QAYTA ÚYLENIW: Shańaraq turmısınıń jańa shegarası
«Kúndiz Rabbı olardıń aldınan bulıt ústininde, túngi waqıtta bolsa ot ústininde júrip, olardı jol boylap baslap bardı. Sonday etip, olar kúndiz de, túngi waqıtta da júre alatuǵın edi. Kúndizgi bulıt ústini de, túngi ot ústini de xalıqtıń aldınan ketpedi.» Shıǵıw 13:21-22 NIV
Kópshilik qayta úylengen shańaraqlar ushın qayta úyleniw tájiriybesi Izrail balalarınıń tájiriybesine uqsas bolıp, olar qay jerge barıwı kerek ekenin bilgen, biraq sol jerge qalay jetip barıwdı anıqlaw ushın shólde 40 jıl ótkizgen. Hám olar aqırında sol jerge jetip kelgende de, olar onda jasawdan aldın Wáde etilgen jerdi iyelewi kerek edi. Qayta úylengen xristian shańaraqları ushın jaǵday sonday.
Hárdayım itibar beriw kerek bolǵan basqa nárse bar, biraq Izrail balaları sıyaqlı, Quday hárdayım bar – geyde bulıt ústininde, geyde ot ústininde – jańa shańaraqtı qayta úylengen turmıstıń belgisiz shóli arqalı hám shańaraq orınlanıwınıń wáde etilgen jerine kúsheytiw, qollap-quwatlaw hám baslaw ushın.
Qayta úyleniw aymaǵı
Ajırasqan ata-analar qayta úylengende, olar shańaraq turmısınıń jańa shegarasına kiredi, bul ámeliy maqsetlerde ele belgisiz. Hár qanday shegara sargúzeshleri sıyaqlı, isenim, minez hám batırlıq májbúriy; biraq kópshilik ele de qayta úyleniw aymaǵına nege kirip atırǵanın bilmey kiredi. Qayta úylengen shańaraq boyınsha bir avtor qayta úyleniwlerdiń 70% kásiplik járdemsiz sátsizlikke ushıraydı dep juwmaq shıǵardı. Baxtqa qaray, qayta úylengen xristianlar ushın járdem «qıyınshılıqta hárdayım bar bolǵan járdem» (Zabur 46:1), «hesh qashan taslap ketpeytuǵın... yamasa tastaǵan» (Ekinshi nızam 31:6) hám hárdayım ózlerin tapqan jaǵdaylarda resurslar menen támiyinleytuǵın Birlewshiden (1 Korinflilerge 10:13) ańsatlıq penen tabıladı.
Qayta úylengen shańaraqlar haqqında kóp jazılǵan bolsa da, shataqlıq ele de kóp. Nátiyjede, balaları bar kópshilik qayta úylengen erli-zayıplılar shańaraq turmısına jetkiliksiz modeller menen hám olar qaytalawdı qálemeytuǵın sátsiz shańaraqtıń yadları menen kiredi. Sonlıqtan olar yadro shańaraq modelin (ana, áke, balalar) ózleriniń qollanbası retinde talap etedi, biraq olar hesh qashan bolmaǵan jerde ózlerin baslaw ushın aldın bolǵan jerdiń jol kartasın qollanıp atırǵanın tabadı. Bir qayta úylengen erli-zayıplı másláhát beriwde túsindirdi: «Bizde Nyu-Hempishirdiń Aq tawları ushın jol kartası bar, biraq biz házir Koloradonıń Rokki tawlarında sayaxat etip atırmız.»
Bul maqalanıń maqseti – shataqlıqlardıń bir bólegin anıqlawǵa járdem beriw hám qayta úylengen shańaraqlarǵa Rabbıdıń járdemi menen óz jolların belgilewge járdem bere alatuǵın kózqarastı usınıw.
Aradaǵı waqıt
Nátiyjeli qayta úylengen shańaraq turmısınıń bir gilti ajırasıw hám qayta úyleniw arasında bolǵan nárse menen baylanıslı. Aldınǵı nekeden qalǵan tamamlanbaǵan islerdi, sonıń ishinde ata-analar hám balalar ushın qayǵı hám joǵaltıwlardı sheshiw ushın jetkilikli waqıt berildi me? Mısalı, balalar ushın qayǵı procesi bir yamasa eki ata-ana qayta úylengenge shekem tolıq payda bolmawı múmkin. Balalar ata-analar ajırasqanda jeńillik sezse de, olar ele de ata-analarınıń qalay da qayta birlesiwine yamasa hesh bolmaǵanda óz turmıslarında qatnasıwına úmit etedi. Bir yamasa eki ata-ana qayta úylengende, bul úmit joǵaladı hám balalar ata-anasınıń nekeden ayırılıwın qayǵıra baslaydı. Shańaraq aǵzaları processten ótiwi ushın waqıt kerek, sonlıqtan qayta úyleniw aldınǵı nekeden qalǵan tamamlanbaǵan isler menen azıraq júklenedi.
Aradaǵı basqa bir másele – ata-analardıń qutqarıw procesi dawamında balalardıń mútájlikleri hám máselelerine itibar berildi me. Burınǵı erli-zayıplılar ushın bul process ózleriniń barlıq energiyasın balalarǵa qamqorlıq etiwge jumsaw arqalı, yamasa barlıq energiyasın ózlerin qayta ayaqqa turgızıwǵa jumsaw arqalı, yamasa barlıq energiyasın káriyerlerge jumsaw arqalı teńsiz bolıwı múmkin. Sońǵı eki jaǵdayda, balalardıń mútájlikleri hám máseleleri itibarǵa alınbawı múmkin, bul keyinirek qayta úylengen shańaraqtı buzıw ushın payda bolatuǵın máseleler hám tamamlanbaǵan islerdi payda etedi.
Beyimlesiw boyınsha kórsetpeler
Ajırasıwǵa hám qayta úyleniwge beyimlesiw ushın tiykarǵı qaǵıydalar paradoksal esitiliwi múmkin, biraq olar júdá logikalıq: Balalarǵa ajırasıwǵa beyimlesiwge járdem beriw ushın, olardıń turmısların múmkin bolǵanınsha ózgertpeń. Úlken ózgerisler hám qurbanlıqlardı balalar emes, al úlkenler etiwleri kerek. Balalarǵa qayta úyleniwge beyimlesiwge járdem beriw ushın, qayta úylengen úyde jańa dástúrler, ádetler hám qaǵıydalar islep shıǵıw ushın sanalı túrde háreket etiń. Basqasha aytqanda, ajırasıwda balalar ushın nárselerdi ózgertpeń hám qayta úyleniwde jańa nárse baslań.
Bunnan tısqarı, qayta úylengen shańaraqlarda nátiyjeli beyimlesiwdi jeńilletiwde úsh parametr paydalı:
- Qayta úylengen shańaraqlar ádette yadro shańaraqlarına qaraǵanda iykemli shegaralardı talap etedi.
- Qayta úylengen shańaraqlardaǵı balalarǵa kem degende eki úyde qos aǵzalıq beriliwi kerek.
- Qayta úylengen shańaraqlar nekedi baylanıstırıw hám shańaraqtı aralastırıw ushın qos jollı usıldı talap etedi.
Balalardan bir yamasa basqa ata-ananıń úyine sadıq bolıwdı talap etetuǵın ata-analar ádette burınǵı sherikler hám balalar arasında uzaq múddetli shataqlıq payda etedi. Biraq iykemli shegaralar hám qos aǵzalıq balalarǵa biologiyalıq ata-analar arasında erkin háreket etiwge múmkinshilik beredi. Haqıyqatında da, qayta úylengen shańaraqlardı súwretlew ushın eń jaqsı termin «kóp ata-analı shańaraqlar» bolıp tabıladı, sebebi bul azıraq teris hám biologiyalıq hám ógey ata-analardı óz ishine alatuǵın qatnasıqtı jaqsıraq súwretleydi.
Eki ata-ananıń da jańa sherigi bolǵanda, kerginliktiń azayıw tendenciyası bar (quramalıq artsa da). Haqıyqatında da, bul kórsetpeler menen eń kóp qıyınshılıqqa ushıraytuǵınlar balalar emes, al ata-analar boladı. Balalar iykemlilik hám qos shańaraq aǵzalıǵın tez úyrenedi, al ata-analar bunı menen gúresiwge beyim. Bunnan tısqarı, bul kórsetpeler basqa ata-ananıń turmıs tárizinde yamasa minezinde gúna bar yamasa bolǵan dep esaplaytuǵın hám bul tiykardı iykemlilik hám qos aǵzalıq principlerine qarsı turıw ushın qollanatuǵın xristian ata-analar ushın qabıl etiw júdá qıyın. Haqıyqatında da, burınǵı erli-zayıplılardı keshirmeyinshe, bul kórsetpelerdi ámelge asırıw júdá qıyın.
Basım noqatları
Qayta úylengen shańaraqlar menen islegen jumısımda men tórt basım noqatın bayqadım, olar shataqlıq hám qıyınshılıqlardı payda etedi:
1. Eki jıllıq yubiley belgisi:
Qayta úylengen shańaraqlarda eki jıllıq belgide bir nárse bolatuǵın sıyaqlı. «Bal ayı» dáwiri tawsıldı, sabır hám shıdamlılıq tawsıldı, gúl reńli kózáynekler sheshildi, jańa quramalıqlar payda boldı, shańaraq jańa rawajlanıw basqıshına ótti hám qıyınshılıqqa ushıradı. Izertlewshiler qayta úylengen shańaraqtıń qáliplesiwi, qolaylı bolıwı hám rawajlanıwı ushın bes jılǵa jaqın waqıt kerek dep esaplaydı. Eki jıllıq belgide, shańaraq yarımınan azıraq jol basıp ótken.
Bunday kewilsizlik Nehemiyanıń Ierusalim diywalın qayta qurıw tájiriybesine uqsas (Nehemiya 4). Birinshi náwbette ıqlas bar edi: «Sonday etip, biz diywaldıń yarım biyikligine jetkenshe qayta qurdıq, sebebi xalıq barlıq júregi menen isledi» (Nehemiya 4:6). Keyin kewilsizlik hám jeńip bolmaytuǵın qıyınshılıqlar bar edi: «Jumısshılardıń kúshi tawsılıp atır hám sonsha kóp qaldıq bar, biz diywaldı qayta qura almaymız» (Nehemiya 4:10).
Kópshilik jaǵdayda, qayta úylengen shańaraqlarǵa «ortadaǵı shataqlıqtan» tıs kóriwge járdem beriw ushın sırtqı agent kerek boladı. Olar ushın Nehemiyanıń Ierusalim diywalındaǵı jumısshılarǵa bergen másláhátine qulaq salıw áhmiyetli: «Qorqpań... Ullı hám qorqınıshlı Rabbıdı esleń, hám óz aǵa-inińiz (erlerińiz), ulıńız hám qızlarıńız, zayıplarıńız hám úylerińiz ushın gúresiń» (Nehemiya 4:14).
2. Balalardıń ketiwi hám keliwi:
Erli-zayıplılardıń biri yamasa ekewi de aldınǵı nekeden balaları bolǵanlıqtan, olardıń qamqorlıq, kelip-ketiw hám birge ata-analıqqa baylanıslı jaylasıwı balalardıń bir úyden ketip, basqa úyge kiriwi menen baylanıslı máselelerdi payda etiw múmkin. Bunday háreketler – joba, tańlaw, jaqsılıq, ámeliy, buyrıq, jaǵday yamasa krizis arqalı bolsın – eki shańaraqqa da tártipsizlik alıp keledi. Bul beyimlesiwlerdi ámelge asırıwda kóp sabır, baylanıs, shıdamlılıq hám shıdamlılıq kerek.
3. Stresske tez juwap beriw:
Qayta úylengen sheriklerdiń biri yamasa ekewi de ajırasıw shataqlıǵınan ótkenligi sebepli, olar nárselerdiń buzılıwı múmkin degen signallarǵa sezgir. Qayta úylengen shańaraqlar, yadro shańaraqlarına qaraǵanda, erterek másláhát izlewge beyim, hám bul qayta úylengen shańaraqlardıń óz máseleleri ústinde islewge kóbirek motivaciyalanǵanlıǵınıń oń kórsetkishi.
4. Shańaraq ótiwleri:
Qayta úylengen shańaraqlar bir-birine sáykes rawajlanbaǵanlıqtan (bir shańaraq turmıs-cikli basqıshı basqasınan keyin), qayta úylengen shańaraq jańa rawajlanıw basqıshına (ásirese óspirimlikke) ótken sayın, aralas shańaraqtıń sáykes kelmeytuǵın dinamikası qayta payda bolıwǵa beyim, bul shańaraqtıń qáwipsizligine qáwip salatuǵın stress payda etedi. Sırtqı agent shańaraqqa kózqarasqa iye bolıwǵa hám normal jaǵdaydı qayta tiklewge járdem bere aladı. Bunday jaǵdaylar isenimdi sınaydı hám baǵdar hám kúsh ushın Rabbıǵa súyeniwdi talap etedi: «Qorqpań... Ullı hám qorqınıshlı Rabbıdı esleń» (Nehemiya 4:14).
Hár bir jaǵdayda basım noqatları qayta úylengen shańaraq ushın áhmiyetli hám paydalı signallar bolıp xızmet etedi, olardı nekedi baylanıstırıw hám shańaraqtı aralastırıw jumısı hesh qashan tamamlanbaytuǵının esletedi hám olardı shataqlıqqa qarap, onı sheshiwge xoshametleydi. Qayta úyleniw qazanına qaraǵanda, Yakobtıń maqtawın tájiriybe etiw ushın úlken múmkinshilik joq: «Onı taza quwanısh dep esaplań... qanday da bir sınawlarǵa ushıraǵanıńızda, sebebi siz isenimińizdiń sınawı shıdamlılıqtı rawajlandıratuǵının bilesiz. Shıdamlılıq óz jumısın tamamlawı kerek, sonlıqtan siz jetik hám tolıq bolıwıńız múmkin, hesh nárse jetispeytuǵın» (Yakob 1:2-4).
Úlken soraw
Hár bir qayta úylengen shańaraq gúresken eń áhmiyetli soraw – «Kim birinshi?» Haqıyqatında da, bul soraw kópshilik qayta úylengen shańaraq shataqlıǵınıń áhmiyetli bólegi. Kimniń mútájlikleri, máseleleri hám qıyınshılıqları birinshi keledi – balalardıń, erli-zayıplılardıń, nekediń, shańaraqtıń, ógey baylanıslardıń, burınǵılardıń, úlken shańaraq aǵzalarınıń, mısalı áje-babalarınıń? Mine sonıń ushın kúsh hám baǵdar ushın Qudayǵa júginetuǵın qayta úylengen shańaraqtıń tiykarı jaqsıraq hám keleshegi jaqsıraq boladı. Eger hár bir nekelik sherik Isa Máshih arqalı Quday menen jeke hám tárbiyalanǵan qatnasıqqa iye bolıwǵa umtılsa, hám eger erli-zayıplı Máshihke tiykarlanǵan nekeni hám Qudaydı húrmetleytuǵın shańaraqtı anıqlasa, tolıq turmıs ushın múmkinshilikler kepillengen.
Gúna sebepli biz barlıǵımız Qudaydan (Ákeden) ajırasqanbız, hám tek Onıń Ulı sıylıǵın qabıl etiwimiz arqalı biz Onıń shańaraǵınıń qabıl etilgen aǵzaları bolamız – balalar dárejesine kóterilgen hám Máshih, Qudaydıń Ulı menen birge miyrasxorlar (Rimliklerge 8:16-17; Galatiyalılarǵa 3:26-29). Sonday etip, «Kim birinshi?» sorawı sheshiledi hám qayta úylengen shańaraq birge jasawdıń qıyın wazıypasın dawam ettire aladı.
Ayırım jaǵdaylar yamasa ayrıqsha
Ajırasıwdan keyingi barlıq shańaraqlar ózleriniń yadro shańaraǵı sıyaqlı tolıq haqıyqıy hám teń qádirli emes dep bir dárejede isenedi. Bul sezim Qudaydıń Adam tárepinen aytılǵan shańaraq anıqlamasınan kelip shıǵadı: «Usı sebepli er adam óz ákesin hám anasın qaldırıp, óz zayıbı menen birlesedi, hám olar bir et boladı» (Jaratılıs 2:24). Biraq, súyispenshilik, miyrim hám raxım-shápáát penen, Quday jetkiliksizlik ushın ayırım jaǵday jasap berdi – onı qabıl etiw ushın emes, al onı dúzetiw ushın. Onıń bul esaptaǵı jazbası anıq. Eski Wásiyette Ol bunı Rahab (Yeshua 2,6) hám Rut (Rut 1) jaǵdaylarında kórsetti, biri jeńil minezli hayal, ekinshisi shet ellik, olar ekewi de Máshih nesilinde bar (Matta 1:5). Isa Jańa Wásiyette Samariyadaǵı qudıq basındaǵı hayal (Yoxanna 4:7-42) hám Rim júzbasısı (Matta 8:5-13) menen ushırasıwları arqalı ayırım jaǵdaydıń jaǵdayın dawam ettirdi. Hár bir jaǵdayda Quday tek ayırım jaǵdaylardı qabıl etip qoymastan, al olardı ayrıqshaǵa aylandırdı.
Qudayǵa isenim qoyǵan qayta úylengen shańaraqlar ushın jaǵday sonday. Olardıń múmkinshiligi – olar tek ǵana «salıq jıynawshılar hám gúnákarlar» (Matta 11:19) sıyaqlı ayırım jaǵdaylar emes, olar qabıl etilgen, biraq shańaraq sxemasında tómen orın berilgen. Kerisinshe, olardıń múmkinshiligi – Qudaydıń kózinde qımbatlı bolıw, Qudaydıń aldında teń bolıw hám Qudaydıń maqsetinde ayrıqsha bolıw.
