Ákeniń kókiregi
Waqtı-waqtı menen Isa Mesihtiń krestegi taslanıwı hám bunıń Uldıń Áke menen sherikligine qalay tásir etetuǵınlıǵı haqqında sorawlar tuwıladı. Bul soraw Qudaylıqtıń Shaxsları ortasınındaǵı qatnasıqqa tásir etedi. Endi, Muqaddes Kitaptıń bul haqqında bergen jaqtılıǵı boyınsha birneshe nárselerdi eslep qalıwımız kerek.
Eslep qalıwımız kerek bolǵan birinshi nárshe, Quday hesh qashan Quday bolıwdı toqtatpaydı. Úshbirlik ishki qatnasıǵı ózgermeydi. Ol máńgilikten máńgilikke Quday. Áke, Ul hám Muqaddes Ruwhtıń qatnasıǵı hámme waqıt bolǵan hám hámme waqıt boladı; hám úzliksiz túrde.
Krestegi taslanıw bunı ózgertpedi. Taslanıw Qudaylıqtaǵı bir ilahiy Shaxstıń basqa bir ilahiy shaxstı taslap, Úshbirlikti buzǵanlıǵın ańlatpaydı. Yuxanna 1:18 de biz oqıymız: «Hesh kim Qudaydı hesh qashan kórgen emes; Ákeniń kókireginde bolǵan jalǵız tuwılǵan Ul, Ol [Onı] ashkaraladı.»
«Kókireginde» jalǵız tuwılǵan Uldıń jasaytuǵın ornın ańlatadı. Bul Onıń máńgilik, hesh qashan úzilmeytuǵın jasaw ornı. Ol hesh qashan ózgermegen hám hesh qashan ózgermeydi. Ol hesh qashan úzilmegen; joq, hatto Golgata daǵı úsh saatlıq qarańǵılıq waqtında da. «Ákeniń kókiregi», álbette, sóz figurası; biraq, oh, bul aytıp bolmaytuǵın qatnasıq haqqında bizge qanday tolıq mánis beredi. Muhabbat hesh qashan baslanbaǵan. Muhabbat hámme waqıt Qudaylıqta óz-ara bar bolǵan. Muhabbat sol jerden kelgen. Hám Ul Ákeniń kókiregindegi sol muhabbattı ashkaralaw ushın ilahiy qábiletke iye. Biraq Ul bul jerge dene menen kelgen bolsa da, Ol hesh qashan sol kókirekti taslap ketpedi. Ol sol kókirekten kelip, hesh qashan taslap ketpegen sol kókirektegi nárseni bildirdi. Hám Ol tolıq miynet hám haqıyqatqa, hám Onıń tolıqlıǵınan biz hámme qabıl ettik (Yuxanna 1:14,16). Jalǵız tuwılǵan Uldıń sol sheksiz kókirekti Óziniń tolıqlıǵı menen, Óz Shaxısınıń dańqı hám qımbatlıǵı menen toltırǵanın oylań. Hám bul krestegi úsh saatlıq qarańǵılıq waqtında da haqıyqat bolıwdı toqtatpadı.
Mine, birneshe paydalı túsindirmeler:
Bul jerde biz Isa Mesihti {Yuxanna 1:18} alıwımız múmkin. 1 jalǵız tuwılǵan Ul retinde. Ol Ákeniń kókireginde bolǵan emes, gúya Ol onı taslap ketkendey, al «Ákeniń kókireginde». Ol jerde Ol jerde bolǵanda da, hám hatto Krestte de bul haqıyqat edi. Ol hámme waqıt «Ákeniń kókireginde» degen sóz benen kórsetilgen jaqınlıqta edi. Krestte Ol, álbette, bul qatnasıqtan lázzet almay, al ǵázepti kóterip turǵan edi. «Ákeniń kókireginen» degen sóz biraz anıq emes, sebebi Isa Mesiht hesh qashan Ákeniń kókiregin taslap ketpedi. «Aspandaǵı Adam Ulı» degen bólim adamlıqtı qudaylıq penen baylanıstıradı; Ul aspanda edi, hám sol Ul jerde adam edi, sonlıqtan «aspandaǵı Adam Ulı» dep aytılıwı múmkin. Krestte Isa Mesiht ǵázeptiń astında edi, hám sonlıqtan - Ol sol waqıtta Ákeniń Ózin ayrıqsha jaqsı kóretuǵın bir nárseni islep atırǵan bolsa da - sol waqıtta Ol Ózi menen Ákesi ortasınındaǵı qatnasıqtan lázzet alıwı múmkin emes edi. Bir mániste, Áke Uldı krestte bolǵan waqıttaǵıday hesh qashan jaqsı kórmegen. Bul Ákeniń oyındaǵı nárshe edi, Isa Mesihtiń oyındaǵı emes, Ol Óz qatnasıǵınan lázzet alıp, ǵázeptiń kesesin bir waqıtta ishiwi múmkin emes edi. Ol bul keseni ishiw ushın Ózin berdi. Krestte Ol tolıǵı menen ǵázepti kóteriw menen bánt edi: Qudaydıń ǵázeptiń ne ekenin sheksiz túrde túsiniw ushın ilahiy shaxs kerek edi. Men sol waqıtta Isa Mesihtiń kóterip atırǵan nárshesi menen tolıǵı menen bánt bolǵanın túsindim - sheksiz azap - onı Ol sheksiz túrde túsindi. Quday gúna sebepli dańqlanıwı kerek edi, hám tek Ol sıyaqlı Birew ǵana bunı isley alatuǵın edi. Hále de bul óte tereń sırlı nárshe, hám biz bunıń haqqında sóylegende óte itibar bolıwımız kerek. Biraq, biz Isa Mesihtiń krestte bolǵan waqtınıń anıq túrde qarańǵı bolǵanın tabamız. Úsh saatlıq qarańǵılıqtan aldınǵı hám keyingi dáwir bar, sol waqıtta Isa Mesiht krestte «Áke» sózin qollanadı. Ol onı úsh saatlıq qarańǵılıq waqtında qollanbaydı: bul waqıtta Ol tolıǵı menen Quday menen bánt bolǵanday kórinedi - ǵázepti kóterip; Ózi menen Quday ortasınan ótip atırǵan nárseden basqa hámme nárshe jabılǵan. Bul úsh saatlıq qarańǵılıq óte qorqınıshlı. Bul ǵázepti kóteriwdiń qorqınıshlı tábiyatı onıń ómirinde Isa Mesihtiń ǵázepti kótergenin oylawdı sonsha qorqınıshlı etedi {aytılıwınsha}. Isa Mesiht kóterip atırǵan húkimge qayǵıradı, bul durıs edi. Zábúr 22 ni kóriń. Isa Mesiht bul ǵázepti {úsh saatlıq qarańǵılıqta} óliminen aldın shın mániste kóterdi, hám hámme nárshe islenip bolǵannan keyin Ol óz ómirin berdi. Ashshı shıńǵırıwdan keyin - Qudayım, nege meni taslap kettiń? - biz Onıń ruwhın Ákesine tınıshlıq penen bergenin kóremiz. Ólimniń tereńligi, gúnanıń jazası retinde qaralǵanda, qarańǵılıq saatları dawamında basdan ótkerilgen edi. Biz birinshi, Onıń krestke qadaqlanıwında adamnıń hámme jamanlıǵın tolıq ashıp berilgenin kóremiz; keyin qarańǵılıq - qarańǵılıq hám ǵázepti - Quday Onı taslap ketkenin. Keyinirek, bul ǵázepti kótergennen keyin, Ol shıǵıp, Óz óliminde orınlanıwı kerek bolǵan Muqaddes Kitaptıń qalǵan bólimin orınlaw menen bánt boladı. «Ol tamamlandı» degen sóz onı kórsetedi, sol waqıtta Ol ketip atırǵan edi, sebebi hámme nárshe islenip bolǵan edi. 2Bul Onıń ushın eń bereketli waqıt edi, sebebi ólimniń ashshılıǵı ótip ketken edi - Ol Jánnetke barıp atırǵan edi. Ol biz ushın qan hám suw shıǵıwı ushın shın mániste óliwi kerek edi. Biz Isa Mesihtiń krestte basdan ótkergen nársesine hesh qashan kire almaslıǵımız múmkin edi, sonlıqtan Ol onı biz ushın
basdan ótkerdi. Biz Onıń úsh saatlıq qarańǵılıq waqtında ne basdan ótkergeni haqqında hesh qanday ashkaralanıwǵa iye emespiz: biz onı túsine almaslıǵımız múmkin edi, bul tek Ózi menen Quday ortasında edi. Yuxanna Injilinde biz Isanıń ólgenin hesh qashan kórmeymiz, gúya, al tek dúnyadan Óz Ákesine ketkenin. Yuxannada biz biz ushın háreket etip atırǵan ilahiy shaxstı kóremiz; basqa injillerde, biz ushın azap shegip atırǵan adamdı. 3Dańq Dańqqa Qarsı
Biz hámme waqıt Rabbiy Isa Mesihtiń hár bir sózi, jolı hám isi ilahiy derekke iye bolǵan úlken faktin esimizde saqlaylıq. Bul Onıń ishinde adamlıq hám ilahiy - eki tábiyat, bir Shaxs - birleskenligi sebepli. Onıń ólimi adam ólimi edi, biraq ol qudaylıqtan ǵárezsiz islengen ólim emes edi. Sol ólimniń isleniwi ilahiy derekke iye edi, bul ólimge Onıń Shaxısınıń barlıq qımbatlıǵın berdi. Solay etip, azaplar hám taslanıw menen de boldı. Ol bunı adam retinde kóterdi, biraq qudaylıqtan bólek adam retinde emes. Onıń sheksiz Shaxısınıń qımbatlıǵı azaplarǵa hám taslanıwǵa sheksiz qımbatlıq berdi. Onıń qabırǵasınan aǵıp shıqqan qan hám suwda Onıń óliminiń barlıq qımbatlıǵı bar; hám ólimde Onıń úsh saatlıq qarańǵılıq waqtındaǵı azapları hám taslanıwınıń barlıq qımbatlıǵı bar. Bul Onıń Shaxısınıń sheksiz qımbatlıǵına iye bolǵan bir úlken pútinlik. Bul Lewiler 16 da súwretlengen, onda túsinik bulutı Rabbiy aldındaǵı qurbanlıq ústeli ústindegi kómirler ústindegi túsinikten kóterildi - hám sol túsinik bulutı gúwalıq ústindegi márhámet orınlıǵın jabdı (Lewiler 16:12, 13). Sol waqıtta basqa bir bulut bar edi: «sebebi men márhámet orınlıǵı ústindegi bulutta payda bolaman» (Lewiler 16:2). Bul Qudaydıń barlıq dańqın ańlatatuǵın Shekinah dańqı. Bul dańqqa ne qarsı turıwı múmkin edi? Birew durıs aytqanday, ádillik ádilliktiń talaplarına qarsı turıwı múmkin, biraq tek bulut bulutqa qarsı turıwı múmkin! Hám bul jerde eki bulut qarsı turdı. Bir bulut basqasınıń aldına keltirildi. Qutsal jerge keltirilgen bulut kómirler ústindegi túsinikten kóterildi. Bul bizdiń Súyiklimizdiń Golgata kómirlerinen dańq Qudayı aldına kóterilgen dańqın ańlatadı. Onıń dańqınıń kóteriliwi, gúya, Shekinah dańqı aldında, hám márhámet orınlıǵına hám aldına sepilgen qanǵa ne juwap beredi,hámme nárshe krestte boldı
. Qannıń aspanda káfárat etiw ushın alıp ketilgenligi haqqındaǵı jaman túsinik, basqa nársheler menen birge, túsinik bulutın qannan ajıratadı.
Jumıs úsh saatlıq azaptı, erikli ólimdi hám qan tógiwdi (tazalaw suwı menen birge) óz ishine aldı. Qannıń bul jumıstıń barlıq qımbatlıǵı bar - bul Onıń Shaxısınıń qımbatlıǵın hám dańqın óz ishine aladı. Qan pardaǵa, gúya, jırttı. Sol sheksiz qımbatlı jumıstıń tamamlanıwınan keyin pardaǵa jırtılıwı, Shekinah dańqınıń juwabı edi, sebebi Quday sheksiz dańqlandı. Dańq dańqqa qarsı keldi. «Men Seni jerde dańqladım, Sen maǵan islewge bergen jumıstı tamamladım» (Yuxanna 17:5). Adam retinde basdan ótkerilgen taslanıw, solay etip, ishinde ilahiy derekke iye edi hám Quday aldında Onıń Shaxısınıń barlıq qımbatlıǵına hám dańqına iye edi.
Qarańǵılıqtıń úsh saatı dawamında Qudayǵa múráját etiw
Bul máselede basshılıq etetuǵın basqa bir nárshe, Isa Mesihtiń Qudayǵa «Quday» dep múráját etkeni tek úsh saatlıq qarańǵılıq waqtında boldı. Krestten aldınǵı ómirinde Ol hámme waqıt Oǵan «Áke» dep múráját etti 4 hám, jaqsı eslep qalıń, Ol kresttegi dáslepki úsh saat dawamında da solay etti. Bunnan tısqarı, úsh saatlıq qarańǵılıqtan ótken soń, Ol Oǵan taǵı «Áke» dep múráját etti. Solay etip, biz Onıń Áke yamasa Qudaydı qollanıwı hám úsh saatlıq qarańǵılıq arqalı basshılıqqa iye bolamız:
- Bul úsh saattı ayrıqsha túrde ajıratıp turadı. Tek sol úsh saatlıq qarańǵılıq waqtında Ol «Qudayım, Qudayım, nege meni taslap kettiń?» dep shıńǵırdı. Bul káfárat azaplarınıń saatları, Onıń kim ekenliginiń barlıq qımbatlıǵına iye bolǵan azaplar. Qımbatlıǵı hám dańqı sheksiz, bunı Ol Golgatada islengen jumısqa berdi; sebebi, Rabbiy Isa Mesihtiń hár bir adam sózi, isi hám jolı ishinde ilahiy derekke iye edi, hám bulardıń barlıǵına Onıń kim ekenliginiń barlıq qımbatlıǵı hám dańqı berildi - sebebi Ol bir Shaxsta birlesken Quday hám adam.
- Bul úsh saat dawamında Isa Mesiht gúna kóteriwshi retinde taslandı. Úsh saattan keyin Ol taǵı Ákege múráját etti, Onıń qolına Óz ruwhın tapsırdı.
Soraw mına:
Taslanǵanlıq shıńǵırıwı ne ańlatadı? Onıń taslanǵanlıǵı ne ańlatadı? Biz Muqaddes Kitapta Ákeniń ǵázepti Óz súyikli Ulına túsirgenligi haqqında hesh qashan bunday oy tappaymız. Zábúr 22 niń maǵan úlken kúshi mınada: Adam Ulı Qudaydıń {Elohimniń} dańqın taslap ketpedi yamasa onı qorǵawdı umıtpadı, sol waqıtta Quday, bizdiń húkimimizdi Ózine alǵanı ushın - biz ushın gúna etilgeni ushın - Onı taslap ketti. Bul kórinis hesh qanday mániste Rabbiy Isa Mesihtke tiyisli bolǵan lázzet alıw kórinisi emes edi, biraq Qudaydı taslap ketpew, Quday biz ushın Onı taslap ketiwi kerek bolǵanda, Onıń Quday ekenligin hám máńgilik bulaqlar Ózinde ekenligin dálilledi. Ol Óziniń kim ekenligin bildi, hám Ózinen basqa hesh kimniń,Adam retinde , 5 Ózi basdan ótkeriwge wáde bergen nárseni basdan ótkeriwi múmkin emesligin bildi. Ol ele de «Ákeniń kókiregindegi jalǵız tuwılǵan» edi. Sonlıqtan «Ákeniń júzi, Áke retinde, Óz Ulınan jasırılǵan edi» dep aytıw múmkin emes edi. 6Endi men isenemen, Ákeniń Ulına bolǵan razılıǵı sol salawatlı sátten asıp túsken waqıt hesh qashan bolmaǵan; biraq bul razılıq sherikligi emes. «Qudayım, Qudayım, nege meni taslap kettiń?» sheriklikten lázzet alıw emes. 7Qudayǵa hám adamǵa bolǵan túsiniw múmkin bolmaǵan muhabbat Onıń ishinde hesh qashan solay dálillenbegen edi, sol waqıtta Ol krestte Qudaydıń qolınan bizdiń húkimimizdi kóterip atırǵan edi; biraq sol sebepten bul Isa Mesihtiń Óz muhabbatı hám quwanıshınıń sherikliginen hámme waqıttaǵıday lázzet alatuǵın waqıt bolıwı múmkin emes edi. Bul sol waqıttaǵı zárúrli ózgeris edi. 8. . . álbette, keseni iship atırǵanda Qudaydıń muhabbatınıń obyekti hesh qashan solay bolmaǵan, sebebi Ol «sonlıqtan Ákem meni jaqsı kóredi» dep aytıwı múmkin edi, bul tek ilahiy Shaxsqa tiyisli sóz, biraq Óz janında onıń barlıq ashshılıǵın hesh qanday teselli menen kemeytpey tatıp kórdi, yamasa ol absolyut hám tolıq bolmas edi, biraq Óz júreginiń jaǵdayı boyınsha Óziniń kámilligin «Qudayım» degen sózler menen kórsetti. 9Ol Ózi bolǵan kámil qatnasıqta jasaydı, hám «Ákem» deydi; biraq krestte, ǵázeptiń kesesin iship atırǵanda, Ol «Qudayım» deydi. Bul Onıń kámilligi edi;bul Onıń tolıq qatnasıǵınıń ańlatpası emes edi , biraq bul sheksiz azaptıń sheksiz talabınıń ańlatpası edi. 10. . . Ol bul boysınıw jolında aqırına shekem boysınıw ushın júredi, hám Ol qorıqqan keseni iship bolmaǵansha esitilmeytuǵının túsinedi; Ol ishiwge barıp atırǵan sol kese,Óz janında Quday tárepinen taslanǵan
bolǵanda, keyin, gúmansız, esitildi hám dańqlandı, biraq esitilmewdiń ne ekenin aqırına shekem basdan ótkergennen keyin. 11Men isenemen, Isanıń janı tınıshlıqqa ótti {úsh saatlıq qarańǵılıqtıń aqırında}, Ol Óz Ruwhın {sic, yaǵnıy ruwhın, Óz adam ruwhın} - hesh kim Onnan alıp ketpegen - Óz Ákesi Qudayǵa tapsırıwı ushın. Ol onı tapsırdı, Yuxanna 19:30 da aytılǵanday; Ol onı Óz Ákesiniń qolına tapsırdı (Luka 23:46). Onıń janı, tiriligi waqtında, káfárat jumısınıń - biz ushın - túsiniw múmkin bolmaǵan azabınıń barlıq tereńligin moralıq jaqtan basdan ótkerdi, hám Óz ruwhın Ózi Óz Ákesi Qudayǵa tapsırdı. 12Adam Ulıń shıńǵırıwı Álbette, Quday sol jerde edi, tek jaqsılıqtı maqullawshı emes, al sol bereketli basqa túsirilgen barlıq jamanlıqtıń Húkimdarı. Bul Qudaydıń isenimli boysınıwshı Qulın taslap ketiwi edi; biraq Ol Onıń Qudayı edi: bul hesh qashan berilmeytuǵın edi; sebebi, kerisinshe, Ol sol waqıtta da oǵan bekkem turadı, «Qudayım, Qudayım»; biraq Ol endi qosıwı kerek, «Nege meni taslap kettiń?» Ol Ákeniń Ulı edi, biraqAdam Ulı retinde Ol solay shıńǵırıwı zárúr edi
, «Qudayım, Qudayım, nege meni taslap kettiń?» Sol waqıtta, hám tek sol waqıtta ǵana Quday Óziniń ózgermeytuǵın Qulın, adam Isa Mesihti taslap ketti.
Biraq biz Onıń shaxsındaǵı sırlardıń sırlıǵı aldında bas iyemiz - Quday denede kórsetilgen. Eger Ol adam bolmaǵanda, biz ushın ne paydası bar edi? Eger Ol Quday bolmaǵanda, gúnálar ushın azaplarına Óziniń sheksiz qımbatlıǵın beriw ushın hámme nárshe áwmetsizlikke ushıraǵan bolar edi. Bul káfárat. Hám káfárat xarakteri hám kólemi boyınsha eki bólimnen ibarat. Bul Quday aldındaǵı káfárat; bul sonday-aq bizdiń gúnálarımız ushın orınbasar (Lewiler 16:7-10; Rabbiy úlesi hám xalıqtıń úlesi), biraq keyingi bólim bul jerdegi zaburshınıń tiykarǵı teması emes {Zábúr 22}, hám men onı házir toqtamayman. Káfárattıń tiykarı, eń áhmiyetli bólimi, hámme nárshe eń tereń áhmiyetke iye bolsa da, Rabbiy úlesi.
Mine, bizde Quday Óz ullılıǵında hám jamanlıqtıń ádil húkiminde - Quday Óz moralıq bolmısınıń kórsetiliwinde gúna menen islesedi, tek sol jerde ǵana ol bereket hám dańq keltiriw ushın islesiwi múmkin edi, Óz Ulı shaxsında; Quday tárepinen taslanǵanda, eń tómengi, biraq moralıq jaqtan eń joqarı, Qudaydı dańqlaw noqatına jetiwi múmkin bolǵan Birew, krestte biz ushın gúna etilgen. Onıń gúna kóteriwiniń kámilligi sol edi, Ol esitilmewi kerek edi. Eń keskin awırıw hám azap hám bas tartıwdıń ashshılıǵı bar edi; hám Ol onı sezbedi me? Onıń shaxsınıń dańqı Onı azap shegiwge qábiletsiz etti me?
Bul ideya Onıń adamlıǵın biykar etedi. Kerisinshe, Onıń qudaylıǵı Onı eń kóp shıdawǵa hám seziwge májbúr etti, hám basqa hesh kim sıyaqlı emes.
«Men suw sıyaqlı tógildim, hám barlıq súyeklerim ornınan shıqtı: júregim mum sıyaqlı; ol isheklerimniń ortasında eridi. Kúshim ıdıstıń sıyaqlı qurıdı; hám tilim jaǵlarıma jabıstı; hám Sen meni ólimniń topıraǵına túsirdiń. Sebebi itler meni qorshap aldı; jamanlardıń jıyını meni qorshap aldı: olar qollarım hám ayaqlarımdı teshti. Men barlıq súyeklerimni aytıwım múmkin: olar maǵan qaraydı hám tikilip turadı. Olar kiyimlerimni óz aralarında bólistirdi, hám kiyimime jeńis tasladı. Biraq Sen menen uzaq bolma, ey Rabbiy: ey kúshim, tezirek maǵan járdem ber. Janımdı qılıshtan qutqar; súyiklimdi ittiń kúshinen» (Zábúr 22:14-20).
Biraq Rabbiy Isa Mesiht sol jerde hám sol waqıtta Ózin taslap ketken Qudaydı kámil túrde qorǵaydı. Basqalar shıńǵırǵan edi, hám bul jerde qutqarılmaǵan hesh kim joq edi; biraq Onıń ushın solay bolmawı kerek edi. Sebebi azap sheksizge shekem barıwı kerek edi, hám gúna ádil túrde káfárat etiliwi kerek edi, hám bul da kúsh penen emes, al azap penen. Biraq kesedegi sońǵı tamshı ishilgen waqıtta qulaǵımızǵa ne jetedi? «Sen meni bir múyizlilerdiń múyizlerinen esittiń. Men Seniń atıńdı tuwısqanlarıma járiyalayman, jıyılıstıń ortasında Seni maqtaǵayman,» deydi Qutqarıwshı. Ol endi ólilerden tirilgenin aytadı, «Men Seniń atıńdı tuwısqanlarıma járiyalayman.» Ol onı járiyaladı: Onıń bul jerdegi xızmeti solay edi, biraq endi pútkilley jańa tiykarda. Ólim hám tek ólim ǵana gúnadan qutqardı; ólim, biraq tek Onıń ólimi ǵana gúnadan qutqara aldı, sonlıqtan gúnákar Qudaydıń ádilligine bas iyip, gúnasız Qudaydıń aldına keltiriliwi múmkin edi. Hám bul Qudaydıń Ózi járiyalaytuǵın nárshe.
(Muqaddes Kitap Qaznası, Jańa Seriya 8:114)
1. {Qawsırmadaǵı nársheler redaktor tárepinen qosılǵan.}
2. {Yuxanna Injilinde bir qatar nársheler aldınnan aytılǵan, eń áhmiyetlisi Yuxanna 17:4 te kórinedi. Bunıń menen birge, biz «Ol tamamlandı» degen sózdi de aldınnan aytılǵan dep qabıl etemiz. Ol ólim hám qan tógiwden aldın bunı aytıwı kerek edi - biraq jumıs ólim hám qan tógiwdi óz ishine aldı.}
3. Haqıyqat belbewi 7:374-378.
4. J. N. Darbiniń Jıynalǵan Jazbaları 7:201 di kóriń.
5. {Qalıń shrift penen berilgen barlıq jerler redaktor tárepinen qosılǵan.}
6. G. V. Wigram «Iman sózleri» kitabında, 1883, 73-bet.
7. J. N. Darbiniń Jıynalǵan Jazbaları 7:202 esletpe.
8. Muqaddes Kitap Qaznası, Jańa Seriya 4:272.
9. J. N. Darbiniń Jıynalǵan Jazbaları 23:249.
10. J. N. Darby, Esletpeler hám Jazbalar, 242-bet.
11. J. N. Darbiniń Jıynalǵan Jazbaları 33:225.
