RUWHÍY SALAMATLÍQTÍŃ MÁNISI
Biz bul kúnlerde psixiatrlar hám psixologlardan ruwhıy salamatlıq haqqında kóp máslahátlerge ushırap atırmız. Ápiwayı adam ruwhıy keselliktiń kóbeyip atırǵanın barǵan sayın jaqsıraq túsiniwde hám bul jaǵdaylardı emlewde medicina iliminiń rawajlanıwın úlken qızıǵıwshılıq penen baqlap atır. Kóp adamlar másehiyliktiń ruwhıy kesellikti emlew hám aldın alıw ushın usınıs ete alatuǵın hesh nárse bar ma, joq pa dep oylanıp atır. Juwap Injilde tabıladı.
«Ruwhıy salamatlıq» termini Quday menen tınıshlıqta ekenin hám adamzatqa jaqsı niyet penen qaraytuǵının sezetuǵın adamnıń normal, jaqsı teń salmaqlı, baxtlı tájiriybesin ańlatadı. Ruwhıy salamatlıq unamlı tájiriybe. Bul tek ruwhıy keselliktiń joqlıǵı emes. Bul tek aqıl-esliktiń aqılsızlıqqa qarsı bolıwı emes. Bul jaqsı bolıwdıń unamlı sezimi. Bul tirishiliktiń óz quwanıshı.
Barlıq psixiatrlar ruwhıy salamatlıqtıń bul anıqlaması menen kelispeydi. Kópshiligi bul jaǵdaydı hár qanday ortalıqqa beyimlese alıw qábileti retinde súwretleydi. Olar ruwhıy salamatlıqqa iye bolıw ushın adam kompromisske bara alıwı, ortasha jol tabıwı kerek dep esaplaydı. Kóp psixiatrlar ushın «durıs hám nadurıs» hám «kúna hám jaza» sıyaqlı túsiniklerdi úyretiw jaman ruwhıy gigiena dep esaplanadı. Olar másehiylikti ırym-jırım dep qaraydı.
Bul psixiatrlar adamlardıń úsh bólekli tábiyatın tán almaydı. Quday Áke, Ul hám Muqaddes Ruwhtıń úsh birligi bolǵanı sıyaqlı, adam da ruwh, jan (yamasa aqıl) hám tánniń úsh birligi, sebebi «Quday adamdı Óz súwretinde jarattı, Qudaydıń súwretinde Onı jarattı» (Jaratılıs 1:27 NKJV). Sonlıqtan, adam úsh-bir janzat, hám salamatlıq haqqında sóylesiw pútkil bolmıstıń jaǵdayına tiyisli. Bizdiń ruwxıy salamatlıǵımız ruwhıy hám tán salamatlıǵımızǵa tásir etedi. Shınında da, bolmısımızdıń úsh aspektiniń qaysı birinde kesellik basqa eki aspektke tásir ete aladı hám etedi. Shın ruwhıy salamatlıq ruwxıy salamatlıqsız múmkin emes.
RUWHÍY SALAMATLÍQQA QÁWIPLER
Ruwhıy salamatlıqqa qáwip tuwdıratuǵın tórt tiykarǵı ruwhıy múnásibet bar: 1. qorqıw hám onıń joldasları, qáweter hám alıw; 2. narazılıq hám onıń joldasları, ashshılıq hám óshpenlik; 3. uyat hám onıń nátiyjeleri, tómenlik sezimleri hám sheginish; 4. ayıplılıq hám onıń nátiyjeleri, úmitsizlik hám ózin-ózi joq etiw. Bul qáwiplerdiń hár birin hám Muqaddes Injil tálimatına ámel etiw arqalı olardan qalay qorǵana alatuǵınımızdı kórip shıǵayıq.
1. Qorqıw/Qáweter/Alıw
Kóp izertlewler kórsetti – hám shıpakerler házir tán aladı – qorqıw, qáweter hám alıw tómendegi fizikalıq jaǵdaylardı payda ete aladı hám etedi: as qazanı buzılıwları; júrek urısı tezlesiwi; qan basımı kóteriliwi; búyreklerdiń iskerligi artıp ketiwi; bulshıq etlerdiń tarılıwı nátiyjesinde spazm hám awırıw; dawıs, jaqtılıq, tiyiwge artıqsha reakciya menen nervlerdiń sezgirligi artıp ketiwi; sońsız sharshaw; bas awırıwları; deneniń hár qanday jerinde awırıwlar hám sonday sońsız kesellikler sıyaqlı kóz kesellikleri, as qazanı jaraları, astma, júrek keselligi, ekzema hám artrit.
Qorqıw, qáweter hám alıw bizge bir maqset ushın berilgen. Olarsız biz qáwipti tán almay hám onıń aldın alıw ushın hesh nárse islemeytuǵın aqılsız janzatlar bolar edik, sonlıqtan uzaq jasamas edik. Qorqıw, qáweter hám alıwdıń maqseti bizdi háreketke tayarlaw. Joqarıda atap ótilgen fizikalıq ózgerislerdiń sebebi sol. Bul ózgerisler tek qorqıw, qáweter hám alıwdı aqılsız basqarsaq kesellikke alıp keledi. Olardıń haqqında hesh nárse islemey, qorqıw, qáweter hám alıwda jasawdı dawam ettiriw júdá aqılsız.
Bul jaǵdaylar bizde ádetke aylanıwı múmkin. Shınında da, alıw sonday ádetke aylanıwı múmkin, biz alıp atırǵanımızdı túsine almaymız hám solay etip denemiz úzliksiz keskinlik jaǵdayında saqlanadı. Bul kóbinese sońsız sharshawdıń sebebi. Geybir adamlar ne ushın hárdayım sharshap júredi, bunıń sebebi kóbinese tek tán alınbaǵan, úzliksiz alıw.
Geybir adamlar óz alıwların basqarıwǵa háreket etedi. Olar ózlerine qorqıw, qáweter hám alıw tuwdıratuǵın nárselerdi umıtıwǵa yamasa aqıllarınan shıǵarıwǵa háreket etedi. Biraq, biz oylap qaraǵanımızda, bir oydı aqıldan shıǵarıw yamasa onı umıtıwǵa háreket etiw tek onı aqıldıń arqa yamasa tereńirek jerine ıǵıstırıw bolıp tabıladı, ol jerde ol tek kózden taslanǵan boladı.
Aqıl – barlıq tájiriybelerimiz saqlanatuǵın shkaf sıyaqlı. Biz kórgen, esitken, sezgen hám basdan keshirgen hár bir nárse sol jerde saqlanadı. Shkaftıń aldınǵı jaǵında hám ańsat eslenetuǵın nárseler – biz eslewimiz kerek bolǵan nárseler, waqıt-waqıtı menen paydalanatuǵın nárseler. Aldınǵı jaǵında sonıń menen birge biz eslewdi jaqsı kóretuǵın nárseler, sonday-aq umıtıwǵa bolmaytuǵın úlken hám tásirli tájiriybeler bar. Biz aqılımızdıń shkaftınıń arqa jaǵına bizdi tıyqılatuǵın nárselerdi hám oylawdı qálemeytuǵın nárselerdi ıǵıstırıwǵa beyimlemiz.
Bir sál oylap kóriń, eger biz úy xojalıǵımızdıń barlıq artıqsha nárselerin, ásirese jaqtırmaytuǵın azıq-awqat hám basqa nárselerdi ıǵıstırıp taslaǵan hár qanday shkafqa ne boladı. Siz bileksiz, erte me, kesh pe, biz arqaǵa ıǵıstırǵan nárseler shań, shiriw, shiyelenis yamasa qarayıw sebepli narazılıq tuwdıra baslaydı. Bul shkaf tez arada bizge uyat hám qolaysızlıq tuwdıradı, ol tazalanǵansha.
Solay etip, óz aqılların sheshilmegen máseleler, belgisiz tilekler, keyinge qaldırıwlar, sheshilmegen mashqalalar, kekler, qızǵanıshlar, shın yamasa oylap tabılǵan qátelikler hám narazılıqlar menen júklep alǵanlar ushın da solay. Bul nárseler fermentlenedi hám irińleydi hám nerv hám emociyalıq keskinlikler hám qáweterlerdi payda etedi. Bul denemizdiń túrli bólimleriniń iskerligin buzatuǵın hám simptomlar payda etetuǵın alıw keskinlikleri. Eger biz bul simptomlardı fizikalıq kesellikke iye ekenligimizdiń dálili dep qarasak hám salamatlıǵımız haqqında alıw etsek, keskinligimizdi arttıramız hám qáweterli cikl payda etemiz. Sonlıqtan barlıǵımız waqıt-waqıtı menen aqılımızdı tazalawımız kerek.
Isa bizge alıw etpewdi buyıradı. Biz Matta 6:31-de oqıymız:
«Ne jeymiz?» yamasa «Ne ishemiz?» yamasa «Ne kiyemiz?» dep alıw etpeńler (Matta 6:31). Keyin Matta 6:34-te qaytadan oqıymız: Erteńgi kún haqqında alıw etpeńler (Matta 6:34). Alıwdıń paydasızlıǵı Yaqıp 4:13-14-te kórsetilgen: Házir kel, sizler, «Búgin yamasa erteń biz pálenshe qalaǵa baramız, ol jerde bir jıl turamız, satıp alamız hám satamız, hám payda tabamız» dep aytatuǵınlar; al sizler erteń ne bolatuǵının bilmeysizler (Yaqıp 4:13-14).
Biraq Isa bizge Matta 6:32-de alıw etpewdiń eń sońǵı sebebin beredi:
«Sebebi aspan Atasıńız sizlerge bul nárselerdiń barlıǵı kerek ekenin biledi» (Matta 6:32). Eger bizde aspan Atası bar bolsa, alıw etiwge hesh qanday zárúrlik joq. Ol Óz balaların támiyinleydi. Biraq, eger biz Qudaydı aspan Atamız dep ayta almasaq, kimge isene alamız? Eger biz Qudaydıń balaları bolmasaq, bizde úlken alıw etiwge sebep bar.
Rabbimiz Isa Máshih alıw hám qáweterdi teris háreket penen emlewdiń jolı joq ekenin biledi. Bir adamǵa «Tek alıw etpe» dep aytıw paydasız. Adamlar kóbinese «Men alıw etiwdi toqtata almayman» deydi. Qorqıw, qáweter hám alıwdıń tek bir emi bar, ol da bul haqqında unamlı nárse islew.
Isa bizge Matta 6:33-te barlıq alıw ushın sheshimdi beredi:
«Birinshi Qudaydıń patshalıǵın hám Onıń ádilligin izleńler, hám barlıq bul nárseler sizlerge qosıladı» (Matta 6:33). Rabbimiz bizge Yuhanna 3:5-te «Qudaydıń patshalıǵın izlewdi» qalay úyretedi, ol jerde Ol bılay deydi: «Eger adam suwdan hám Ruwhtan tuwılmasa, ol Qudaydıń patshalıǵına kire almaydı» (Yuhanna 3:5). Biz jańa tuwılıw haqqında sóyleskenimizde, kóp adamlar Nikodim sıyaqlı shatasıp qaladı. Biraq, bir-eki minut oylaw Rabbimizdiń túsindirmesiniń qansha ápiwayı ekenin kórsetedi.
Biz bul dúnyaǵa tuwılǵanımızda, basqalardıń meyrimine taslandıq. Tuwılıwdan aldınǵı ómir avtomatikalıq edi hám biz óz mútájliklerimizdi yamasa olardıń deregin bilmes edik. Tuwılmaǵan bala óz anasın bilmeydi. Tuwılǵannan keyingi ómir avtomatikalıq emes. Bala jıllılıq hám azıq-awqatqa hám itibarǵa mútájligin sezedi; ol qolaysızlıqtı sezedi. Ol óz qáweteri hám baxtsızlıǵınıń sebebin bilmese de, bala óz qolaysızlıǵında jılaǵanda hám keyin tınıshlandırǵısh qanaatlanıwdı sezingeninde, ol óz ǵamqorlıǵınıń deregin, onı súygen adamdı da sezedi.
Qaytadan tuwılmaǵan adam ómirde aǵıp júredi, oǵan berilgen nárselerdi ǵamqorlıqsız yamasa oylamastan qabıl etedi. Qaytadan tuwılıw – bul óz qolaysızlıǵımızdı seziw hám Qudayǵa Atamız sıyaqlı Onıń meyrimi hám keshirimi ushın jılaw, sebebi Qutqarımız Isa Mesihtiń tamamlaǵan isi sebepli. Keyin biz Quday menen birligimizdiń jańa túsiniwine tuwılamız. Quday bizdiń Atamız bolǵanı ushın, endi alıw etiwge hesh qanday zárúrlik joq.
Ákesiniń erkin orınlaǵan bala sıyaqlı, biz barlıq sheshimlerimiz hám joybarlarımızda Yaqıp 4:15-te úyretilgen nárselerdi aytamız:
«Eger Rabbimiz qálese, biz jasaymız hám bunı yamasa basqanı isleybiz» (Yaqıp 4:15). Bul múnásibet penen, bizde Qudaydıń Muqaddes Ruwhınıń bizde bar ekenligi haqqında úzliksiz túsiniw boladı. Onıń qatnasıwında biz alıw eta almaymız. Sonlıqtan qáweter hám alıwdıń emi – Onıń qatnasıwı haqqında oylawdı ámelge asırıw.
Biz qorqıwǵa, qáweterleniwge hám alıw etiwge qızıqtırılamız. Qızıqtırıw Qudaydıń bizdi taslap ketkeninen qorqıw dárejesine jetiwi múmkin. Biraq Ol hesh qashan taslap ketpegen hám hesh qashan taslap ketpeydi. Sonlıqtan, alıw etiwge qızıqtırılǵanda, 1 Petrus 5:7-di oylań:
«Barlıq qáweterińizdi Oǵan taslań, sebebi Ol sizlerge ǵamqorlıq etedi» (1 Petrus 5:7). Hech qashan shúbhelenbeń, Qudaydıń balası – «Ol sizlerge ǵamqorlıq etedi.» Shúbhelenbeń, qorqıwshı, qáweterli, alıw etken kúnaqor – «Ol sizlerge ǵamqorlıq etedi.» Ol óldi hám tirildi, siz qaytadan tuwılıwıńız ushın hám siz Qudaydıń úlken shańaraǵınıń balası bolıwıńız ushın, olardıń aǵzaları qorqıw, qáweter hám alıw ushın hesh qanday sebepke iye emes.
