YUSIF Ayrıqsha ulı
Yusıf Máshihtiń bir túri sıpatında
Ádette, Rabbimiz Isa Máshihtiń «túrleri» yamasa «izleri» – mısalı, «Qıya», «Jaǵımlı Qoylı», «manna» hám «sırtıqtaǵı jılan» – Jańa Testamentte tastıyıqlanǵan. Yusıf «túr» sıpatında bul prinsipke qarsı keledi. Biraq, Máshihtiń shaxsı hám jumısı Yusıfta anıq kórsetilgen, bul Jaratılıstıń sońǵı 14 babında kórinedi. Yusıftıń Máshihtiń shaxsiy tipologiyasına básekiles bolatuǵın basqa Eski Testament qaharmanları tek Ishaaq hám Yeshua bolıwı múmkin.
19-ásirdiń húrmetli Bibliya kommentatorı C. H. Mackintosh bılay jazǵan: «Jazıwda Máshihtiń Yusıftan gózzal hám kámil túri joq. Biz Máshihti Ákeniń súyispenshiligi obyekti, ‘Óziniń’ qızǵanıshı obyekti – Onıń kemsitiliwi, azapları, ólimi, joqarılatılıwı hám dańqı – barlıǵında, Onı Yusıf arqalı tańqalarlı túrde kórsetilgenin kóremiz.» 1 Basqa bir Bibliya oqıtıwshısı William MacDonald bılay dep kelisti: «Yusıf Eski Testamentte Rabbimiz Isa Máshihtiń eń gózzal túrlerinen (simvolları) biri, biraq Bibliya onı hesh qashan túr dep atamaydı.» 2 Qudaydıń Sózi Yusıf hám Rabbimiz Isa haqqında ne aytqanın itibar menen úyrengenler 100 den artıq uqsaslıqlardı tapqan.3
Ayrıqsha tuwılıw
Yaqubtıń zayıbı Leah bir neshe perzent tuwǵan bolsa da, onıń zayıbı Rachel, Leahdıń apası, baxtsız túrde perzentsiz edi.4 Biraq, Quday Racheldi umıtpaǵan edi. Ol onıń duwalarına itibar berip, onıń qursaqın ashtı. Aqırında, on eki-on úsh jıl turmıstan keyin, Rachel óziniń ayrıqsha ulına iye boldı. Onıń atı Yusıf edi. Máshihtiń tuwılıwı da uzaq kútilgen hám ózgeshe edi; Qudaydıń Ulı perzent bolıp, qızdan tuwıldı (Matta 1:23; Galatiyalılarǵa 4:4).
Ayrıqsha at
Yusıftıń atı «qosıw» degen mánisti ańlatadı, hám bul payǵambarlıq edi, sebebi Rabbimiz Rachelge taǵı bir ul, Benjamin, ol ólgenge shekem qostı, bul Jaratılıs 35 te jazılǵan. Benjaminniń atı «Oń qolımnıń Ulı» degen mánisti ańlatadı. Yusıftıń atı da payǵambarlıq edi, sebebi ol Jazıwda Rabbimiz Isanıń eń kúshli «túrlerinen» biri. Rabbimiz Isa «ekinshi Adam» yamasa «sońǵı Adam» dep ataladı (Rimliklerge 5:12-21; 1 Korinflilerge 15:45-47). Birinshi Adam – adamzat onıń arqasında joǵaltıwǵa ushıraǵan adam edi. Biraq sońǵı Adam, Yusıfta súwretlengen, «Qosatuǵın Adam» boladı, sebebi Ol joǵalǵandı erkin túrde qaytaradı (Zabur 69:4). Rabbimizdiń berilgen atı «Isa» Onıń missiyasın sózbe-sóz súwretleydi – Ol «Yehovanıń qutqarıwı». Biz oqıymız: «Hám ol bir Ul tuwadı, hám sen Onıń atın Isa dep ataysıń, sebebi Ol Óz xalqın kúnálarınan qutqaradı» (Matta 1:21 NKJV).
Ayrıqsha qatnas
Rachel ólgennen bir neshe jıl ótkennen keyin, bizge Yaqubtıń ayrıqsha ulı Yusıf taǵı Jaratılıs 37 de tanıstırıladı. Ol bul waqıtta 17 jasta edi. Yusıf óz aǵalarınıń qanshaлық jaman ekenin bilmegen sıyaqlı. Kórinetuǵın bolǵanı, olar Yusıftıń gápsóz bolǵanın, ákesiniń súyikli balası bolǵanın yamasa túslerniń awdarmashısı bolǵanın qádirlemegen – bul arqalı ol ózleriniń oǵan bas iyetuǵının járiyalaǵan (Jaratılıs 37:2-8).
Yaqub dáslep Yusıf oǵan óziniń ulına bolashaq húrmeti haqqında aytqanda biraz renjigen bolsa da, Yaqub bul másele haqqında oylanıp, Yusıftıń túsiniklerine tań qaldı. Yaqub Qudaydıń óz kelisim wádelerin Yusıftıń ómiri arqalı qalayda ámelge asıratuǵının túsinip jetken edi. Bul maqsetke erisiw ushın, Yusıftıń ómiri Rabbimiz Isa Máshihtiń jerge birinshi keliwi dáwirindegi ómiri hám jumısınıń kóplegen táreplerin aldınan kórsetedi. Yaqub penen Yusıf arasındaǵı ózgeshe qatnas bizge Quday Ákeniń tek bir «jalǵız tuwılǵan Ulı» bar ekenin esletedi (Yuhanna 3:16; Evreylerge 1:5-6). Yusıf Yaqubtıń qartayǵan waqtındaǵı súyikli ulı edi. Rabbimiz Isa «Áyyemgi Kúnlerdiń» súyikli Ulı (Daniel 7:9; Luka 3:22).
Ayrıqsha jaqsılıq
Yaqub óz ulı Yusıfqa ayrıqsha kiyim beriw arqalı oǵan ayrıqsha jaqsılıq hám súyispenshilik kórsetti. Bul ádette úyretilgenindey hám, ókinishke oray, Vulgate (Latin Bibliyası) hám Septuagint (grek Eski Testament) te berilgenindey «kóp reńli kiyim» emes edi. Eski evrey tekstinde uzın jeńli kiyim yamasa shapan haqqında aytıladı, bul ayrıqsha húrmettiń belgisi edi. Yusıf ákesi menen ózgeshe qatnasta boldı – basqa barlıq aǵa-iniler qálegen qatnas. Qudaydıń Ulı da Óz aspanlıq Ákesinen basqa hesh kim almaytuǵın ayrıqsha húrmetke iye boladı (Matta 17:5; Evreylerge 1:8).
Ayrıqsha missiya
Yaqub Yusıftı Hebrondan Shekemge óziniń on úlken aǵaların tekseriw ushın jiberdi, olar Yaqubtıń qoyların baǵıp júrgen edi. Sol sıyaqlı, Rabbimiz Isa Áke tárepinen Izrail qoylarına qaraǵıw ushın jiberildi (Yuhanna 10:14-18). Maǵlıwmat alǵannan keyin, Yusıf óz aǵaların Dotanda taptı. Olar onı uzaqtan óziniń ayrıqsha kiyimi sebepli tanıdı hám ol kelgenge shekem onı óltiriwdi joybarlastıra basladı.
Ayrıqsha ólim
Rabbimizdi óz evrey aǵa-inileri jek kórdi, tımsal Yusıftı óz aǵaları qızǵandı hám jek kórdi. Bir mániste, Ruben Pilattıń gúnásız Isanı óltiriwden saqlawǵa urınısların súwretleydi. Ne Yusıf, ne Isa da ózleriniń qatal muǵamelesine layıq bolǵan hesh qanday qátelik islemegen edi. Olar Yusıftıń ayrıqsha kiyimin sheship, jırttı. Rim áskerleri de Rabbimiz Isanıń kiyimlerin sheshti. Rabbimiz tikissiz ayrıqsha kiyim kiygenligi sebepli, áskerler onıń ushın qura tasladı, biraq olar Onıń ishki zıǵır kiyimin jırttı hám bóldi, bul Zabur 22:18 de aldınan aytılǵan edi. Ruwxıy mániste, Yusıftıń aǵaları ózleriniń ne islep atırǵanın hám onıń qanday bahası bolatuǵının bilmegen edi. Sol sıyaqlı, qatal júrekli hám ruwxıy soqır evreyler Pilatqa: «Onıń qanı bizge hám balalarımızǵa túsinsin» dep qıshqırdı (Matta 27:25).
Yusıftıń Ishmayılilerdiń qolına satılǵanı da atap ótilgen. Ishmayıl Ibrahımnıń úlken miyrasın izlegen edi, biraq Ishaaq, onıń jalǵız tuwılǵan ulı, miyrasxor boldı. Shaytan bir waqıtları Quday sıyaqlı bolıwǵa hám Qudaydıń taxtın iyelewge umtılǵan edi (Yesaya 14). Hám qısqa waqıt dawamında Qudaydıń Ulı Shaytannıń hám ol basqarıp turǵan dúnyanıń qolına satıldı. Rabbimiz Isa Yuhannanıń Injilinde Shaytandı úsh ret «bul dúnyanıń húkimdarı» dep atadı (Yuhanna 12:31, 14:30, 16:11), biraq Rabbimiz Shaytan ózin jeńimpaz dep oylaǵan waqıtta Shaytan ústinen jeńiske erisetuǵının aldınan aytqan edi (12:31-32).
Ayrıqsha qábir
Onıń aǵaları Yusıftı jerdegi shúńqırǵa – qudıqqa tasladı. Rabbimiz Isa bay adamnıń qábirine jerlendi. Aǵalar barlıǵı Yusıftı Ishmayılilerge jigirma gúmis pulǵa satıwǵa kelisti. Rabbimizdiń saylanǵan shákirtleriniń biri Yuda Onı otız gúmis pulǵa satıp ketti. Gúmis Bibliya boyınsha «qutqarıw» haqqında sóyleytuǵın metall. Mine sonıń ushın Yubiley jılında, hár eliw jılda bir ret barlıq múlk dáslepki iyesine qaytatın kúni, gúmis trubalar úflendi (Levitler 25:9). Sonlıqtan Yusıftıń satılıwı hám jaqın ólimi Máshihtiń satılıp hám krestke kerilgennen keyin ámelge asıratuǵın qutqarıw jumısın kórsetedi.
Rabbimiz Isanıń ólimi hám jerleniwin aldınan kórsetiw balzam hám mırr (jerlew dárileri) bar bolıwı menen kúsheytiledi. Eger bul qul sawdagerleri Mısırǵa tasıp atırǵan júktiń tek eki elementi áhmiyetli bolmasa, Qudaydıń Ruwxı nege tek sol eki nárse haqqında jazadı?
Ayrıqsha tiriliw
Aqırında, Yusıf qudıqtan tiri halda shıǵarıldı. Bul Máshihtiń tiriliwiniń gózzal súwretlemesi. Onıń aǵaları Yusıftı Mısırda húkimdar bolǵanǵa shekem kórmeydi, hám olar onıń qulı boladı. Sol sıyaqlı, evrey xalqı Máshihti sońǵı ret Golgotada kórdi, hám olar Onı Ózleriniń Patshası bolǵanǵa hám olar Onıń qulı bolǵanǵa shekem kórmeydi – bul waqıt áli bolashaqta (Zaxariya 12:10).
Ayrıqsha ókinish
Yusıftıń aǵaları ózleriniń jaman minez-qulqın jasırıw ushın ayyor hám jaman ertek oylap taptı. Olar eshkini óltirip, Yusıftıń kiyimin jırtıp, kiyimge haywan qanın batırdı, bul Yusıftı qandayda bir jabayı haywan hújim etken degen tásir qaldırıw ushın edi. Gúnákar túrde, bul aǵalar keyin kiyimdi ákesine «joǵalǵan hám tabılǵan» zat sıpatında usınıp, onıń Yusıfqa tiyisli ekenin soradı. Yusıftıń aǵalarınıń jaman joybarı iske astı. Yaqub kiyimdi tanıdı hám qandayda bir jabayı haywan onıń ulına óltirgenin boljadı. Yaqub júregi jarılıp, ulı ólimine kóp jıllar boyı qayǵırdı. Biyǵara Yaqub, ol taǵı óz piyalasınan ishti. Ol eshki balası óltiriw arqalı ákesin aldap edi (Jaratılıs 27:1-29); endi onıń ulı da oǵan solay isledi.
Bálkim Yaqubtıń ulı, ákesiniń jılawın kórgenlerinde, ózleriniń jaman isleri júdá úlken bahalı bolǵanın oylaǵan shıǵar. Eger olar waqıttı artqa qaytara alǵan bolsa, bálkim Yusıfqa basqasha muǵamele etken bolar edi. Adamlar evreylerdiń ásirler boyı júrek awırıwın basdan keshirgennen keyin, ózleriniń Máshihti krestke keriliwi Onıń qutqarıw usınısına aqıllı juwap boldı dep oylaydı ma eken dep te oylanadı. Biraq evreyler ózleriniń Máshihi jerge ekinshi ret kelgenge shekem joqarılatıw hám urıstan azap shegiwdi dawam ettiretuǵın boladı (Daniel 9:24-27).
Ayrıqsha joqarılatıw
Yusıf Mısırǵa keldi, hám Faraonnıń ofitseri hám gvardiya kapitanı Potifar Yusıftı qul sıpatında satıp aldı. Quday Yusıf penen birge edi hám Ol onı Mısırda qorǵaydı hám bereketleydi, biraq ol Faraon tárepinen joqarılatılǵanǵa shekem bul jerde 13 jıl qatal muǵameleden azap shegedi.
Faraonnıń túsin túsindiriw arqalı, Yusıf húkimdarǵa Mısırdı ǵana emes, al átiraptaǵı xalıqlardı da qorqınıshlı jeti jıllıq ashlıqtan saqlaytuǵın joybar usındı. Hátte bul putparast patsha, Faraon, Qudaydıń xabarshısı Yusıfta ayrıqsha nárse kórdi, bul onı eskertiwge qulaq salıwǵa májbúr etti. Faraon jasawdı tańladı! Kúnáǵa qarsı eskertiwge qulaq salıp, Qudaydıń sheshimin – Máshihti tańlaǵanlar da jasaydı. Máshix hár bir adam tárepinen qandayda bir jol menen húrmetlenetuǵın boladı, yamasa Rabbimiz hám Hákim sıpatında yamasa Rabbimiz hám Qutqarushı sıpatında.
Yusıf túrmeden pútkil patshalıq ústinen ekinshi húkimet pozitsiyasına kóterildi (Jaratılıs 41:40). Ol Faraonnan joqarılatılǵan at, «Zafnat-paaneah» (45-ayat), yaǵnıy «qupiyalardı ashıwshı» degen mánisti ańlatatuǵın at aldı. Onıń arbası Mısır kóshelerinen ótken waqıtta, onıń arbasınıń aldınan bir xabarshı ótip, «Tize búgiń» dep qıshqırdı (43-ayat).
Urug' túrinde, Yusıftıń ómiri Máshihtiń ómirin anıq aldınan kórsetedi. Rabbimiz ólimge shekem qul sıpatında kemsitilgen tómen dárejege sáykes, Ol tirilgennen keyin Óz Ákesi tárepinen aspanda joqarılatıldı. Bolashaqta, Ol barlıq tárepinen Rabbilerdiń Rabbisi hám Patshalar Patshası sıpatında tán alınadı. Haqıyqattan da, Yusıf bizge Rabbimiz Isa Máshihti esletedi!
ESKERTMELER
- C. H. Mackintosh, Jaratılıstan Besinshi Kitapqa shekem (Loizeaux Brothers, Inc., Neptune, NJ; 1972), 127-bet
- William MacDonald, Múminniń Bibliya Kommentariyi (Thomas Nelson Publishers, Nashville: 1989), 109-bet
- A. W. Pink 101 uqsaslıqtı usındı, al Ada Habershon 121 di kórsetti, William McDonaldqa sáykes.
- Biz Yaqub hám Eski Testamenttegi basqa er adamlar haqqında bir neshe zayıbı bolǵanın oqıǵanımızda, bul Qudaydıń joybarı emes ekenin atap ótiwimiz kerek. Jaratılısta Ol bılay dedi: «Er adam óz ákesi menen anasın qaldırıp, óz zayıbına [jekelik] qosıladı, hám olar bir et boladı» (Jaratılıs 2:24 NKJV).
