелі кітапта Иса Мәсіхтің балалық шағы мен кемелденуі арасындағы өмірі туралы айтылғанның бәрі. Біріншіден, Ол физикалық, ақыл-ой және рухани жағынан өсті (40-аят). Содан кейін біз Оны 12 жасында ғибадатханадағы ұстаздар арасында «оларды тыңдап, сұрақтар қойып» тұрғанын көреміз (46-аят). Бұл кезеңде Ол әлі үйде тұрып, ата-анасына бағынышты болды (51-аят). Келесі тарауда біз Исаның 30 жасында қызметін бастағанын көреміз (Лұқа 3:23). Оның жасөспірімдік шағы туралы жалғыз аятты байқадыңыз ба? «Иса даналықта, бойда және Құдай мен адамдардың алдында сүйіспеншілікте өсті» (Лұқа 2:52).
Жасөспірімдік шақ – кемелденуге қарай өсу мен даму кезеңі. Аталған өсу салалары:
- Ақыл-ой – Ақыл-ой даналықта өсуі керек.
- Физикалық – Дене бойы мен күші артуы керек.
- Рухани – Құдаймен мықты қарым-қатынас дамуы керек. Иса Құдайды бірінші орынға қойды, тіпті ата-анасының алаңдаушылығынан да жоғары (Лұқа 2:49,51).
- Әлеуметтік – Басқа адамдармен мықты қарым-қатынас дамуы керек. Иса елшілермен мықты қарым-қатынас орнатып, оны көптеген адамдар тобы ертіп жүрді (Лұқа 5:15; 8:40; 22:14).
Жасөспірімдердің өсуі мен дамуы тұрақсыз және теңгерімсіз болуы мүмкін. Жасөспірімдер бір салада басқасына қарағанда анағұрлым дамыған болуы мүмкін, және олардың мінез-құлқы балалық пен кемелділік арасында ауытқуы мүмкін. Ата-аналар мен жасөспірімдер арасындағы қақтығыс олар кемелдену жолындағы кезеңдерді дұрыс түсінбеген кезде туындайды. Жасөспірімдер жиі өздеріне көбірек еркіндік іздейді, ал ата-аналар оларды шектеуі мүмкін, әлі де оларды кішкентай балалар ретінде қарайды. Жасөспірімдер өз құқықтарын талап етеді, ал ата-аналар жиі жасөспірімдердің жауапкершілікті көбірек сезінуін күтеді. Жасөспірімдер өз ойын айтатын, бүлікшіл және көңіл-күйі құбылмалы болуы мүмкін. Жасөспірімдік шақтың жасөспірімдер мен олардың ата-аналары үшін соншалықты қиын кезең екені таңқаларлық емес!
Егер жасөспірімдік жылдар тым тегіс және тыныш өтсе, жасөспірім бір нәрсені басып тастап жүрген болуы мүмкін. Бұл жасөспірімнің ересек өмірге қарай ілгерілеудің орнына ата-аналарына қатты тәуелді болып қалатын ұзақ жасөспірімдік шаққа әкелуі мүмкін. Жасөспірімдер мен олардың ата-аналары арасындағы кейбір шиеленіс пен қақтығыс қалыпты жағдай. Бір мысалдан не үйренетінімізді көрейік.
«Мен кетемін!»
Отбасындағы өте қиын кезеңнен кейін бір ана өзінің жасөспірімдеріне мына хабарламаны жазды: «Мен өзімнің ана ретінде сіздерге қатысты сәтсіздікке ұшырағанымды үлкен қайғымен түсіндім. Мен екі баланы тәрбиеледім – олар қазір өздерін ересекпіз деп ойлайды – өте өзімшіл жандарға айналдырдым. Сіздерге бір-бірімізге көмектесуіміз керек екенін үйретудің орнына, мен сіздерді көмекпен тұншықтырып, тек «Ана істейді!» деп үйреттім. Сіздерге «беру және алу» дегеннің шынайы мағынасын үйретудің орнына, мен тек менің беруші, ал сіздердің алушы екендеріңізді үйреттім.
«Сіздер 18 жасқа толған соң қалағандарыңызды істеуге еркінсіздер деп ойлап өстіңіздер. Мен сіздерге мұның басқа адамдарға қалай әсер ететінін көрсетуге көмектесе алмадым. Мен сіздерге артықшылықтармен бірге жауапкершіліктер де келетінін, әсіресе үй шаруашылығы мен отбасына қатысты екенін көрсете алмадым.
«Мен сіздерге бірге өмір сүру – бір-біріне қамқорлық жасау екенін көрсете алмадым. Оның орнына, мен сіздерге бұл үй шаруашылығын біркелкі жүргізу үшін мен әрқашан жинап, тазалап және басқа да қажетті нәрселерді істейтінімді үйреттім.
«Мен сіздерді сүю және сіздерге беру маңыздырақ деп ойладым, және сіздердің алған хабарламаларыңызды жіберіп алдым. Мен қазір сіздерге басқаларға қамқорлық жасау үшін өз қажеттіліктеріңізді ысырып қоюды үйрете алмағанымды көріп тұрмын. Мен мұны өз әрекеттеріммен көрсетіп жатырмын деп ойладым. Мен қателестім. Мен сіздерге тек алуды үйреттім. Мен сіздерге басқа адамдарға қатысты жауапкершілікті – оларға қызмет ету жолдарын іздеуді үйретпедім. Исаның үлгісімен басқаларға қызмет етуді үйретудің орнына, мен сіздерге өздеріңізді бірінші орынға қоюды үйреткенім анық.
«Мен мұны қалай өзгертетінімді білмеймін. Мен өз құқықтарын қалайтын, бірақ жауапкершіліктерін немесе әрекеттерінің салдарын қабылдағысы келмейтін екі өзімшіл баланы тәрбиелегенімнің бағасын төлеп жатырмын. Мен сіздерді бүкіл жүрегіммен сүйемін, бірақ мен сәтсіздікке ұшырадым, сондықтан мен кетемін!»
«Мені мазалама!»
Ұлы жауап берді: «Мен 18-демін, 2-де емеспін! Мен мектеп, шіркеу, достар және қыздар туралы ата-аналардың қосымша қысымынсыз өмір сүруге жеткілікті жастамын. Ұнатсаңыз да, ұнатпасаңыз да, сіз мені жіберуіңіз керек. Мен достарымды және өміріммен не істейтінімді таңдауға жеткілікті жастамын. Мені мазаламасаңыз бола ма? Мен сіздің маған деген жоғары үміттеріңізді ақтамағанымды білемін, бірақ менің қазіргі қалпымды қабылдап, мені солай сүюге тырыса аласыз ба?»
Жігерлендіру
Бұл қақтығыстан кейін көп ұзамай бір дос анаға былай деп жазды: «Ата-ана болу қиын. Көптеген ата-аналар балалары үшін барынша жақсылық жасауға тырысады. Кейбіреулері жақсы істемейді, өйткені олар басқаша білмейді. Басқалары жақсы жұмыс істейді, бірақ оны өздері көре алмайды. Ата-ана болу үшін нұсқаулық жоқ. Сіз күн сайын әртүрлі мәселелерді шешу үшін таңдау жасауыңыз керек. Менің көріп тұрғанымдай, сіз дұрыс таңдау жасап жатырсыз.
«Мен маман емеспін, бірақ мен барлық адамдар кемелденген сайын кезеңдерден өтетінін білдім. Туылғаннан бастап, біз ата-анамызға тәуелдіміз; біз оларды бақылап, олардың істегенін қайталаймыз. Келесі кезеңде біз ата-анамыздың айтқан және істеген барлық нәрсесіне қарсы шығамыз. Бұл қиын кезең, бірақ қажет, өйткені біз өзіміз туралы көбірек білеміз. Біз ата-аналардың кім екенін білеміз, бірақ оларға қарсы шықпайынша, біз өзіміздің кім екенімізді ешқашан білмейміз. Келесі кезең де қиын, бірақ жақсы болуы мүмкін, өйткені біз тәуелсіз болып, өз аяғымызда тұруды үйренеміз, тіпті жаман таңдаулар мен тәжірибе жетіспеушілігінен құлап қалуымыз мүмкін болса да. Бірақ бұл кезеңдер маңызды; олардан өтпесек, біз ешқашан өзара тәуелділік кезеңіне жетпейміз, онда біз үйлесімді жұмыс істеуді және бірге өмір сүруді үйренеміз.
«Болып жатқан жағдай жағымды болмаса да, бұл жаман уақыт болуы міндетті емес. Шекараларды белгілеу арқылы сіз балаларыңызға жауапкершілікті және басқаларға көбірек қамқор болуға көмектесуде үлкен қызмет көрсетіп жатырсыз. Мықты шекараларсыз бұл сабақты үйрену әлдеқайда қиын. Шекаралардың болмауы жиі өзімшілдік пен бақытсыздық өміріне әкеледі.
«Мен анамнан балалары өскен көптеген жылдар бойы оны елемегенін білдім. Бұл көз жасы мен ауырсыну кезеңі. Сабырлы болыңыз, шекараларды белгілеуді және олармен бетпе-бет келуді жалғастырыңыз, сонда балаларыңыз бір күні өз ризашылықтарын білдіреді. Олардың сүйіспеншілігіне ешқашан күмәнданбаңыз. Олар өздеріне шоғырланған кезде оны білдіру олар үшін қиын.»
Мысал: Елі және оның ұлдары
Жасөспірімдердің ата-аналары Елі сияқты әлсіз және еркелеткіш болмауы керек. Израильдің бұл Бас діни қызметкері ұлдарын «жаман адамдар» болып өсуіне жол берді, олар «Жаратқан Иені елемеді» (1 Самуил 2:12 NIV). Ол «оларды тежей алмады» және өте қартайғанша оларды сөкпеді (1 Самуил 2:22-25; 3:13). Ол Құдайдан гөрі ұлдарын көбірек құрметтеді (1 Самуил 2:29). Ол оларға қалағандарын істеуге рұқсат берді, және олар бақылаудан шыққан ересек діни қызметкерлер болып өсті. Жасөспірімдеріңізге қалағандарын істеуге рұқсат бермеңіз. Оның орнына, оларға тиісті шекараларды және егер олар сол шекараларды бұзса, салдарларын көрсетіңіз: «Егер сен мұны істесең, онда бұл болады.»
Христиандарға ата-ана болуда сәттілікке кепілдік берілмейді. Елі Израильде бас діни қызметкер болған, бірақ ол ұлдарын тәрбиелемеді және біз оның қайғылы нәтижелерін оқимыз. Жергілікті шіркеудегі жетекшілер үшін бір біліктілік – өз балаларын жақсы басқару, нәтижесінде құрмет пен бағыну (1 Тімоте 3:4,12).
Тоқтамаңыз
Біз жасөспірім балаларымызға Құдай бізге қалай қарайтын болса, солай қарауымыз керек – ақыр соңында, біз Оның балаларымыз (Жохан 1:12-13; Римдіктерге 8:16; 1 Жохан 3:1). Құдай біздің көзқарастарымыз бен мінез-құлқымызға қарамастан бізді сүйеді және қамқорлық жасайды. Ол біз үшін шекаралар белгілейді және бізге бағыну мен бағынбаудың салдарын білдіреді. Ол бізге өз шешімдерімізді қабылдауға және тәжірибелеріміз арқылы Ол үшін қалай өмір сүруді үйренуге мүмкіндік береді. Біз ата-ана ретінде де солай істеуіміз керек, жасөспірімдерімізге жыл сайын көбірек жауапкершілік беріп, олар шешім қабылдауды үйреніп, кемелденген ересектерге айналуы үшін. Есіңізде болсын, ата-аналарды балаларын ұшуға дайындап жатқан құстармен салыстыруға болады – бірақ біз олар үшін мұны істей алмаймыз.
Жасөспірім балаларыңызды ақылға қонымсыз талаптармен, тым қаталдықпен немесе тұрақты мазалаумен ашуландырмаңыз (Ефестіктерге 6:4; Қолостықтарға 3:21). Оның орнына, қатал, бірақ ақылға қонымды болыңыз, оларға қадір-қасиетпен және құрметпен қараңыз, және олардың көзқарасынан өмірді көруге тырысып, эмпатия танытыңыз. Маңызды мәселелерді анықтап, олармен бетпе-бет келіңіз, қалғандарын жіберіңіз. Олардың балалық шағы артта қалғандықтан, оларға жас ересектер ретінде қарай бастаңыз – олар енді нәресте емес (1 Қорынттықтарға 13:11; Еврейлерге 5:12-14).
Балаларды тәрбиелеу міндеті аяқталып келеді, және олар қазір өздеріне көбірек жауапкершілік алуға жеткілікті жаста. Егер біз жасөспірімге дейінгі балаларымызға өмірде дұрыс жолды таңдауды үйретсек, онда олар есейгенде сол жолда қалу ықтималдығы жоғары болады (Нақыл сөздер 22:6).
Жасөспіріміңіздің өзін-өзі бағалауын мейірімділік көрсету, оң мінез-құлықты мақтау және күш-жігері мен жетістіктерін мойындау арқылы ынталандырыңыз. Бізге бәрімізге жігерлендіру қажет (Еврейлерге 10:25).
Жасөспірім балаларыңыздан бас тартпаңыз. Жаратқан Ие сияқты және адасқан ұлдың әкесі сияқты сабырлы болыңыз (Лұқа 15:11-32; 2 Петір 3:9). Сіз оларға өз жолымен жүруге және сізге ұнамауы мүмкін таңдаулар жасауға дайын болуыңыз керек. Ең бастысы, жасөспірімдеріңіздің Жаратқан Иенің олар үшін еркін іздеп, оны орындауын, дана шешімдер қабылдауын және Мәсіхтің елшілері болуын дұға етіңіз (2 Қорынттықтарға 5:20).
Жасөспірімдердің ата-анасы емес біздер олар үшін жақсы үлгі және тәлімгер болуымыз керек. Жасөспірімдерге мойындау және растау қажет. Олардың ата-аналарына жігерлендіру және қолдау қажет.
