«Қудай жер ҳайўанларын ҳәр бирин өз түрине қарап, малларды ҳәр бирин өз түрине қарап, жерде ырмалап жүрген ҳәр бир нәрсени өз түрине қарап жаратты; ҳәм Қудай оның жақсы екенин көрди». Жаратылыс 1:25 NASB
«Бирақ Адам ушын ҳеш қандай ылайық жәрдемши табылмады. Сонлықтан Хожа Қудай адамды терең уйқыға батырды; ҳәм ол ухлап атырғанда, Ол адамның қабырғаларының бирин алды... Соңынан Хожа Қудай адамнан алған қабырғадан ҳаял жаратты, ҳәм Ол оны адамға алып келди». Жаратылыс 2:21-22 NIV
«Сонлықтан, гүна бир адам арқалы дүньяға киргендей, ҳәм өлим гүна арқалы, ҳәм усылайша өлим барлық адамларға келди». Римлилерге 5:12 NIV
«Себеби жаратылыс өз ерки менен емес, бирақ оны бағындырғанның кесиринен пушқа бағындырылды, үмит пенен, жаратылыстың өзи де бузылыў қуллығынан Қудай балаларының даңқының еркинлигине азат болады». Римлилерге 8:20-21 NASB
Христиан Қудайға ҳәм эволюцияға бир ўақытта исене ала ма? Қудай барлық түрли өсимликлерди, ҳайўанларды, ҳәтте адамларды да эволюция процесси арқалы жаратқан болыўы мүмкин емес пе? Бундай сораўлар бир қатар христианлар тәрепинен шын жүректен берилген. Бундай сораўларды қойыў олардың Қудайдың бар екенине ямаса Оның материяны ҳәм өмирди ҳеш нәрседен тез арада жаратыў қәбилетине гүман етип атырғанын билдирмейди, сондай-ақ олардың ийманының шайқалып атырғанын ямаса руўхыйлықтың жоқ екенин де билдирмейди.
Қудай эволюцияны қолланды ма?
Айрым христианлар Қудай бүгинги күнде бар болған түрли өмир формаларын жаратыў ушын эволюцияны қолланған болыўы мүмкин бе деп ойлайды. Бул сораўлардың тийкарғы мақсети адам тек ғана ҳайўанның жоқары формасы ҳәм Қудайдың сүўрети бойынша өзгеше жаратылмаған ба дегенде емес. Ол Қудайдың «адамның» денесин раўажландырыў ушын эволюцияны қолланған болыўы мүмкинлигинде, соңынан белгили бир ўақытта руўхты енгизип, бул жаңа түрдиң биринши үлгисин Адам, биринши адам деп атағанында.
Бүгинги күнде бир қатар христианлар Қудай, шынында да, бар болған түрли өмир формаларын, соның ишинде адамларды да жаратыў ушын эволюцияны белгили бир дәрежеде қолланған деген жуўмаққа келди. Бундай позиция теистик эволюция деп аталады. Бул Қудайды жоққа шығарыў емес, сондай-ақ бул адамның христиан емес екенин де билдирмейди. Бул айырым христианлар қабыл еткен позиция болып, олар буны жаратылыстың библиялық баянын ҳәм илимниң табылмаларын үйлестириўдиң ең жақсы жолы деп ойлайды.
Бирақ Муқаддес Китап теистик эволюция позициясына рухсат бере ме? Есиңизде болсын, бул жердеги ҳақыйқый сораў: «Қудай эволюцияны қолланған болыўы мүмкин бе?» емес, ал: «Ол қолланды ма?» Қудай өмирди барлық түрли формаларында көп түрли жоллар менен жаратқан болыўы мүмкин еди, бирақ Муқаддес Китап өмир қалай пайда болғаны ҳаққында не үйретеди?
Жаратылыс баянының тикке оқылыўы Қудайдың бул планетаға өмирди жаратыў ушын эволюцияны қолланбағанын көрсетеди. Жаратылыс 1-баптағы күнлердиң узақлығын қалай түсиндирсе де, библиялық баяндағы ўақыялардың избе-излиги эволюция теориясына туўра келмейди. Мысалы, эволюция теориясына сәйкес, балықлар мийўе беретуғын тереклерден алдын раўажланған; бирақ Жаратылыс 1-ге сәйкес, өсимлик өмири теңиз өмиринен еки күн алдын пайда болған (Жаратылыс 1:12,20). Эволюция теориясы қуслардың сүўреткелерден раўажланғанын болжайды. Сүўреткелердиң қабыршақлары, алдыңғы аяқлары ҳәм қатты сүйеклериниң қуслардың қанатларына, қанатларына ҳәм иши бос сүйеклерине айланыўы ушын миллионлаған жыллар керек болды. Ҳәм қуслардың ушыў ушын жерден көтерилиўи ушын және де көп жыллық эволюция керек болды. Бирақ Муқаддес Китапқа сәйкес, Қудай қусларды бесинши күни – сүўреткелерден алдын жаратты (Жаратылыс 1:20,25). Эволюция теориясына сәйкес, ҳәшәратлар адамнан әллеқашан алдын болған ҳәм раўажланып атырған өсимликлерди тозаңландырыў ушын керек болған. Бирақ Жазыўларға сәйкес, Қудай жер ҳайўанларына, ҳәшәратларға ҳәм адамға бир күнде өмир берди (Жаратылыс 1:24-26).
Төртінши күни, биринши күни жарық пайда болғаннан кейин, қуяш, ай ҳәм жулдызлардың пайда болыўының избе-излигин түсиниў аңсат емес (Жаратылыс 1:14-19). Бирақ, бул қыйыншылық библиялық баянның тарийхый, хронологиялық интерпретациясын айырым түсиндирмешилер усыныс еткендей, таслап таслаўымыз керек дегенди аңлатпайды. Қудай биринши үш күн ушын басқа жарық дереклерине ийе болған болыўы мүмкин.
Күнлердиң узақлығы
Төртінши күнниң «мәселеси» өз көзқарасларын библиялық мағлыўматлар менен үйлестириўге тырысатуғын теистик эволюционистлер ушын жоққа шығарылмайды. Егер бир нәрсе болса, эволюция теориясын ямаса, сол себепли, ҳәр қандай «күн жасқа тең» сценарийин Жаратылыс жазбасына киргизиўге тырысатуғынлар ушын үйлестириў мәселелери және де үлкен. Мысалы, үшинши «күнниң» раўажланып атырған өсимликлери төртінши «күни» қуяш нуры келместен қанша геологиялық дәўирге шыдай алар еди?
Жаратылыс баяны ҳәм эволюция теориясы арасындағы бул избе-изликке байланыслы келиспеўшиликлерди есапқа алып, айырым теистик эволюционистлер Жаратылыстағы «күнлерге» тарийхый емес ямаса тематикалық жақтан қараўды таңлады. Тарийхый емес жақтан қарағанда, жаратылыс баяны Ески Ўәсият поэзиясы сыпатында түсиниледи. Ўақыялар аллегория сыпатында, ҳақыйқый тарийх емес, қаралады. Ҳақыйқый Адам ҳәм Ҳаўа болмаған. Олар тек ғана ҳайўан дәўиринен Қудайға руўхый жақтан жуўап бериў дәўирине шекем раўажланған адам түрин символикалық түрде билдиреди. Жети «күн» Қудайдың адамды Өзиниң эволюция жобасының мақсети сыпатында қалай көретуғынын көрсетиў ушын тек ғана сөз фигуралары. Тематикалық жақтан қарағанда, Жаратылыс баянының тарийхыйлығы жоққа шығарылмайды, бирақ «күнлер» хронологиялық түрде қабыл етилмейди. «Күнлер» сөзи Қудайдың дөретиўшилик искерлигин усыныўды структуралаў ушын тек ғана әдебий қурал сыпатында қоллынады.
Мысалы, сүўреткелер алтыншы күни пайда болды, себеби олар алтыншы күнниң қусларынан кейин хронологиялық түрде емес, ал олар «алтыншы күндеги» барлық жер жанлықлары менен тематикалық түрде топарланған. Тематикалық жақтан қарағанда «күнлер» сөзиниң қолланылыўын түсиндириў ушын, айырым христианлар күнлер Қудайдың Мусаға Өзиниң дөретиўшилик әмеллерин ашып бериўи ушын алған күнлер деп усыныс етти. Басқаша айтқанда, Муса Синай таўында 40 күн даўамында Нызамды алыў ушын болғанда (Шығыў 24), Хожа оған бир ҳәптелик «Жаратылыс Семинарында» дүньяны ҳәм өмирди қалай жаратқанын ашып берди. Екшемби күни Ол Мусаға қараңғылықтан жарықты қалай шығарғанын көрсетти. Дүйшемби күни Ол суўларды қалай бөлгенин ашып берди – ҳәм солай даўам етти. Бул көзқарас бойынша, алты күнлик семинардың ақырында Қудай Өзиниң бир ҳәптелик оқытыўынан дем алды.
Бирақ, жаратылыс баянының бул тикке емес интерпретацияларының барлығында бир қатар мәселелер бар. Жаратылыс 1-баптың контексти ўақыялар хронологиялық түрде қабыл етилиўи керек болған әдеттеги тарийхый баяннан басқа ҳеш қандай әдебият түриниң бар екенин көрсетпейди. Ҳәм Жаратылыстың дәслепки баптары анық ибраний поэзиясы емес; бул бапларда басқа түрдеги әдебиятқа өтиўдиң ҳеш қандай белгиси жоқ. Жаңа Ўәсият жазыўшыларының ҳеш бири Жаратылыстың дәслепки баптарын мысал ямаса аллегория деп есапламаған. Жаратылыс баяны ҳәм Жаратылыстың дәслепки бапларындағы ўақыялар Ийса тәрепинен ҳеш қашан тек ғана символикалық деп қабыл етилмеген (Матфей 19:4-6; Лука 11:50-51). Сонлықтан, сиз христиан болып эволюцияға исене алсаңыз да, Жаратылыстың дәслепки бапларына интерпретациялық жақтан қараўыңызда ҳәўарийлер ҳәм Ийсаның дәстүринде болмайсыз.
Өз түрине қарап
Теистик эволюция концепциясына тағы бир тосқынлық – «өз түрине қарап» (Жаратылыс 1:11-12,21-25) деген қайталанатуғын сөз тиркеси. Қудайдың барлық өмир формаларын молекулалардың дәслепки теңизинен бир клеткалы организмлердиң ақырынлап пайда болыўы арқалы жаратқаны ҳаққындағы идея «өз түрине қарап» деген сөзлерге туўра келмейди. Қудайдың миллионлаған жыллар даўамында ҳәр түрли өмир формаларын жаратыў ушын тәртипсиз мутацияларды таңлағаны ҳаққындағы идея «өз түрине қарап» дегенге сәйкес келмейди. «Түр» сөзиниң таксономиялық шегараларына байланыслы айырым сораўлар болса да, бул сөз тиркеси арқалы өсимлик ҳәм ҳайўан өмириниң анық категорияларының ажыратылып атырғанына ҳеш қандай гүман жоқ. Бул эволюция теориясында үйретилгендей, өмирдиң барлық формаларының үзликсизлиги концепциясына тикке қарама-қарсы.
Муқаддес Китапқа сәйкес, барлық өмир формалары өз келип шығыўын қандай да бир тарийхқа шекемги теңизден басламайды, ҳәм оларды миллионлаған жыллар даўамында үзликсиз ҳәм прогрессив түрде пайда болған теректиң избе-из бутақларына уқсатыў мүмкин емес. Муқаддес Китап, әлбетте, «түрлер» ишинде генетикалық өзгериске рухсат береди, бирақ ол жер, теңиз ҳәм ҳаўа ушын өмир формалары Қудай тәрепинен басынан «өз түрине қарап» орнатылғанын үйретеди.
Ҳаўаны жаратыў ҳаққындағы библиялық баян теистик эволюционист ушын Жазыўға жоқары көзқараста болыўды әсиресе қыйын етеди. Егер биз жаратылыс баяны тикке қабыл етилмеўи керек деп шешсек, ҳәм адамның «жер топырағынан» жаратылыўы тек ғана Муқаддес Китаптың адамның эволюциясы концепциясын жеткериў ушын фигуралы тилди қолланыўы болса, онда биз Муқаддес Китаптың Ҳаўаны жаратыў ҳаққындағы баянын (Жаратылыс 2:18-25) қалай түсиндириўимиз керек? Егер бул тек ғана фигуралы тил болса, Қудай не айтпақшы? Адам ҳәм ҳайўанлар Қудай Ҳаўаны жаратқанда бар болған деп оқығанымызда, библиялық билдириўлерди эволюция менен қалай үйлестиремиз? Биз Ҳаўаның ҳайўанлардан ямаса жерден келгенин оқымаймыз, ал Қудай Ҳаўаны Адамның қабырғасынан алған нәрседен жаратқанын оқыймыз.
Бул баянды қандай фигуралы ямаса символикалық жол менен түсиндирсек те, егер Қудай ҳаял-қызды эволюция арқалы ақырынлап жаратқан болса, Ол бизди сөзлер менен биршама адастырғанын мойынлаўымыз керек. Егер Қудай адам түриниң ҳаял-қыз бөлеги де эволюция арқалы пайда болғанын жеткериўге тырысқан болса, оны поэтикалық ямаса аллегориялық түрде айтыўдың жақсырақ жолы болмас па еди?
Өлим, гүнаның нәтийжеси
Жаратылыстың дәслепки баптарын тикке тарийхый ҳәм хронологиялық интерпретациядан бас тартыў арқалы, теистик эволюционист бул бапларға тийкарланған Жаңа Ўәсият доктриналарын да суўсызландырады. Римлилерге 5:12-14-те бизге өлимниң Адамнан басланған адам гүнасының нәтийжеси екенлиги үйретиледи. Яғный, өлим Адам ҳәм Ҳаўадан алдын дүньяда болмаған. Бирақ эволюцияның пүткил концепциясы миллиардлаған аздап бейимлеспеген организмлердиң өлими идеясына тийкарланған, ал тек ғана ең күшлилери тири қалады ҳәм раўажланады. Биринши адамды жаратыў ушын нәтийжесиз ҳәм қатыгез усылды Қудайға таңлаўдың анық мәселесинен тысқары, Муқаддес Китап өлимниң биринши адам пайда болғаннан кейин келгенин анық үйретеди.
Теистик эволюционистлер Римлилерге 5 тек ғана адам өлимине қарата айтылған, ал адамға шекемги барлық «төменги» ҳайўанлардың, приматлардың ҳәм гоминидлердиң өлимине емес деп дәлил етиўи мүмкин. Бирақ Римлилерге 8:18-22 ҳаққында не айтамыз? Бул жерде бизге тәбийғый дүньяда көрип атырған өлимниң адамның қәтеси нәтийжесинде келгени үйретиледи. Егер тәбийғый дүнья аман қалыў ушын «тис ҳәм тырнақ» гүреси дүньясы болған болса, Муқаддес Китап адамзаттың қулаўы ўақытында тәбийғый дүньяның ерксиз түрде пушқа бағындырылғанын қалай айта алады?
Буннан тысқары, биз Қудайдың балалары сыпатында күтип атырған даңқлы еркинликтиң тәбийғый дүньяға да тәсир ететинин оқыймыз. Ҳәзир ыңырсып атырған пүткил жаратылыс шіриў қуллығынан азат болады ҳәм тәртип ҳәм даңқ жағдайына қайтарылады. Егер теистик эволюция Жаратылыстың дәслепки еки бабының туўра көзқарасы болса, онда бул Жазыў бизди зорлықлы өлим менен аман қалыўдың дәслепки дүньясына қайтамыз дегенди аңлатады! Ол сондай-ақ бул қайтыў тек ғана даңқлы емес, ал қәлеген де дегенди аңлатады. Римлилерге 8 буны үйретиўи мүмкин емес! Муқаддес Китаптың әпиўайы үйретиўи – адам ҳәм ҳайўан өлими қулаўдың тикке нәтийжесинде басланған.
Теистик эволюция эволюция теориясын Жаратылыстың дәслепки баплары менен үйлестириўдиң идеал жолы болып көриниўи мүмкин. Бирақ бул бапларды ҳәм басқа Жазыўларды жақыннан үйрениў бундай үйлестириўдиң мүмкин емес екенин көрсетеди. Ҳәммеси мына таңлаўға келип тиреледи: Эволюция ямаса Қудайдың Сөзи?
