Tórt Injil arasındaǵı ayırmashılıqlar
Muqaddes Ruh Injillerdiń tórt avtorın Rabbı Isa hám Onıń jerdegi ómiri hám jumısı haqqında jazıwǵa basshılıq etti. Olar Ol qálegenindey hám sol waqıtta ózleri qálegenindey jazdı, bulardıń hámmesi Onıń joybarına sáykes – óz-ózinen bir sırlı nárse. Bir avtor belgili bir detallardı atap ótti, al basqaları atap ótpedi, biraq hár bir injilde súwretlengen Adamnıń dańqı ayqın boldı.
Marktıń injili Rabbı haqqında Qul retinde sóylegenligi sebepli, nesil shejiresiniń ne ushın kerek emesligin túsinw ańsat. Yoxannıń injilindegidey, Rabbı máńgilik Ul, etke aylanǵan Sóz retinde qaralǵanda da, ol Adam Ulı retinde kórsetilse de, ol kerek emes.
Biraq, Matta, Xudaydıń payǵambarlıqların orınlaw ushın kerekli talaplar menen wáde etilgen Máshihti, Yahudiylerdiń Patshasın tanıstıradı. Tez izbe-izliktegi keremetlerdi súwretlew arqalı, Matta Isa Máshihtiń kóp Jazıwlardı qalay orınlaǵanın kórsetedi. Biraq Onıń xalqı Onı biykar etti, bul Xudaydıń payǵambarları tárepinen aldınnan kórsetilgen edi.
Bir joybarǵa sáykes (Luka 1:3), Luka Adam Ulına itibar qaratadı – Rabbı Isanı kemshiliksiz hám Xudayǵa baylanıslı kámil Adam retinde súwretleydi – Onıń nesli kelgen birinshi adam Adamǵa qarama-qarsı (Luka 3:38). Matta Isa Máshihtiń ıymanlılardıń ákesi Ibrahimnan (Rimliklerge 4:11) hám patsha Dawıttan tuwrı nesil ekenligin atap ótedi. Xudaydıń Ruwı bul nesildi joybar retinde qollandı, bul haqıyqıy ıymanlılar tárepinen qabıl etildi: Emmanuel – «Xuday biz benen» (Matta 1:23 KJV). Ol patsha, óz xalqınıń basshıları tárepinen biykar etilgen, biraq Yahudiyler jek kóretuǵın basqa milletler tárepinen húrmetlengen.
Bir xalıq tárepinen biykar etiliwi hám basqa xalıq tárepinen qabıl etiliwi Matta Eski Ósiyetten kóp dereklerden jıynaǵan nesil shejiresinde1 kórsetilgen noqat bolıp tabıladı, hám bul onıń injili boyınsha bir «jiplik». Shıǵıstan kelgen danıshpanlar sıyaqlı, basqa milletler de Patshanı húrmetlew ushın uzaqtan keldi. Basqalar Rabbı Isaǵa shegara boyınan keldi, Finiqiya hayalı sıyaqlı. Birneshe istisnalardan tısqarı (Rimliklerge 11:5,25-ti qarap kóriń), Máshihtiń óz xalqı Onı qabıl etpedi.
Patsha gúnásız (Zabur 45:2; 1 Petrus 2:22; 1 Yoxannıń 3:5), biraq Matta Onıń gúnákarlardan – aldınǵı áwladlardıń ákeleri hám analarınan kelgenligin kórsetedi. Xudaydıń basshılıǵısız Rabbı Isanı Máshih retinde kórsetiwdi qálegen Yahudiy avtorı Mattanıń bergen kóp detalların qosqan bolmas edi, yamasa hayallardı atap ótken de bolmas edi. Biraq Matta óz dáwiriniń ádetlerine qarsı shıqtı, sebebi ol Muqaddes Ruh tárepinen basshılıq etilgen edi. Bul onıń jazǵanlarınıń haqıyqat ekenligin kórsetedi.
Luka da Xudaydıń Ruwı tárepinen basshılıq etilip, Máshihtiń nesil shejiresin 77 áwladta, Adamnan baslap hám Onıń Xudaydan kelip shıǵıwın qosıp (Luka 3:22-36) tolıq súwretledi. Yahudiy xalqı Lukanıń usılında kemshilik taba almadı, sebebi ol bergen nesil shejiresinde hayallar, hátte Isanıń óz anası Maryam da atap ótpegen edi.2
Muqaddes Ruh bul eki jazıwshıǵa basshılıq etti, sebebi olar adamgershilik qálewleri, ádetleri yamasa qáweterleri menen basqarıla almadı. Sol dáwirlerde adamnıń pikirlewinshe, hayallar Máshihtiń nesil shejiresine qosılıwǵa ılayıq emes edi (1 Shejireler 1-9-dı qarap kóriń), biraq Xuday bes hayaldı arnawlı atap ótiwdi durıs dep bildi. Bunı islew arqalı Ol anıq xabar berdi: Máshih Óz xalqın gúnálarınan qutqarıw ushın keledi (Matta 1:21), hátte Yahudiy basshıları ózlerin qutqarıwǵa mútáj gúnákarlar dep bilmese de. Bul mútájlikti kórsetken Máshihtiń nesil shejiresindegi hayallar edi, olar Xudaydıń emlew usılın kórsetti, olar óz ómirlerinde basdan keshirdi – tek Xuday ǵana qutqarıw beredi.
Bul hayallardı qarap shıǵıwdan aldın, biz Mattanıń nesil shejiresine tórt yamasa bes patshanı qospaǵanın, biraq Yexoniyanı qosqanın (11-ayat) atap ótiwimiz kerek. Yeremiyanıń payǵambarlıǵına sáykes (Yeremiya 22:24-30), bul patshanıń hesh bir fizikalıq nesli3 Izrail taxtında otırmaydı. Isanıń ógey ákesi, Onı asırap alǵan Yusuf, bul nesilden edi. Biz bunı Xudaydıń miyriminiń basqa bir dálili retinde kóremiz, sebebi bul payǵambarlıqqa qaramastan Ol Yusufdı qollandı, ol ádalatlı adam edi (Matta 1:19), óziniń jaman ata-babalarına qarama-qarsı. Biraq Xudaydıń miyrimi bul nesil shejiresinde atap ótken hayallarda ayrıqsha jarqıraydı. Olardı qısqasha qarap shıǵayıq.
Tamar (Matta 1:3)
Tamar «palma terek» degen mánisti bildiredi, bul jeńistiń belgisi. Biraq ol qárǵıs etilgen xalıqtan, Kanaanlılardan kelgen (Jaratılıs 9:25; Yekinshi Nızam 7). Ol Yahudanıń ulı Erge turmısqa shıqtı, hám ol ólgennen keyin ol onıń aǵası Onanǵa levirat ádetine sáykes turmısqa shıqtı. Bul ádet er adam ólgen aǵası perzentsiz bolsa, onıń jesirine úyleniwi kerek degen edi, hám bul nızam boyınsha talap boldı (Yekinshi Nızam 25:5-10). Onıń ekinshi kúyewi de ólgennen keyin, Tamardıń qaynatası, sol waqıtta jesir bolǵan, oǵan úshinshi ulı Shelahdı beriwden bas tarttı.
Tamar keyin bir retlik jeńil minezli hayal bolıwǵa qarar etti, Yahudanıń sol jerden ótetinin bilip. Tek bir ret birge bolǵannan keyin, ol onnan hámledar boldı (Jaratılıs 38). Xuday Tamar yamasa Yahudanıń gúnákar háreketlerin aqlamadı, biraq Ol anıq túrde aralastı. Sebebi qárǵıs etilgen basqa milletli jesir hám ádalatsız Yahudiy jesir arasındaǵı bul ádep-ikramlıqqa qarsı, fizikalıq birlesiw arqalı Máshih kelip shıǵadı – tańqalarlıq miyrim!
Rahab (Matta 1:5)
Rahabtıń atı bálkim «tákapparlıq» degen mánisti bildiredi. Tamar sıyaqlı, ol da qárǵıs etilgen Kanaanlılarǵa tiyisli edi. Biraq, Rahab kásiplik jeńil minezli hayal (harlot) edi. Sol dáwirlerde bul onıń okkultlıq ámeliyatlardı óz ishine alǵan qorqınıshlı butqa tabınıw túrine qatnasqanın ańlatadı. Ádet boyınsha, er adam óz ulıń qudayǵa qurban etip, keyin sol butqa arnalǵan hayal (yamasa hayallar) menen jınıslıq qatnasqa kirer edi. Bul qorqınıshlı ámeliyatlarǵa tereń kirisken Rahab, Xudaydıń Mısırdagı qullıqtan qutqarǵan hám shól sayaxatları boyınsha basshılıq etken Izrail xalqı haqqında esitken edi. Qalayda Rahab bul Xudayǵa hám Onıń xalqına qızıǵıwshılıq sezdi, bálkim ol óziniń de qullıqta ekenligin túsinip jetkenligi sebepli.
Ómirin qáwip-qáterge salıp, ol Yosua jibergen eki shpiondı óz úyinde qabıl etti. Olar Rahabtıń Izrail Xudayına bolǵan ıymanı haqqında sóylegenin esitkende (Yosua 2:8-11) hám onıń Xudaydıń xalqına bolǵan sadıqlıǵın, qızıl arqan menen belgilegenin kórgende (18-21-ayatlar), eki shpion Xudaydıń Izrailge pútkil jerdi beretinin isenimli boldı (24-ayat). Evreylerge 11:31 Rahabtıń ıymanın atap ótedi qabıl etiwde shpionlardı, al Yakup 2:25 onı mısal retinde beredi, sebebi ol olardı jiberdi ıyman menen, Xudaydıń jerdi Óz xalqına beretinin bilip.
Tańqalarlıǵı, Yakup Rahabtı ıymanlılardıń ákesi Ibrahim menen bir dárejege qoydı, ol óz ulıń qurban etiwge tayın edi, biraq Xuday onı bunnan saqladı. Ol «Xudaydıń dosı» dep ataldı (23-ayat) – sózbe-sóz «Xudaydı súyiwshi». Rahab Xudaydıń xalqına súyispenshilik kórsetti, olar menen birge bolıw ushın ómirin qáwip-qáterge salıwǵa tayın edi, sebebi ol sol xalıqtıń Xudayın súyip qalǵan edi.
Rut (Matta 1:5)
Rut «qanaatlanǵan» degen mánisti bildiriwi múmkin, hám ol Moablıq edi. Moablılar Lut (Ibrahimniń jiyeni) hám onıń qızlarınıń biri arasındaǵı tuwısqanlıq qatnasınan kelip shıqqan. Luttıń hayalı qárǵıs etilgen Kanaanlılarǵa tiyisli edi – Xudaydıń miyrimin alǵan Tamar hám Rahab sıyaqlı – biraq ol Sodom hám Gomorranıń joq etiliwi menen óldi, sebebi ol perishtelerdiń kórsetpelerin orınlamadı (Jaratılıs 19). Xuday Moablılarǵa Óz jıynalısına onınshı áwladqa shekem kiriwdi qadaǵan etti (Yekinshi Nızam 23:3), biraq bul qaǵıyda tek Moablı er adamlarǵa qollanılǵan bolıwı múmkin.
Rut aqır-aqıbet Yahuda qáwiminen Boazǵa turmısqa shıqtı, Máshihtiń tuwrı nesil shejiresinde (Jaratılıs 49:8-12). Sol waqıtta Xuday levirat hám tuwısqan-qutqarwshı haqqındaǵı nızamlardı bergen edi (Yekinshi Nızam 25:5; Leviler 25:25). Ol sonday-aq kámbaǵallar hám bólishekler ushın da sharayatlar jaratqan edi, bul Rut hám onıń qaynanasi Naomiǵa qollanıldı (Leviler 23:22). Bul kórsetpelerdiń hámmesi Xudaydıń kemshilikli xalıqqa bolǵan miyrimin kórsetti, sonday-aq payǵambarlıq aspektke iye edi, bul aqır-aqıbet Onıń sadıqsız xalqına Oǵan qaytqannan keyin orınlanadı (Xoseya 2:14-23, 6:1-2 hám basqa Jazıwlar).
Naomi jesir edi, biraq ol qayta turmısqa shıqsa, perzent kóriw ushın jası úlken edi. Onıń kelini Rut ta jesir edi, biraq ádewir jas edi. Ol tuwısqan-qutqarwshı sharayatına ılayıq bolıw ushın keyingi qatarda boldı, eger ol qálese. Boaz («onda kúsh bar»), Máshihtiń bir túri, qáledi. Olar hámmesi Xudaydıń suveren miyrimine súyeniwdi úyrendi! Kóplegen detallar ushın Rut kitabın oqıń.
Sulaymannıń anası (Matta 1:6)
Bat-Sheba, «anttıń qızı» degen mánisti bildiredi, Sulaymannıń anası Yahuda qáwiminen edi hám joqarı dárejeli hújjetlerge iye edi. Matta onıń atın atap ótpedi, bálkim onıń zinası hám Dawıttıń gúnáları menen baylanıslı uyat sebepli (2 Samuel 11). Olardıń háreketinde hámledar bolǵan bala tez arada óldi. Patsha Dawıt (Matta 1:6) pútkilley ayıplı edi – On ómirdiń kóp, bálkim barlıq, buyrıqların buzǵan edi. Sonıń menen birge, Dawıt hám Bat-Sheba Xudaydıń miyrimi menen qayta tiklendi. Olar Sulaymannıń ata-anası boldı, onı Xuday Óz ulı Yedidiya retinde asırap aldı («Rabbı súygen» degen mánisti bildiredi, 2 Samuel 12:25).
Izrail xalqı ózleriniń de kóp gúnálarǵa ayıplı ekenligin úyreniwleri kerek edi, Ezra, Nehemiya, Yeremiya, Daniel hám basqa Xuday adamları moyınlaǵanday. Máshihtiń óliminen keyin, Stefan óz áwladınıń aldınǵı áwladlardan da jamanıraq ekenligin kórsetti: Olar «Ádalatlı Adamdı» óltirgenlikte ayıplı edi (Húkimler 7:52). Biraq, Xuday Tarsuslı Sawlǵa hám táwbe etken basqalarga miyrim kórsetti (1 Timotiyge 1:15). Basshılar, bilimli bolsa da, táwbe etiwge qálemegen edi. Bul Ullı Qıyınshılıqtıń aqırında ózgeredi, olar táwbe etedi (Matta 23:39-dı qarap kóriń).
Isanıń anası Maryam (Matta 1:16)
Isanıń anası haqqında kóp kitaplar, durıs hám nadurıs, jazılǵan. Maryam kemshilikli xalıqtıń bir bólegi bolsa da (onıń atı «ashshı» yamasa «olardıń qozǵalańı» degen mánisti bildiredi), ol jeke ózi Xudayǵa hám Onıń Sózine júdá jaqın edi. Onıń kóp jaqsı qásiyetlerine qaramastan, ol ózin gúnákar dep tanıdı hám Qutqarwshıǵa mútájligin moyınladı (Luka 1:47). Rabbı dáwirindegi kóp adamlar bunı islewden bas tarttı, búgingi kúndey. Biraq, Yesaya 53 Izrailniń keleshektegi gúnáların moyınlawın hám Onı óz Qutqarwshısı retinde tanıwın súwretleydi.
Kóplegen adamlar Maryamdı «aspan patshası» hám basqa nárseler retinde súwretlegen, ol ol emes edi. Biz Xuday bergen qásiyetlerdi atap ótiwimiz kerek, Maryam iye bolǵan hám Xuday onı, ullı hám ayrıqsha imtiyaz, Máshihtiń anası bolıw ushın tańlaǵan edi – hayaldıń urıǵı (Jaratılıs 3:15). Biraq ol «Xudaydıń anası» emes edi, hátte Rabbı Isa barlıq nárseler ústinen Xuday hám máńgilikke maqtalǵan bolsa da (Rimliklerge 9:5). Maryam Muqaddes Ruh tárepinen hámledar bolǵan Adam Máshih Isanıń anası.
Nesil shejiresindegi kóp ákelerge qarama-qarsı (Matta 1), Matta onı Isanıń tuwılǵan adamı retinde atap ótti. Grek tilinde inglis tilinde joq bolǵan hayal jınıslı salıstırmalı almasıq qollanıladı, biraq bul Yusufdıń Rabbı Isanıń ákesi emesligin, yamasa basqa hesh bir adamnıń emesligin anıq kórsetedi; bul Muqaddes Ruhtıń kúshi arqalı boldı (Matta 1:20). Luka 1 «Sózdıń etke aylanǵan» (Yoxannıń 1:14) waqıtında Muqaddes Ruhtıń iskerligi haqqında kóbirek detallar beredi, biraq bul ullı sır bolıp qaladı (1 Timotiyge 3:16).
Máshihtiń nesil shejiresinde kórsetilgen hám Injillerde tolıq súwretlengen Xudaydıń miyriminiń baylıqları ushın Xudayǵa shúkirler bolsın. Meditatsiya etiw ushın kóp nárse bar, Rabbıǵa shúkir etiw hám Onı maqtaw hám tabınıw ushın kóp sebepler bar!
AQIRǴI ESLETPELLER
- Matta (1:17) bul nesil shejiresin 14 áwladtan ibarat úsh toparǵa (3x14 = 42, yamasa 6x7) jıynaqlastırǵanı tańqalarlıq. Ol bunı Muqaddes Ruhtıń basshılıǵı menen isledi, sebebi tórt jaman patsha qosılmaǵan hám bunday nesil shejirelerinde atap ótilmewi kerek bolǵan tórt hayaldıń atları qosılǵan edi. Bunıń geybir sebepleri bizdiń maqalamızda qaraladı. Bir sebep tekstti eslep qalıwdı ańsatlastırıw hám 3x14-ti Dawıt penen baylanıstırıw bolıwı múmkin, onıń evrey atınıń sanlı mánisi 14. Dawıt atı «súyikli» degen mánisti bildiredi. Máshih Patsha Xudaydıń Súyiklisi edi (Matta 3:17), hám sol waqıtta, házir hám keleshekte Óz haqıyqıy xalqınıń Súyiklisi.
- Bizdiń inglis awdarmalarımızda bul kórinbeydi, biraq grek tekstinde Luka nesil shejiresindegi atlardıń aldına anıq artikl qoydı, Yusufdıń atınan tısqarı (Luka 3:23) – sebebi ravvinler nesil shejiresinde hayallardıń atların qabıl etpedi. Bul arqalı Luka Maryamdıń atın, jasırtın túrde kórsetti, hám keyin Máshihtiń nesil shejiresin Adamǵa shekem izlewdi dawam etti. Maryam Máshih Isanı tuwǵanda, Rabbıdıń hayaldıń urıǵı haqqındaǵı sózleri (Jaratılıs 3:15) orınlana basladı. Aqır-aqıbet olar Máshihtiń xochta Shaytan ústinen jeńisinde (Kolosalıqlarǵa 2:15), hám Onıń ólimi hám tiriliwinde orınlandı.
- Bul Máshihtiń hayaldıń urıǵı bolıwınıń bir sebebi. Dáslep, Hawa óziniń birinshi ulı Qabildi sol urıq dep oylaǵan edi («Men adamdı qolǵa kirittim: YHWH» – Jaratılıs 4:1-diń sózbe-sóz awdarması), biraq Adam urıqtıń ákesi bola almas edi (Rimliklerge 5:12-21).
