Ayıp ádalatlı bolsa da, hesh qanday sebepsiz hámme nársesin joǵaltadı – baylıǵın, barlıq balaların, keyin densawlıǵın – hám basınan ayaǵına shekem irinli jaralar menen qaplanadı. Ol tek bir nárseni joǵaltpaydı. Óziniń sadıq hám jalǵız hayalı, ol jaslıǵınan beri onıń sherigi bolǵan hám oǵan jeti ul hám úsh qız tuwıp bergen. Ol ele de onıń menen. Ol qayǵı hám azapta oǵan kelip: “Sen ele de óz pákliǵıńdı saqlap turıpsan ba? Qudaydı qárǵa hám ól!” (Ayıp 2:9) deydi. Haqıyqatında da, jaqsı hayal – qazına!
Sonlıqtan adam nege súyeniwi kerek? Men Ayıptıń barlıq avstraliyalıqlardıń áwladı bolǵan bolıwı múmkin dep gúman etemen; onıń dosları onıń menen birge boladı, hátte hayalı bas tartqanda da. Elifaz, Bildad hám Zofar onı kewillendiriw ushın keledi. Biraq olar onı birinshi ret kórgenlerinde, olar uzaq turadı, kiyimlerin jırtadı, ózlerine topıraq sebedi hám jeti kún dawamında sóylespey otıradı (Ayıp 2:11-13). Bul doslar ózleriniń ólgen dosın joqlawdıń barlıq dástúrin basıp ótedi, hátte ol tiridey turıp baqlap tursa da! Dosın kewillendiriwdiń qanday jaqsı usılı!
Bul waqıtta olar sóylesiwdi baslamaytuǵını anıq kórinedi, sonlıqtan Ayıp baslaydı. Biraq ol “Sálem doslar! Men jaqsıman!” dep aytıwdıń ornına, nege tuwılǵanın soraydı (Ayıp 3:3). Bul olardı juwap beriwge májbúr etedi.
Doslarınan keńes
Zofar jaqsı, isenimli, qudaydan qorqatuǵın adam edi, biraq hesh qanday meyirimsiz. Onıń xabarı ápiwayı; seniń qanday da bir jasırın, qupıya gúnahıń bolıwı kerek. Toba et! “Quday seniń gúnahıń múnásip bolǵannan azdı talap etedi” (Ayıp 11:6)! Biz hámme Zofar sıyaqlı adamlardı estigenbiz. Hár qanday páleket júz bergende, adamlar: “Men bunıń ushın ne isledim?” dep soraydı. Hám hárdayım úlken qara Injil menen hám hesh qanday meyirimsiz, júreksiz Zofar: “Sen gúnákar! Isaǵa júregińdi ash” deydi. Eger siz hesh qashan bul jaǵdayda bolsańız, Zofar bolmań. Jabırlanıwshılardı ayıplamań; olar turǵan shúńqırdıń shetinde turıp olardı oqıtpań. Onıń ornına, olardıń qasına túsip, olar menen birge jılań hám óz belıńizdi bókip, olardı kóteriń, sonlıqtan olar sol shúńqırdan shıǵıp kórsin. Sonnan keyin, siz bunı islegenińizde, olar Isanı kóriwi múmkin hám Oǵan súyispenshilik penen qaytıwı múmkin.
Elifaz basqasha edi. Onıń birinshi sózi jumsaq edi, Ayıptı Qudaydıń erkin kishipeyillik penen qabıl etiwge shaqırdı, hám hámme nárseniń durıs bolatuǵının ayttı. Biraq Ayıp ele de óziniń ayıpsızlıǵın dálilleydi, sonlıqtan Elifazdıń ekinshi sózi qattıraq boldı. Ol Ayıptı ayıpladı: “Sen taqıwalıqtı buzıp, Qudaydan qorqıwdı joq etesiń” (Ayıp 15:4). Elifazdıń aytıwınsha, Qudaydıń jolların túsiniwge háreket etiw tek sizdi qıyınshılıqqa saladı; ol hátte: “Biz bilmeytuǵın nárselerdi sen ne bileseń?” (Ayıp 15:9) dep soraydı. Onıń sózlerin: “Quday ózi qálegenin isleydi, hám biz alǵan hár bir nárseni, hátte tiste tepkilewdi de minnetdar bolıwımız kerek” dep qısqasha aytıwǵa boladı. Ol Ayıptıń tilin tislap, bolǵan nárseni qabıl etip, Qudaydıń danalıǵına iseniwi kerek deydi. “Qudaydıń teselli beriwleri siz ushın júdá az ba ... siz ruwxıńızdı Qudayǵa qarsı burıp, awzıńızdan bunday sózlerdi shıǵarasız ba?” (Ayıp 15:11,13).
Biraq Elifaz bunıń menen toqtamaydı. Ol Ayıptı “Qudayǵa qarsı qolın sozıp, Quday Taalaǵa qarsı bas kóterip, qattı, naǵıslı qalqan menen Oǵan qarsı qaysarlıq penen júgirgenlikte” ayıplaydı (Ayıp 15:25). Ol Ayıptı úlken maqtanıshlıqta ayıplaydı, gúya Ayıp Qudaydıń ústinen tóreshilik etiwge hám Oǵan urısta shaqırıq taslawǵa dásir etedi. Elifazdıń pozitsiyası anıq – ol boysınıwdı talap etedi. Hesh qanday sorawlar, hesh qanday shaǵımlarǵa ruqsat etilmeydi; bunı islew Qudaydı haqáretleydi.
Bunı Ibrahimniń Quday menen bolǵan qatnası menen salıstırıń. Ibrahimniń basqa hesh kimde bolmaǵan isenimi bar edi, biraq qorqaq, kúshsiz isenim emes. Ibrahimniń Sodom hám Gomorranıń joq etiliwi haqqında Qudayǵa ashıqtan-ashıq qarsı shıqqanın esleń (Jaratılıs 18:25)? Ibrahim Qudaydıń minez-qulqınıń ózegi bolǵan másele boyınsha Oǵan betpe-bet kelispewge tayın edi. Quday bizge juwap beriwge minnetli emes. Biraq Ol óz wádeleri hám óz tábiyatı menen baylanıslı sadıq Quday. Ibrahim sol waqıtta: “Barlıq Jerdiń Tóreshisi durıs islemey me?” dedi. Eger Elifaz bunı esitkende, ol jasırınıw ushın basın iygen bolar edi.
Elifaz túrleri jumsaq hám taqıwalı, biraq aqır-aqıbetinde olar Qudayǵa bolǵan shın ashlıqtı basıp taslay aladı. Olar biz túsinbeytuǵın sebepler menen háreket etetuǵın Qudaydı usınıs etedi. Biz tek boysınıwımız kerek hám eń jaqsısın úmit etiwimiz kerek. Elifazdıń aytıwınsha, Quday menen tartısıw maqtanıshlıq hám isenimsizlikti kórsetiw bolıp tabıladı. “Basıńdı tómen tusta, yamasa Quday onı taǵı tepkileydi, tek kimniń basshı ekenin kórsetiw ushın,” dep oylaydı Elifaz.
Bul pozitsiyadaǵı qáwipti kórip turıpsız ba? Bul xristian iseniminen góre musulman boysınıwına uqsas. Jańa testament bizdi “Máshihtiń aqılına iye bolıwǵa” shaqıradı (1 Korinflilerge 2:16). Biraq Qudaydıń háreketleriniń artındaǵı principlerdi túsinbeseńiz, qalay bolamız? Biz qorqıw menen qorqıp, ezilmewimizdi úmit etiwge májbúr bolamız. Bunday Qudaydı kim súyiwi hám oǵan iseniwi múmkin? Eń áhmiyetlisi, biz túsinbeytuǵın Máshihti qalay erteley alamız?
Sonlıqtan Elifaz bolmań. Hesh qashan birewge: “Awzıńdı jabıń hám quwanısh penen azap shegiń!” dep aytpań. Hámme nársede Qudaydıń aqılın izlew nızamlı. Biz onı tappawımız múmkin, biraq háreket etiw súyispenshilik penen háreket etetuǵın hám bizge bul nárseler haqqında sóyleytuǵın Qudayǵa isenimdi kórsetiw bolıp tabıladı. Soraw menen gúresiwden bas tartıw, bizdiń juwaptı biliwimizdi qálemeytuǵın Qudayǵa iseniw bolıp tabıladı.
Bildad, úshinshi dos, sabaqlıqtı tolıq bilgen adam edi. Onıń Qudaydıń kúshi hám ádalatı haqqındaǵı sózi durıs edi. Onıń jamanlardıń táǵdiri haqqındaǵı eskertiwi tolıq ortodoks edi. Ol Ayıptı toba etiwge hám iseniwge keńes berdi, hám Quday onı qayta tikleydi. Hámme durıs. Tek ǵana másele, ol tiykarǵı mánisti túsingen joq. Ayıptıń tiykarǵı sorawı: “Quday gúná haqqında ne oylaydı?” emes edi. Ol: “Quday bunı maǵan ne ushın islep atır?” edi. Bildad Ayıptıń mútájligin tolıq túsingen joq, hám bunı islew menen ol Ayıptıń úmitsizligin arttırdı.
Ayıptıń juwabı
Ayıptıń dosları onı úsh júdá awır qılmısta ayıpladı: moyınlawdan bas tartqan jasırın gúná; Qudaydan qorqıwdı joq etiw; hám ózin Qudayǵa qarsı qoyǵan sheksiz maqtanıshlıq (Ayıp 11:6; 15:4; 15:25). Ol doslarınıń onı teselli etpegenin, kerisinshe onı bunnan da úlken qayǵıǵa salǵanın ayttı (Ayıp 19:1-2).
Ayıp bul ayıplawlarǵa ant penen juwap berdi. Ol onıń salawatlılıǵın, anıqlıǵın hám máńgiligin “jazılǵan”, “oyıp jazılǵan” hám “temir qálem hám qorǵasın menen tasqa máńgi oyıp jazılǵan” sózlerin qollanıw arqalı atap ótti (Ayıp 19:23-24). Ol bul antı salawatlı hám tolıq jámiyet aldında, onı “máńgi” baylanıstıratuǵın sózler menen berdi. Onıń antı: “Men bilemen, Qutqarılıwshım tiridir hám Ol aqırında jerde turadı; hám terim joq etilgennen keyin, men bunı bilemen, óz etimde Qudaydı kóremen” (Ayıp 19:25-26).
Men Qutqarılıwshımnıń tiriligin bilemen
Birinshi bólimdi “Men Tirini, meni qutqarıwǵa kelisim menen baylanıslı jaqın tuwısqanımbı bilemen” dep awdarıw durıs bolar edi. Bilim tájiriybege tiykarlanǵan, neke jaqınlıǵı sıyaqlı. Qutqarılıwshı adamnıń abadanlıǵı ushın kelisim boyınsha juwapkerligi bar eń jaqın tuwısqanı edi. Ayıp Qudaydıń oǵan bolǵan qatnasın Óz qulına bolǵan Iyesi sıyaqlı emes, al óz shańaraq baslıǵı sıyaqlı, hám ózin Qudaydıń tuwısqanı sıyaqlı kóredi. Bul bólim kóp mánisler menen tolı: Ayıptıń Tiri menen jaqın qatnası, Qudaydıń oǵan jerdegi tuwısqanlarınan da jaqın ekenligine isenimi, hám bul Quday tárepinen qutqarılıwına kepilligi. Eger Ayıptıń jerdegi jaqın tuwısqanı onıń ómirin qutqarıwǵa kelisim menen baylanıslı bolsa, onda ol bunnan da jaqın, isenimli hám kúshli bolǵan Qudayǵa bunnan da kóbirek súyeniwi múmkin.
Ol jerde turadı
Ekinshi bólim: “Ol aqırında jerde turadı.” “Aqırında” degen sóz “basqa hámme nárseden keyin” degen mánisti ańlatadı hám Qudaydıń turaqlılıǵına tiyisli. “Jer” sózi “topıraq” ushın emes, al “shań” ushın. “Turıw” sózi “qalıw, shıdaw, tabıslı bolıw, jeńiw” degen ekinshi mánisti ańlatadı, bizdiń ataqlı “aqırǵı turǵan adam” degen sóz dizbegine uqsas. Aqıldaǵı súwret, basqa hámme nárseniń shańǵa aylanǵanda, Quday sol shań ústinde turadı.
Men Qudaydı kóremen
Keyin Ayıp: “Hám terim joq etilgennen keyin, men bunı bilemen, óz etimde Qudaydı kóremen” deydi. Ayıp óz teriniń de shańǵa aylanatuǵının bilemen. “Óz etimde” degen sóz dizbegi anıq emes. Ayıp deneniń qayta tiriliwine isara etip atır ma, yamasa ol óz kózleriniń shańǵa aylanıwı da Ayıptıń óz Qudayın kóriwine tosqınlıq ete almaytuǵının atap ótip atır ma? Bul kitaptaǵı birinshi bapta Ayıptı ezgen hám azaplaǵan sol Quday.
Ayıptıń júregi umtılǵan bul kózqaras tańqalarlıq. Ayıp ózin joq etip atırǵan Qudaydı qushaqlawdan toqtamaydı. Bunıń bir uqsaslıǵı Yaquptıń ózin gúresken Qudaydı, ol dúzgenge shekem qoyıp jibermewi (Jaratılıs 32:24-30). Áhmiyetlisi, Yaqup sol jerdi Peniel, Qudaydıń júzi dep atadı, Ayıp ta bul gúresten keyin Qudaydı kóretuǵınına isenimin bildiredi. Basqa bir uqsaslıq Habakkuktan kelip shıǵadı: “Geyde injir terek gúllemesin, yamasa júzimlerde miywe bolmasın; geyde zeytun miyneti sátsiz bolmasın, hám turaqlar azıq bermesin; geyde qoylar qoradan kesilip taslansın, hám qoralarında qoy bolmasın – biraq men Rabbiyde quwanaman, men qutqarılıwım Qudayında quwanaman” (Habakkuk 3:17-18).
Óz pozitsiyasın bildiriwden keyin, Ayıp doslarına óz ayıplawları menen onıń artınan quwmawǵa keńes beredi, yamasa olar ózleri ústine húkim keltiredi. Ol olardıń ayıplawlarına juwap berdi: ol óz janınıń eń ishki qálewi gúná ushın emes, al Quday ushın ekenin ant etti; ol ózin bir maqsetli, Qudaydan basqa hesh nárseden qorqpaytuǵın dep járiyaladı; ol ózin shań ekenin hám shańǵa qaytatuǵının, al Quday qalatınlıǵın tastıyıqlaw arqalı barlıq óz-ózine áhmiyet beriwden bas tarttı. Onıń artınan quwıw arqalı, olar oǵan hám Qudayǵa qarsı jalǵan gúwalıq beredi, hám sonlıqtan ózleri húkimge tartıladı.
Ayıptıń sabaǵı
Kitapta Qudaydıń aqırǵı sózi bolǵanǵa shekem uzaq jol bolsa da, Onıń sózi anıq: “Men seniń (Elifaz) hám seniń eki dosıńa qarsı qaharlandım, sebebi sen meniń qulım Ayıp sıyaqlı durıs sóylemediń.” Hám Ayıp, ayıplanǵan, óz ayıplawshıları ushın shapaat etiwge májbúr, olar óz “aqılsızlıǵı” ushın húkimge ushıramasın (Ayıp 42:7-8).
Ayıptaǵı tiykarǵı másele: “Jaqsı adamlar nege azap shegedi?” dep soraw emes. Ayıp oǵan juwap bermeydi. Onıń ornına, biz: “Azap shegiwshi dúnyada Quday bizden neni qáleydi, bunı qalay túsinemiz?” dep sorawımız kerek. Úsh dos Qudaydıń bizden ádalatlı bolıwımızdı qáleydi dep esaplaydı, hám sıylıq retinde Quday bizge jaqsı ómir beredi. Bul olardıń barlıq keńesleriniń tiykarǵı mánisi. Zofar “jasırın gúnáńnen toba et” dep aytıp atır ma, yamasa Elifaz “awzıńdı jabıń hám boysınıń” dep aytıp atır ma, dástúriy danalıq Qudaydıń bizden jaqsı bolıwımızdı qáleydi hám Ol sıylıqlaydı.
Biraq Ayıp jaqsı – eń jaqsı! Hám solay bolsa da ol azap shegedi, hám jeńil joldan bas tartadı. “Keshiriń, men nadurıs isledim, Quday. Maǵan ne ekenin aytıń, men onı qaytadan islemeymen” dep aytıw qanday ańsat bolar edi. Biraq Ayıptıń pákliǵı oǵan jeńil joldan barıwǵa ruqsat bermedi. Onıń ómiri jaqsı bolıwǵa emes, al Qudayǵa baǵdarlanǵan edi. Ol tek qalay jaqsıraq isley alatuǵının biliwdi qálemedi; ol Qudaydı biliwdi qáleydi, sonlıqtan Oǵan jaqsıraq erteley alatuǵın edi.
Qudaydı biliwge bolǵan mútájligi sebepli, ol qáwip-qáterge bardı hám ózin azaplaǵan Qudayǵa qarsı tartıstı, sebebi bul Qudaydıń minez-qulqına sáykes kelmeytuǵın sıyaqlı kórindi. Onıń dosları oǵan densawlıǵın hám baylıǵın qaytarıw ushın ne islew kerek ekenin aytıp atır edi; biraq Ayıp densawlıq yamasa baylıqqa qızıqpadı. Ol Qudaydıń anıǵıraq túsinigin qáleydi.
Quday bizden neni qáleydi?
Endi úlken sorawǵa juwap beremiz: Quday bizden neni qáleydi? Juwap ańsat: Ol bizden ádalatlı bolıwımızdı qáleydi. Biraq bul ne degen mánisti ańlatadı? Bul kambaǵallarǵa joqarı mártebe, yamasa balalarımızǵa ǵamxorlıq, yamasa ádalat ushın islew, yamasa muqaddes ómir, yamasa basqa jaqsı isler emes. Ayıptıń atında bulardan kóp edi. Quday hámme nárseden góre kóbirek qáleytuǵın nárseniń biri – Oǵan hámme nárseden joqarı ashıqqan júrek. Bul Ibrahimde bar edi, hám bul oǵan ádalat dep esaplandı. Bul Qudaydıń bizde hámme nárseden joqarı qáleytuǵın nársesi. Bul bizdiń jaratılıwımızdıń barlıq mánisi! Quday Ózin itibarǵa almaytuǵın kámil mashinalar jaratpadı; Ol bizdi Ózin súyiwimiz hám Óziniń bizge bolǵan súyispenshiliginde quwanıwımız ushın jarattı!
Mine sonıń ushın, kitap sońında, Ayıp aqlanadı, al onıń morallı, tuwrı, doktrinalıq jaqtan durıs dosları ayıplanadı. Onı Qudaydan qorqıwdan bas tartqanlıqta hám Quday Taalaǵa qarsı bas kótergenlikte ayıplaǵannan keyin, aqırında olar Ayıptıń ózleri ushın shapaat etiwine mútáj boladı.
Biz Ayıptıń bizge qoyǵan ádalat sınaǵınan ótemiz be? Biz Qudayǵa hámme nárseden joqarı ashıǵamız ba? Biz Onıń jolların túsiniwge umtılıp, Isanıń qayta tirilgen ómirin jasawǵa umtılıp atırmız ba (Rimliklerge 6:4)? Eger bul bizdiń eń úlken ashlıǵımız bolsa, biz quwanıwımız múmkin, sebebi Quday ashıqqan hám shóllegen hámme toltırılatuǵının wáde etti. Oǵan kelgen hár bir adamǵa bul jańa ómir beriledi, hám Onı jasaw ushın Ruwx tárepinen kúsh beriledi – kámil emes, biraq bul áhmiyetli emes. Áhmiyetlisi, biz onı baslı orınǵa qoyamız. Waqıt óte Ol bizdi Isaǵa sáykes etedi.
Isanı ómirimizdi, qálewlerimizdi, máselelerimizdi hám qıyınshılıqlarımızdı basqarıwǵa shaqırayıq. Ol bizge densawlıq hám abadanlıq beriw múmkin, biraq bálkim bermes. Biraq Ol bizge ádewir jaqsıraq nárseni beredi – Oǵan hámme nárseden joqarı bahalaytuǵın júrek, hám biz benen hárdayım birge bolıw wádesin. Hám bul eń úlkeni!
