Muqaddes Kitaplardı Ashıw: Paveldıń Fessalonikadaǵı Xızmeti

Luka – shıpaker, isenimli tariyxshı hám Paveldıń xızmetlesi – jazdı Luka Jazǵan Xush Xabar hám Hawariylerdiń Isleri. Ol Jańa Ósiyetke basqa jazıwshılardan kóbirek sóz qostı hám Paveldıń xızmetin súwretlew ushın arnawlı terminler hám ańlatpalardı qollandı. Bul eki quldıń qatnası jaqsı edi, sebebi ekewi de ózleriniń aspanlı Rabbisin húrmetlewge berilgen edi.

Biz Lukanıń itibar menen tańlaǵan sózlerine ayrıqsha itibar beriwimiz kerek, sebebi Másih ullı Sóylewshi. Ol Pyotr hám Paveldı, sonday-aq kóp basqalardı adamlarǵa sóylewge, gúwalıq beriwge, úyretiwge, xoshametlewge hám násiyatlawǵa jiberdi. Luka bul nárselerdi barlıq isenimlilerdiń paydası ushın jazıp qaldırdı. Másih óz isin búgin de jazba Sóz hám Qudaydıń Ruwxı arqalı dawam ettirip atır.

Qudaydıń Sózi qalay jetkerilgeni hám qabıl etilgeni haqqındaǵı ayırım detallardı qısqasha kórip shıǵayıq, Hawariylerdiń Isleri 17:1-12 degi tiykarǵı ańlatpalardan ámeliy sabaqlar alayıq. Kontekst, Hawariylerdiń Isleri 16–18, Paveldıń ekinshi missionerlik sayaxatın súwretleydi. Sayaxat dawamında, Másihdiń dańqları Qudaydıń Sózin usınıwda hám onıń tásirinde kórsetildi. Másih haqqındaǵı xabarǵa eki túrli reakciya boldı: onı isenim menen qabıl etiw (Rimliklerge 10:8-10) yamasa Másihdi hám Muqaddes Kitaplardı biykarlaw (Hawariylerdiń Isleri 13:46). Barlıq waqıtta, Pavel Sózdi xızmet etkeninde, dańqlanǵan Másih onıń ishinde hám onıń tıńlawshıları ishinde islep atır edi, hám Ol búgin de adamlar ishinde sonday isleydi.

Ayırım Tiykarǵı Ańlatpalar

Tómendegi tiykarǵı sózler jazba Sózdiń áhmiyetin hám onıń tásirlerin kórsetedi:

• Pikirlesiw – Interaktiv izertlew, sorawlar beriw hám olardı juwaplaw (Hawariylerdiń Isleri 17:2);
• Ashıw – Muqaddes Kitaplar qulplawdı hám ashıwdı talap etetuǵın qoyma (3-ayat);
• Usınıw – Qudaydıń Sózine muwapıq Isa Másih ekenliginiń tiykarǵı dálillerin beriw (3-ayat);
• Járiyalaw – Nazaretlik Isanıń Másih ekenligin jámiyetlik túrde járiyalaw (3-ayat);
• Kóndiriw – Qudaydıń Sózine tiykarlanǵan isenim isenimge alıp keledi, Muqaddes Ruwxtıń isi arqalı kóndiriw, bul Másih penen jámiyetlik identifikaciyaǵa alıp keledi (4-ayat);
• Qabıl etiw – Muqaddes Kitaplardı isenim menen hám ıqtıyarlı júrekler menen qabıl etiwdi basım etiw (11-ayat);
• Tekseriw – Qudaydıń Sózin kúndelikli oqıw waǵızlanıp atırǵan nárselerdi bahalaw ushın túsiniw beredi (11-ayat);
• Iseniw – Sózin iseniw (12-ayat), isenim ózin boysınıwda kórsetedi (Evreylerge 11:8).

1. Muqaddes Kitaplardan Pikirlesiw

“Sonda Pavel, óz ádetinshe, olardıń qasına kirdi hám úsh shabat kúni olarmen Muqaddes Kitaplardan pikirlesiwdi” (Hawariylerdiń Isleri 17:2 NKJV). Hawariy ádetinshe dáslep evreylerge bardı (Rimliklerge 1:16) hám olardıń aldına Muqaddes Kitaplardı usındı. Bul kontekstte, Luka kóbinese “pikirlesiw” (Gr: dialégomai) sózin qollandı, geyde “dáris oqıw” dep awdarıladı. 1 Bul dialog yamasa tartısıw ideyasın jetkizedi. Sinagogadaǵı adamlar menen óz aralasqanında, Pavel ádetinshe Eski Ósiyettiń greksha awdarmasınan sitata keltirdi. Ol óz dálillerin adamlıq dástúrlerge, ravvinlik túsindirmelerge yamasa basqa dereklerge tiykarlamadı, geyde olardan sitata keltirse de. Aqır-aqıbet, evreyler Kitap xalqı edi, sonlıqtan olarmen Muqaddes Kitaplardı qollanıw mániske iye edi.

Isenbeytuǵın basqa milletlerge sóylegende, Paveldıń dáslepki jantasıwı basqasha edi. Birinshi sayaxatında putparast toparǵa qarap (Hawariylerdiń Isleri 14:15-17), Pavel Másih haqqındaǵı Muqaddes Kitaplardı qollanbadı, Afina filosoflarına sóylegende de (17:16-31) qollanbadı. Olarda Qudaydıń Sózi haqqında bilim joq edi. Bul jaǵdaylarda hawariy Jaratıwshıǵa baylanıslı Bibliyalıq dálillerdi qollandı, sebebi hár bir insan óz Jaratıwshı-Qudayına esap beriw qábiletine iye (Rimliklerge 1:18-32).

Sinagogalarda evrey xalqı hám prozelitler2 menen óz aralasqanında, Pavel Másihdiń úlgisine erdi, Ol kóbinese Muqaddes Kitaplarǵa silteme berdi (Yuxanna 5:43-47 di qarap kóriń). Óz tirilgeninen keyin, Rabbiy Emmausdan kelgen eki shákirt penen hám Ierusalimdegi On Bir menen pikirlesiwdi (Luka 24:25-27,44-46), Muqaddes Kitaplardıń Ózi haqqında ekenligin kórsetti. Rabbiyń úlgisi durıs jantasıwdı kórsetedi.

“Muqaddes Kitap” (Greksha: graphē) Hawariylerdiń Islerinde jeti ret, birlik yamasa kóp túrde ushırasadı (1:16, 8:32,35, 17:2,11, 18:24,28). Muqaddes Kitaplardıń áhmiyeti jaqsı xabardı usınıwda da kóbinese basım etiledi (2 Timoteyge 3:16; Ashıw 1:3 ti kóriń).3

2. Muqaddes Kitaplardı Ashıw

“Ashıw” feili – kózlerdi, qulaqlardı yamasa júrekti – óziniń ápiwayı mánisinen tısqarı, aqıldı ashıwdıń simvollıq mánisine iye. Yaǵnıy, birewge túsiniwge múmkinshilik beriw. Muqaddes Kitaplardı ashıwǵa baylanıslı, ol jasırın yamasa túsiniksiz bolǵan nárselerdi ashıwdı ańlatadı. Óz kontekstine baylanıslı, feil dianoígō 4 tolıq ashıw, túsindiriw yamasa interpretaciya etiw degen mánisti bildiredi. Hawariylerdiń Isleri 17:3 te Luka bul qospa feildiń arnawlı bir formasın qollandı, bul dawamlı processdi kórsetiw ushın, Pavel úsh izbe-iz shabat kúni Qudaydıń Sózin “ashıp” atırǵan waqıtta. Bul Muqaddes Ruwxtıń kúshi menen Muqaddes Kitaplardı ashıwdıń5 dawamlı processin ańlatadı.

3. Másihdiń Ólimi Hám Tiriliwi Muqaddes Kitaplardan Dálillengen

Paveldıń Fessalonikadaǵı xızmetindegi úshinshi tiykarǵı sóz “dálillew” edi. Luka Paveldıń “Másihdiń azap shegiwi hám ólilerden tiriliwi kerek ekenligin dálillep, ‘men sizlerge járiyalap atırǵan bul Isa Másih’ dep atırǵanın” jazdı (Hawariylerdiń Isleri 17:3 ESV). 3-ayattıń basındaǵı “dálillew” feili “usınıw,” “aldına qoyıw,” “tapsırıw,” “iseniw” yamasa “maqullaw” dep te awdarıla aladı.6 Luka birdey túbir formasın (Gr: títhēmi) qollandı, biraq basqa ex prefiksi menen, “den” degen mánisti bildiredi, Priskilla hám Akila Rabbiyń jolın Apollosqa Muqaddes Kitaplardan túsindirgeni ushın (18:26). Ol sonday-aq Paveldıń Rimdegi evrey basshılarına túsindirmeleri ushın (28:23) hám Pyotrdıń Ierusalimdegi evrey basshıları menen tartısıwları ushın da sonday etti (11:4).

Hawariylerdiń Isleri 17:3 te Luka bul arnawlı túbir formasın (títhēmi), para prefiksi menen birge qollandı, bul Paveldıń Muqaddes Kitaplardan dálillerdiń depozitin qoyıp atırǵanın basım etiw ushın. Óz sózinde hawariy Másihke baylanıslı zárúrli dáliller hám biykarlap bolmaytuǵın juwmaqlar shıǵara alatuǵın bekkem islew bazasın ornatqan edi. Birdey feil “kórsetiw” dep te awdarıla aladı, hám Luka onı bolǵan waqıyanı qısqasha juwmaqlaw ushın qollandı. Paveldıń Fessalonikadaǵı evreyler menen tartısıwları (2-ayat) birqansha waqıtqa sozılıwı múmkin edi. Hawariy óz dálilleriniń Muqaddes Kitaplarǵa tiykarlanǵanın, al túrli ravvinlik teoriyalarǵa emes ekenligin kórsete aldı.

Ravvinler Másihdiń azapları haqqındaǵı payǵambarlıqlardı hám Onıń dańqları haqqındaǵı basqa payǵambarlıqlardı túsindiriwge háreket etti, bul eki Másih bolıwı kerek dep: “Másih Ben Yusuf” – azap shegiwshi Másih, hám “Másih Ben David” – dańqlı hám húkimran Másih. Payǵambarlar bul kórinetuǵın paradoks penen gúresti, biraq olardıń ózlerine Muqaddes Kitaplardıń bir Másihdiń eki bólek keliwine silteme beretuǵını ashıp berildi (1 Pyotr 1:10-11). Pyotr sonday-aq perishtelerdiń, qızıǵıwshı baqlawshılar sıyaqlı, bul nárselerge úlken qızıǵıwshılıq bildiretuǵının jazdı, geyde olardıń olarǵa tuwrıdan-tuwrı qatnası bolmasa da (12-ayat; 1 Korinflilerge 11:10 di kóriń).

Adamlıq qáteligi hám qattılıǵı sebepli, hátte shákirtlerdiń júrekleriniń de, Rabbiy Isa olardıń ózlerine, Óz tirilgeninen aldın hám keyin (Luka 9:22, 13:33, 17:25, 22:37, 24:26-27,46), Óziniń azap shegetuǵının, óletuǵının hám qayta tiriletuǵının, hám tek usı jol menen aqır-aqıbet Óz dańqına kiretuǵının túsindirdi. Óz tirilgen kúni, perishteler birdey nárseni tastıyıqladı (24:4-7).

Павел Озиниң Устазының мысалына ерди ҳәм Мәсихтиң Қудайдың режесине муўапық азап шегиўи, өлиўи ҳәм өлгенлер арасынан тирилиўи керек екенлигин дәлиллеўге қәдир болды. Соңынан Павел Ийса Мәсихтиң Мессия екенлигин түсиндирди. Мәсих жерде болған ўақытта Өзиниң Мессия екенлигин көп жоллар менен көрсеткен еди. Ол буны тастыйықлаў ушын жетерли дәлиллер берди, ҳәр қыйлы раввинлик теориялардың қәтесин ашып таслады. Соған қарамастан, барлық дәлиллер қабыл етилмеди ҳәм усы қаттылық себепли (Матфей 12-ге қараң), Ийса Өзиниң дәўириндеги адамларға Өзи қайтып келгенде Оны қабыл етпейинше, Оны қайта көрмейтуғынлықларын айтты (Матфей 23:39; Исайя 53:10; Захария 12:10-ға қараң).

Олардың бас тартыўына қарамастан, Қудайдың бағдарламасы әмелге асырылды (Ҳаўарийлер 2:23-24) ҳәм Ийса Мәсихтиң тирилиўи ҳәм жоқары көтерилиўинен кейин, Ол аспаннан Мухаддес Рухты жиберди (33-аят). Қудайдың Рухы, даңқланған Мессия атынан, шәкиртлер арқалы, миллетке Қудайдың мәрҳаматының екинши усынысын усынды, гейтә олар өз Мессиясын қуўып шығарған болса да. Өкинишке орай, бул усыныс та қабыл етилмеди, Стефанның тасбараң етилиўи менен жуўмақланды (Ҳаўарийлер 7). Бирақ, Мухаддес Рух көп синагогаларда, ҳәтте Иерусалимнен узақта да таңлап алынған халыққа гүўалық бериўди даўам етти. Ол буны Павел арқалы әмелге асырды, бурынғы қуўғыншы, оны Ийса екинши миллий бас тартыўдан кейин шақырған еди. Бул бурынғы қарсылас Мәсихтиң хабаршысы болды ҳәм енди Ийсаның Қудайдың Улы ҳәм Мессия екенлигин анық тастыйықлады (Ҳаўарийлер 9:20,22). Павел Ийса жерде жәриялаған хабарды усынды, Юханның Инжилинде қысқаша баянланғандай: «Булар сиз Ийсаның Мәсих, Қудайдың Улы екенлигине исениўиңиз ушын жазылған, ҳәм исениў арқалы Оның атында өмирге ийе болыўыңыз ушын» (20:31). Лука Павелдиң хабарын үш пунктте қысқаша баянлады: Ийсаның азап шегиўлери, Оның тирилиўи ҳәм Оның Мессия сыпатындағы кимлиги. Мессияның библиялық сүўретлемесин орнатқаннан кейин, Павел бул нәрселердиң Ийсаның шахсы ҳәм исинде орынланғанлығын тастыйықлады.

4. Жазыўларға Муўапық Жәрияланған

«Жәриялаў» феъли жәмийетлик гүўалықты аңлатады, мысалы, келетуғын Патшаның хабаршысы Юхан Шомылдырыўшы өз хызметинде берген еди. Гейпаралар бул феъльди «ўағызлаў» деп аўдарады, бул бизге ўағызды еслетеди, бирақ «жәриялаў» буннан да көп нәрсени аңлатады.

Мәсих енди, өлгенлер арасынан тирилгени нәтийжесинде, аспанда ҳәм жерде барлық ҳуқықларға ийе, себеби барлық күш ҳәм ҳүкимдарлық Оған берилген (Матфей 28:18; 1 Петр 3:22). Сонлықтан, Павел Ийсаның Мәсих, Қудайдың Майланғаны екенлигин жәриялады. «Жәриялаў» Мәсихтиң ҳүкимдарлығын жәмийетлик түрде билдириўге тийисли ҳәм оны таныў ямаса мойынлаў шақырығын аңлатады. Бир ўақытлары бас тартылған Назаретлик Ийсаның, енди барлық ҳүкимдарлыққа ийе болған ҳуқықлары қабыл етилиўи керек. Ҳеш бир инсан бул миннетлемеден азат етилмеген, ҳәтте қулаған периштелер де оны мойынлаўы ҳәм Ийсаның Ийса екенлигин жәмийетлик түрде мойынлаўы керек (Филиппиялықлар 2:10-11). Барлық исениўшилер Мәсихти Оның бас тартылған ўақытында Оның ҳуқықларына бойсыныў ҳәм оларды жәриялаў арқалы ҳүрметлей алады, гейтә Ол бул дүнья ямаса Оның жердеги халқы тәрепинен әли жәмийетлик түрде ҳүрметленбесе де.

5. Жазыўлар Арқалы Исендирилген

Павелдиң Фессалоникадағы хызмети нәтийжесинде, синагогадағы бир қатар яҳудийлер исендирилди ямаса көндирди, сондай-ақ синагогаға қатнасатуғын Қудайдан қорқатуғын көп адамлар, олардың гейпаралары прозелитлер еди (Ҳаўарийлер 17:4). Оларға үшинши топар қосылды: бутлардан Қудайға қайтқан көп әйеллер (1 Фессалоникалықлар 1:9). Павелдиң биринши миссионерлик саяхаты ўақтында да усындай жуўап болды, көп адамлар «исендирилди» (Ҳаўарийлер 13:43 NKJV). Лука «исендириў» феълин (гр. peíthō) қарама-қарсы нәтийжелерди көрсеткенде қолланды: яҳудий қарсыласлары көпшиликти Павел ҳәм Варнаваға қарсы исендириўге еристи (14:19), ал Павелдиң хызметиниң унамлы нәтийжелери үстемлик етти. Павелдиң Коринфке кейинги сапары (18:1,4) ҳәм оның үшинши миссионерлик саяхаты (19:8) ўақтында да жағдай усындай болды. Эфестеги үлкен ғаўғада, жумыс үлкен душпанлыққа ушырады, себеби көп адамлар Павел ҳәм мәсихшилер тәрепинен исендирилгенлиги ҳаққында айыплаўлар айтылды (26-аят).

Сиз ҳаққында не айтасыз, ҳүрметли оқыўшы? Исендириўге мүтәжлик бар. Павелдиң Римге тутқын сыпатында келгенинен кейинги дәўирди қарастырың, ол бурын қолланған усы усылды даўам еттирди, яҳудий басшыларын Мессияға исениўге исендириўге ҳәрекет етти. Ол Ески Ўәсиятты өз тийкары сыпатында қолланды ҳәм және бир мәрте нәтийжелерде айырмашылық болды, бул тыңлаўшылардың хабарды қабыл етиўге болған исенимине байланыслы еди (28:23-24). Бир неше жыл бурын, яҳудийлердиң ярымы болған Патша Агриппа исендирилмеди, себеби ол мәсихши болғысы келмеген еди (26:28, 11:26; 1 Петр 4:16-ға қараң). Дурыс түрдеги исеним, исендириў7 исеним менен байланыслы (Римликлер 10:9-21). Бирақ, Агриппа исенбеди, себеби ол өз ой-пикирине исенди. Исеним толық Қудайға исениўди аңлатады. Еврейлер 2:13 исеним ҳәм исенимди Қудайға исеним менен байланыстырады, бул биздиң Ийса жерде болған ўақытта көрсеткен исеним ҳәм тәўекеллик. Ҳақыйқый исеним ҳәм бойсыныў бирге жүреди (11:8, 13:17).

Павелдиң Фессалоникадағы хызмети нәтийжесинде, гейпара яҳудийлер исенди, сондай-ақ «көп сандағы тақўа греклер ҳәм аз емес басшы әйеллер» (Ҳаўарийлер 17:4). Сол аятта олардың «Павел ҳәм Силасқа қосылғанлығы» айтылған, бул исенген усы үш топардан болған адамлардың шомылдырылғанлығын ҳәм Ийса Мәсихтиң шәкиртлери болғанлығын аңлатады (Матфей 28:19-20). Бирақ, бул исеними жоқ яҳудийлер тәрепинен қызғаныш ямаса көреалмаўшылық себепли күшли қарсылыққа алып келди (Ҳаўарийлер 17:5, 5:17, 7:9, 13:45; Матфей 27:18; Филиппиялықлар 3:6; 1 Фессалоникалықлар 2:15-16-ға қараң). Павел ҳәм Силасты табыўға ҳәрекет етип, олар Ясонның үйине ҳүжим етти, себеби ол бул бейтаныс адамларды қабыл еткен еди8. Оларды таппаған соң, ашыўланған яҳудийлер Ясонды ҳәм гейпара исениўшилерди услап, оларды жергиликли ҳүкимдарлар ямаса қала ҳәкимлери алдына сүйреп апарды (гр. polytárchas). Бул термин әсиресе Македонияда қолланған, бул Луканың анық жазыў усылын көрсетеди. Павелдиң миймандосты болған Ясон (Ҳаўарийлер 17:5-7) эллинист яҳудий еди, оның аты еврей аты Ешуа менен байланыслы ҳәм Павелдиң туўысқаны болған болыўы мүмкин (Римликлер 16:21). Ясон, бәлким, жаңадан пайда болған жыйынды да мийман еткенлиги себепли, ол бир неше аға-инилер менен бирге ҳәкимлер алдында айыпланды – барлығы жаңа исениўшилер еди (Ҳаўарийлер 17:4; 1 Фессалоникалықлар 1–2-ге қараң).

Халық алдына келтирилген (гр. dēmos)9 исениўшилерди қарсыласлары Римге қарсы көтерилистиң бир бөлеги сыпатында айыплады, «бул дүньяны астын-үстин еткен адамлар» басшылығы астында (Ҳаўарийлер 17:6 ESV). Судлық мәнисте, булар жалған айыплаўлар еди, бирақ мораллық көзқарастан оларда гейпара ҳақыйқат бар еди. Жақсы хабар биринши адамның не екенлигин ҳәм нени билдиретуғынлығын бир шетке қойыўды аңлатады, екинши адамға байланыслы жақсы ҳәм жаңа нәрсени киргизиўден алдын (Римликлер 5-ке қараң). Адамның орнына ҳәм оның қулаған нәсилине, Инжил «басқа Адамды» ҳәм Оған байланыслы нәрселерди усынады, бул нәрселерди астын-үстин ҳәм үстин-астын етиўди аңлатады.

Буннан тысқары, Ҳаўарийлер 17:7-деги айыплаў ҳақыйқат ҳәм жалғанның араласпасы еди, душпанның ислеген исинде ҳәрдайым усындай болады. Мәсихшилер Цезардың пәрманларын бузбаған ямаса басқа патша басшылығы астында көтерилис басламаған еди. Бул қозғалаң болған болар еди, буның ушын Ийса Пилат алдында жалғаннан айыпланған еди (Лука 23:2). Айыплаў мәсихшилердиң басқа патшаға,11 Ийсаға тийисли екенлиги мәнисинде дурыс еди – бирақ олардың Императорға қарсы көтерилис баслағанлығы мәнисинде емес (Римликлер 13:1-8; 1 Петр 2:13-17-ге де қараң). Бир күни, бәлким, тез арада, Қудайдың жүрегине унамлы Патша барлық нәрсени тәртипке салады. Аслында, Ол барлық нәрсени ҳәм ҳәр кимди Қудайға бойсындырыў ушын нәрселерди астын-үстин етеди.

Сол ўақытта, Фессалоникадағы қарсыласлар көпшиликти ҳәм жергиликли ҳүкимдарларды тынышсызландырыў ушын жетерли сөз айтқан еди (Ҳаўарийлер 17:8). Өз мәрҳаматында, Ийса Павел ҳәм мәсихшилерди бақлап турды, сонлықтан оларға ҳеш қандай ҳақыйқый зыян жетпеген еди (9-аят). Ясон ҳәм басқалар төлеўи керек болған кепиллик төлеминиң шәртлери, бәлким, Павел ҳәм Силастың сол жерден кетиўи ҳәм узақта қалыўы керек екенлигин аңлатқан. Буның себебинен, исениўшилер оларды жиберди ҳәм олар өз қәўипсизлиги ушын түнде саяхат етти (10-аят).

6. Жазыўларды Қуўаныш пенен Қабыл Етиў

Павелдиң Қудай Сөзин усыныўына қарсылық ҳаўарий ҳәм оның жолдаслары Силас ҳәм Тимофейди Береяға саяхат етиўге мәжбүр етти (10-аят). Сол жерде, Қудай Өзиниң Сөзиниң тарқалыўын тоқтатыў мүмкин емес екенлигин көрсетти (6:7, 12:24, 19:20; 2 Тимофей 2:9-ға қараң). Бурын, Стефанның өлиминен кейин, қатты қуўғын басланған еди, бирақ ол Инжил хабарының туқымының буннан да көп тарқалыўына алып келген еди. Ийсаның Фессалоникадағы жаңа исениўшилерди қуўғын етиўге рухсат бериўиниң себеплеринен бири, хабардың басқа жерлерге де жетиўи еди. Басқа бир мақсет, жаңа исениўшилерди Ийсаға тәўекел етиўге ҳәм олардың өсиўине себеп болыўы мүмкин еди (Римликлер 5:3-5; Жакып 1:2-4,12).

Ҳәр қандай жағдайда да, Павел ҳәм оның жолдаслары Фессалоникадан шама менен 50 миль батыс-қублаға қарай Береяға келди, ол жерде ол өз әдети бойынша синагогаға барды. Фессалоникадағы яҳудийлердиң көбиси Павелдиң хабарына қарсы шыққан еди, бирақ Береядағы яҳудий тыңлаўшылар басқаша мүнәсибет көрсетти ҳәм оны ҳәм оның хызметин қабыл етиўге таяр еди. Лука олардың ой-пикирин Фессалоникадағылардан гөре асылрақ екенлигин ҳәм Сөзди «барлық ынта менен» қабыл етиўге таяр екенлигин атап өтиў арқалы сүўретледи (Ҳаўарийлер 17:11). Фессалониканың әҳмийетли қаласындағы яҳудий халқында бундай жағдай болмаған еди, әлбетте, ҳақыйқый мәсихши болғанлардан басқа (1 Фессалоникалықлар 1:5-10).

Береядағы яҳудийлер күнделикли түрде Жазыўларды излестирип, «бул нәрселердиң солай екенлигин анықлаў ушын» (Ҳаўарийлер 17:11 NKJV). Бул аят Қудай Сөзине еки түрли термин менен тийисли:

• Логос – Павел усынған ҳәм Береялықлар қабыл еткен концепция ҳәм мәнисти баса көрсетеди, оны Қудай Сөзинен тексерип шыққаннан кейин.
• Жазыўлар – олардың Қудайдың жазба Сөзине сүйенгенлигин баса көрсетеди.

Буннан тысқары, Береялықлар Сөзди руўхый ынта ҳәм ықлас пенен тексерип шықты. Олардың мәрҳаматлы қабыл етиўи ҳәм Қудайдың тири Сөзине ҳүрмет пенен мүнәсибети Симеонның кишкене Ийсаны қолына алғанлығын, сөзбе-сөз «қабыл еткенлигин» еслетеди (Лука 2:28). Береялықлар Сөзди ҳүрмет пенен ҳәм сүйиўшилик пенен қабыл етти ҳәм оны ҳақыйқый мәнисте қабыл етти – бул тәбийий адамның қолынан келмейтуғын нәрсе (1 Коринфликлер 2:14). Фессалоникада ҳақыйқый исениўши болғанлар да Береялықлар ислеп атырған нәрсени ислеген еди. Олар да Павел ҳәм оның жолдаслары тәрепинен усынылған хабарды Қудай Сөзи сыпатында қабыл еткен еди, бул көпшилик оны бас тартқан болса да, үлкен нәтийжелер менен иследи (1 Фессалоникалықлар 1:5-6; 2:13).

7. Жазыўларды Күнделикли Тексериў

Береялықлар «бул нәрселердиң солай екенлигин көриў ушын Жазыўларды күнделикли тексерип атырған еди» (Ҳаўарийлер 17:11 ESV). Феъль формасы олардың буны системалы түрде ислеп атырғанлығын көрсетеди. Олар Қудай Сөзи менен шуғылланған, тек ғана оқып, қайталап ямаса жатлап қана қоймай – булардың барлығы да жүдә әҳмийетли – сондай-ақ Жазыўды Жазыў менен салыстырған, бул руўхый түрде әмелге асырылған. Бул тексериў түри ҳақыйқый исениўшилер тәрепинен әмелге асырылғанлығын аңлатады, себеби Сөз «руўхый түрде аңланыўы» керек (1 Коринфликлер 2:14). Басқаша айтқанда, Береядағы жаңа исениўшилер Павелдиң Ийсаны еврей Жазыўларынан Мессия сыпатында усынғанда ислеген исин үйренди, грек аўдармасын қолланды, себеби Рим империясы бойлап көп яҳудийлер грек тилин жақсырақ билген еди. Солай етип, олар Қудай Сөзин излестириўге, баҳалаўға, салыстырыўға ҳәм тексериўге киристи, дәл Павелдиң усылы сыяқлы. Бул жаңа исениўшилер өз гезегинде басқаларға үйретиўге қәдир болды, дәл Фессалоникалықлар үйренгендей ҳәм Павел Тимофейге үйреткендей (1 Фессалоникалықлар 1:6-9, 2:13; 2 Тимофей 2:2). Булар жетилисиўге қарай руўхый өсиўдиң гөззал мысаллары, бул Павелдиң барлық исениўшилер ушын хызметиниң әҳмийетли мақсети (Колослықлар 1:28).

«Күнделикли» сөзи Жаңа Ўәсиятта 17 мәрте ушырасады13 ҳәм ол биз ушын әҳмийетли сабақлар береди. Бул термин Ески Ўәсияттың көп жерлеринде ушырасады, Қудай менен күнделикли қарым-қатнастың әҳмийетлилигин баса көрсетеди, манна ҳәм Қудайдың даналығын тыңлаў сыяқлы (Шығыў 16:5; Нақыллар 8:34). Қудай Сөзине келетуғын болсақ, «Жазыў (лар)» сөзиниң грек текстинде 50 мәрте қолланғанлығы оның әҳмийетлилигин көрсетеди, «логос» сөзиниң буннан да көп мәрте ушырасатуғынлығын айтпағанда да.

Ҳаўарийлер 17:11-де Лука Береялықлардың гөззал мысалын қысқаша баянлады, олар Қудай Сөзи алып келетуғын қуўанышты тапқан еди, дәл забуршы көп ўақыт бурын айтқандай:

Мен Сениң Сөзиңе қуўанаман, үлкен ғәзийне тапқан адамдай (Забур 119:162 NKJV).

Биз бул мысалларға ерип, сол әжайып өзгешеликлерди көрсетейик.

Береядағы яҳудийлердиң асыл пикирли болғанлығын, Фессалоникадағылардан гөре көбиси алдын-ала пикирли ҳәм шыдамсыз болғанлығын баса көрсетиў жақсы болыўы мүмкин. Бул олардың ҳүрметли мүнәсибетин сүўретлейди. Олар Сөзди қабыл етти, Павел ушын есикти ашып, жүреклериниң жуўабын көрсетти. Буны ислеп, олар Сөзди, Логосты, ең үлкен Мийманды, Қудай Сөзин тийисли ҳүрмет пенен қабыл етти. Павел кейинрек жазды: «Сиз Ийса Мәсихти Ийса сыпатында қабыл еткениңиздей, Онда жүриң» (Колослықлар 2:6). Береялықлар буны барлық ынта ямаса таярлық пенен иследи, жүреклери жанып баслағандай күшли қәлеўге ийе болды, дәл Эммаустағы еки шәкирт тирилген Ийсадан кириўин сорағандай (Лука 24:32). Олардың жазба Сөз бенен шуғылланыўы күнделикли әмелият еди, бул көбирек әмелий сабақларды аңлатады.

Олар Жазыўларды тексерип атырған еди, көбирек билиў қәлеўи менен даўамлы изленисте болды (1 Петр 1:10-11), бул олардың терең ҳәм турақлы қызығыўшылығын көрсетти. Бундай излениў ҳәрдайым даўам етеди. Береялықлар раввинлик жазыўларды ямаса адам тәрепинен жаратылған аўызша дәстүрлерди излемеди, бирақ олар Қудай Сөзи менен Өзлериниң шуғылланыўының Дереги ҳәм Нышаны сыпатында қатты шуғылланды (2 Тимофей 3:16; 2 Петр 1:19-21-ге қараң).

8. Жазыўларға Исениў Ҳәм Бойсыныў

Исенимниң бундай исеними, биз гейпара Фессалоникалықларда да көргенимиздей, Береядағы көп яҳудийлерге тән еди, олар Жазыўларды қабыл етиўге үлкен ықлас көрсетти. Римликлер 10:17 Сөзди еситиў ҳәм қабыл етиў ҳәм исеним арқалы жуўап бериў арасындағы байланысты түсиндиреди. Сол бөлим жүректе исенилген нәрсе ҳәм аўыз бенен мойынланған нәрсе арасындағы байланысты тастыйықлайды (9-11-аятлар). Буннан тысқары, бундай мойынлаў ҳәм Фессалоника ҳәм Береядағы исениўшилердиң кейинги жәмийетлик идентификациясы арасында тығыз байланыс бар, себеби олар екеўи де Павел ҳәм оның жолдасларына қосылды. Бул Жакыптың үгит-нәсиятларына муўапық, әмелдеги исеним: «Сөздиң орынлаўшылары болың, тек ғана тыңлаўшылар емес, өзиңизди алдамаң» (Жакып 1:22). Бирақ, еки қалада да исеними жоқ яҳудийлер жаңа исениўшилерге қарсы шықты ҳәм оларды қуўғын етти (Ҳаўарийлер 17:5-9,13).

Iyman Alla ta‘ala O‘zini qalay ashkaralasa, O‘g‘an isenim bildiriwdi ańlatadı. Bul jańa xristianlar Alla ta‘alanıń ashkaralaǵanına isendi, búgingi kúnde de kóplegen evreyler isengenindey. Olar Patriarxlarǵa O‘zin ashkaralaǵan sol bir Alla ta‘ala O‘z Ulı Mısalında da O‘zin ashkaralaǵanın túsinetuǵın edi. Ókinishke oray, kóplegen evreyler Alla ta‘alanıń haqıyqatınıń hám Onıń ashkaralanıwınıń bul rawajlanıwına isenbeydi, bul jazılǵanǵa qayshı. Biraq, Bereyadaǵı isenimliler bul ilahiy wazıypaǵa durıs juwap berdi, sebebi iseniw boysınıwdı ańlatadı (Yuxanna 3:36; Rimliklerge 1:5, 16:26). Bul másele boyınsha Yuxannıń juwmaqlawshı bayanatı júdá paydalı: «Bul nárseler Isa Masihtiń Alla ta‘alanıń Ulı ekenine iseniwińiz ushın, hám iseniw arqalı Onıń atı menen ómirge iye boliwińiz ushın jazılǵan» (Yuxanna 20:31).

Masihi – Messiya-Isa, Yeshua – Alla ta‘alanıń Ulı hám bizdiń isenimimizdiń Obekti hám Orayı, «dańq hám húrmet penen táj kiygizilgen» Adam Ulı (Evreylerge 2:9). Ol Húwiller kitabınıń oraylıq teması. Onıń azapları hám qayta tiriliwi Muqaddes Jazıwlardıń orınlanıwında Húwiller kitabında jeti túrli adam – Rabbiy Isa, Pyotr, Stefan, Filip, Barnaba, Pawıl, Apollos – tárepinen, Ierusalimnen Rimge shekem kóplegen túrli jaǵdaylarda usınılǵan temalar. Sonlıqtan, isenim jańa filosofiyaǵa, ideyaǵa, dinge yamasa teologiyaǵa isenim bildiriw sıyaqlı emes, bálkim Rabbiy Isaǵa, haqıyqıy hám tirishilikshi Alla ta‘alaǵa isenim bildiriw. Náziyk Isa – Onıń atı «Yahwe qutqarıw» degen mánisti ańlatadı – Nazaretten bolǵan, biraq Betlehemde tuwılǵan, Alla ta‘ala, máńgilik Atanıń máńgilik Ulı ekenligin atap ótiw kerek. Yuxannıń Injilinen tısqarı, Evreylerge Xat Onıń shaxsınıń ullılıǵın jaqsıraq túsiniw ushın ayrıqsha járdem beredi. Bul túsinikler insan aqılı túsinbeytuǵın kóplegen sırlardı óz ishine aladı, biraq isenim olardı qabıl etedi hám tabınadı!

ESLETPE

1. Bul feyil Húwiller kitabında on márte ushırasadı (17:2,17, 18:4,19, 19:8-9, 20:7,9, 24:12,25), hám hárdayım Pawıldıń xızmeti menen baylanıslı. Ol taǵı úsh márte ushırasadı (Mark 9:34; Evreylerge 12:5; Yuda 1:9).
2. Bular Alla ta‘alanıń jerdegi xalqına qızıǵıwshılıq bildirgen hám túrli dárejelerde olardıń dinine qosılǵan basqa milletler edi. Hayallar er adamlarǵa qaraǵanda kóbirek, sebebi súnetlew, Yudaizmde er adamlar menen sheklengen edi hám ele de sheklengen.
3. «Injil xabarı» feyili (grek. euaggelízō) Alla ta‘ala atınan, Muqaddes Jazıwlarǵa muwapıq jaqsı xabar jetkeriwdi ańlatadı. Húwiller kitabında Pawılǵa qatnıslı jeti márte qollanılǵan (13:32, 14:7,15,21, 15:35, 16:10, 17:18).
4. Ol Luka jazıwlarında jeti márte (Luka 2:23, 24:31-32,45; Húwiller 7:56, 16:14, 17:3) hám Mark 7:34 te bir márte ushırasadı.
5. Bul feyildiń ápiwayı forması (aldınǵı qosımshasız dia) Jańa Ósiyette 77 márte ushırasadı (Mátá 2:11, 3:16, 5:2 sıyaqlı) hám kóbinese ashıq (yamasa ashılǵan) esik, aspan, kózler, awız yamasa oram túsinigi menen baylanıslı.
6. «Usınıw», «qoyıw» yamasa «dálillew» feyili (grek. paratíthēmi) kóplegen orınlarda ushırasadı (Mátá 13:24,31; Mark 6:41, 8:6-7; Luka 9:16, 10:8, 11:6, 12:48, 23:46; Húwiller 14:23, 16:34, 17:3, 20:32; 1 Korinflilerge 10:27; 1 Timotiyge 1:18; 2 Timotiyge 2:2; 1 Pyotr 4:19). Húwiller 9:22 de «dálillew» dep awdarmalanǵan feyil basqasha (grek. sumbibázō) hám bul Jańa Ósiyette jeti márte ushırasadı.
7. «Boysınıw» yamasa «kóndiriw» grek feyili (peíthō) Húwiller kitabında 17 márte ushırasadı (5:36-37,39, 12:20, 13:43, 14:19, 17:4, 18:4, 19:8,26, 21:14, 23:21, 26:26,28, 27:11, 28:23-24).
8. Bul jerde Luka Rabbiydi Marta hám Zakkey qalay qabıl etkenin súwretlew ushın sol bir «qabıl etiw» feyilin (grek. hupodéchomai) qollanǵan (Luka 10:38, 19:6). Bul miymandı qarsı alıw yamasa kútiw degen mánisti ańlatadı.
9. Tek Húwiller kitabında tabılǵan termin (12:22, 17:5, 19:30,33), ellinistik qaladaǵı puqaralardıń jıynalısın ańlatadı, rásmiy islerdi alıp barıw maqsetinde shaqırılǵan.
10. Bul sóz Rim imperiyasın ańlatadı (grek. oikouménē). Ol Luka jazıwlarında 8 márte (Luka 2:1, 4:5, 21:26; Húwiller 11:28, 17:6,31, 19:27, 24:5) hám basqa jerlerde taǵı 7 márte ushırasadı (Mátá 24:14; Rimliklerge 10:18; Evreylerge 1:6, 2:5; Ashkaralaw 3:10, 12:9, 16:14).
11. «Basqa patsha» (grek. héteros), yaǵnıy basqa túrdegi, Efiopiyalıq sheshenniń sorawına uqsas: «Payǵambar bunı kim haqqında aytadı, ózi haqqında ma yamasa basqa bir adam haqqında ma?» (Húwiller 8:34 NKJV). Rabbiy Isa «basqa Adam» hám de «basqa Patsha», sebebi Ol islerdiń pútkilley jańa tártibin kórsetedi. Luka héteros sóziniń óz jazıwlarında 49 (7x7) márte qollanǵan. Jańa Ósiyettiń qalǵan bóliminde taǵı 49 márte ushırasadı. «Basqa» sózi, yaǵnıy sol bir túrdegi (grek. ἁllos), kóbirek qollanıladı.
12. Olardıń Sózdi qabıl etiwi Alla ta‘alanıń Sózin alıp kelgen adamlardı qabıl etiwi yamasa ózlerine alıwı menen birge boldı, Pawıldıń qarsılasları húkimetke xabar bergenindey (Húwiller 17:7). Apollos ta haqıyqattı anıǵıraq úyreniw kerek bolǵanda uqsas tájiriybege iye boldı, sonıń ushın Akila hám Priskilla onı óz úylerine alıp keldi (18:26). Bul mısallar bizge Alla ta‘ala qabıl etkenlerdi qabıl etiwdi úyretedi (Rimliklerge 14:1,3, 15:7; Filemonǵa 1:17; qarańız 3 Yuxanna 1:8).
13. Kúnlik (grek. kath hēméran) Mátá 26:55; Mark 14:49; Luka 9:23, 11:3, 16:19, 19:47, 22:53; Húwiller 2:46-47, 3:2, 16:5, 17:11, 19:9; 1 Korinflilerge 15:31; 2 Korinflilerge 11:28; Evreylerge 7:27, 10:11 de ushırasadı.

Elshi Pawıldıń Fessalonikada qısqa waqıt bolǵanında ne úyretkenin qarap shıǵıw paydalı boladı. Sinagogada ol Masihtiń azap shegiwi hám ólgenler arasınan qayta tiriliwi kerek ekenligin dálilledi. Bunnan tısqarı, ol Alla ta‘alanıń patshalıǵın járiyaladı. Fessalonikada bolǵan waqtında ol shákirtlerge Rabbiy kelgenin hám kóplegen baylanıslı nárselerdi úyretti, bul xatlardı oqıǵanda anıq kórinedi. Tek Rabbiy kelgeni tirilerdiń húkiminde – bul dúnyada – hámmege járiyalandı. Olar kelesi qáhárdan qashıwǵa shaqırıldı, onnan Isa Qutqarıwshı. Hámmege belgili bolǵan faktlerdi járiyalaw kerek edi; biraq Pawıl qutqarıw, Rabbiy shaxsı hám Onıń keliwi haqqında ayttı. Bular búgingi kúndegi kóplegen waz etiwshilerdiń táliymatlarınan ádewir ullı táliymatlar. Biz ushın ólgen Masihi arqalı anıq qutqarıw járiyalandı, sonlıqtan biz Onıń menen birge jasawımız múmkin. Júdá ápiwayılıq hám anıqlıq penen: Masihi bizdiń gúnálarımız ushın óltirildi, jerlendi hám úshinshi kúni qayta tirildi (1 Korinflilerge 15:3-4). Biz faktlerdiń qádirin talqılaymız, hám bul zárúrli; biraq faktler qansha kóp dálillense, waz etiw sonsha kúshli boladı. —John N. Darby, Húwiller Kitabı Haqqında Oylar (beyimlestirilgen).