Тимутейдиң өмири
Тимутей анасы ҳәм әжеси Ески Ўәсиятты ҳүрметлеп, оны оған үйреткен үйде өсти (2 Тимутей 1:5; 3:14-17). Тимутейдиң Ийсаны Қутқарыўшысы сыпатында қашан қабыл еткенин билмеймиз, бирақ бул Павелдиң биринши миссионерлик саяхатында, шама менен миләдий 46-48-жыллары болғанға уқсайды. Варнаба менен бирге Павел Икония ҳәм Листрада ўағызлады (Ҳаўарийлердиң ислери 14:1-23). Сол ўақытта Тимутейдиң аты аталмаса да, Павелдиң екинши сапарында ол шәкирт сыпатында аталған, ҳәм бул қалалардағы исенимлилер оның Ийсаның изинен барыўшы сыпатындағы гүўалығы ҳаққында жақсы сөзлер айтты (Ҳаўарийлердиң ислери 16:2). Павел Тимутейди «исенимдеги ҳақыйқый улым» деп атады, себеби Павел Аллах тәрепинен Тимутейди исенимге алып келиў ушын қолланған (1 Тимутей 1:2 NIV). Тимутей сондай-ақ Павел тасбараң етилип, қаладан өлик сыпатында сүйреп шығарылғанына гүўа болды (Ҳаўарийлердиң ислери 14:19; 2 Тимутей 3:10-11).
Тимутейдиң тәлими
Ефеслик исенимлилер Тимутейди садық аға деп билди ҳәм оған қол қойып, оны Ийсаның оған берген ҳәм таярлаған исине тапсырды (1 Тимутей 1:18; 4:14; 2 Тимутей 1:6). Жаслардан Тимутей Павел менен 15 жыл даўамында оның жолдасы ҳәм хызметкери сыпатында саяхат етти. Ҳаўарийлердиң ислери 16-бабынан, Тимутей Павелге қосылған жерден, биз оның қалай өскенлигин тек ғана ойлаўымыз мүмкин, себеби ол Мухаддес Руўхтың Павелди қатты қарсылықлар астында Инжилди ўағызлаўда қалай қолланғанын ҳәм олар барған ҳәр бир жерде шіркеўлердиң қалай қурылғанын көрди. Биз ҳаўарий ҳәм шәкиртти бирге көргенимизде, үлкен исенимлилердиң жасларды хызметке таярлаў ҳәм оқытыўдың әҳмийетлилигин көремиз.
Тимутейдиң тәлиминиң бир бөлеги шіркеўлерге үйретиў арқалы жәрдем бериў, соң Павелге кейинги тапсырма ушын есабат бериў еди (1 Салоникалықларға 3:1-6). Бундай тапсырмалардың бири Коринфке барыў еди, онда көп мәселелер бар еди: «Усы себепли мен сизге Тимутейди, мениң сүйген улымды, Ийсада садық болғанды жиберип атырман. Ол сизге Мәсих Ийсадағы мениң турмыс тәризимди еслетеди, бул мен ҳәр жерде ҳәр бир шіркеўде үйрететуғын нәрсеге келиседи... оның сиз бенен болған ўақытында ҳеш нәрседен қорықпаўын тәминлең, себеби ол Ийсаның исин алып барып атыр, дәл мен сыяқлы» (1 Коринфликлерге 4:17; 16:10). Тимутейдиң аты Павелдиң Рим түрмесинен жазған хатларында көп ушырасады.
Биринши түрмеге қамалыўынан алдын, Павел Ефесте еки жыл даўамында Ийсаның жолын үйретип, онда басшыларды орнатты. Кейин ол ақсақалларға надурыс тәлим ҳаққында, ҳәм олардың өз топарынан келетуғын «қасқырлар» «қозыларды аямайтуғын», бирақ келиспеўшилик ҳәм жоқ етиўге себеп болатуғын ҳаққында айтыў керек деп сезди (Ҳаўарийлердиң ислери 20:17, 25-30). Бул болды, ҳәм Павелдиң биринши түрмеге қамалыўынан кейин ол Ефеске қайтып келди, кем дегенде еки қылмыскер менен шуғылланды (1:20) ҳәм Тимутейди онда басшылық етиў, үйретиў ҳәм оларға қосымша ақсақалларды таныўға жәрдем бериў ушын қалдырды (1:3,10,11; 3:1-16).
Тимутейдиң Павел менен өткерген жыллық тәлими оны шіркеўди қайтадан жолға қойыўға жәрдем беретуғын идеал басшы етти. Бул Тимутей ушын аңсат болмады, себеби ақсақаллар оны әли жас адам деп есаплады. Ол отыз жастың орталарында еди, бирақ басқалардан көбирек тәжирийбеге ҳәм руўхый жетилиўге ийе еди. Ол мысал арқалы ҳүрметке ылайық екенин көрсетиўи керек еди (4:12), ҳәм Павелдиң ҳаўарийлик хаты да Тимутейдиң тәлимине ҳүкимдарлық берди.
Павелдиң кирис сөзлери
Павел жас шәкиртине жазғанда, бир қатар мәселелерге тоқталды. Бириншиден, ол Тимутейге не ушын Ефесте шіркеўге жәрдем бериў ушын қалдырылғанын еслетпекши болды. Павел хатты әдеттеги «мирим, мейир ҳәм тынышлық» сәлеми менен баслады. Ол сондай-ақ «Аллах Қутқарыўшымыздың ҳәм үмитимиз Ийса Мәсихтиң буйрығы менен Ийса Мәсихтиң ҳаўарийи» сыпатындағы өз тапсырмасы ҳәм атағын айтып атырған нәрсесине ҳүкимдарлық бериў ушын қолланды. Тимутей бул хатты шіркеў тәртибин орнатыў ушын керек болған тәлимди күшейтиў ушын қолланған шығар, бул оның Павел менен көп жыллар саяхат еткеннен кейин Ефесте қалыўының тийкарғы себеплеринен бири еди (1:3,10).
Павел дереў шіркеў алдында турған мәселелерге тоқталды, жалған муғаллимлер исенимлилер арасында шатасық, келиспеўшилик ҳәм руўхый түсиўге себеп болып атырғанын көрсетти (1:3-10). Тимутей бул адамларға жалған тәлимди тоқтатыўды ҳәм жергиликли исенимлилерди қурыўға хызмет ететуғын әмелий тәлим менен шуғылланыўды буйырыўы керек еди. Гностиклер диний секта сыпатында қәлиплесип атырған еди ҳәм олардың жалған тәлимлери сырлы динлер, грек философиясы, Ески Ўәсият нызамлары ҳәм жаңа мәсихши исениминиң араласпасы еди. Олардың тәлимлери саўалғанға шекем билген жалған бөлегине байланыслы болған жаңа исенимлилерге жақсы еситилди. Бирақ бул жалған тәлимлер тек ғана шатасыққа себеп болды.
Аллахтың иси исенимге тийкарланған, ол сүйиў ҳәм жақсы ар-намыс арқалы өзин көрсетеди. Ҳеш қандай алдаўшы, астыртын яки инсаный келип шығыўлы нәрсе үйретилмеўи керек. Гностиклер өз изинен барыўшылары билиўи мүмкин болған жаңа билимге ийе екенин үйретти. Павел буны бийкарлады, олар не ҳаққында сөйлеп атырғанын билмейди деди (1:7). Соң ол «биз билемиз» деди, «кәмил билим» ушын грек сөзин қолланды ҳәм Аллахтың «нызамларының» мақсетин қысқаша баянлады (1:8-11).
Руўх тәрепинен басқарылған жеке гүўалық үлкен салмаққа ийе, ҳәм Павел өзиниң динге кириўден алдынғы өмирин қысқаша баянлап, мийрим оны Ийсаның итаатлы қулына қалай толық өзгерткенин көрсетти. Ол ўағызлаған Инжилге толық исенимге ийе еди: «Бул толық қабыл етиўге ылайық садық сөз: Ийса Мәсих дүньяға гүнакарларды қутқарыў ушын келди – олардың ең жаманы менмен».
Булардың бәрин есапқа алып, Павел Тимутейди «исеним ҳәм жақсы ар-намысты сақлап, жақсы гүрести гүресиўге» үгитледи (1:18-19). Гименей ҳәм Александр «саў тәлимди» бийкарлаған ҳәм өзлериниң ҳәм басқалардың исенимин кеме ҳалатына келтирген, шіркеўде үлкен келиспеўшиликке себеп болған ҳәм нәтийжеде олардың шіркеўден шығарылыўына алып келген (1:20).
Шіркеўдеги тәртип ҳәм жүрис-турыс
Павел кирис сөзлеринен кейин Тимутейге, ақсақалларға ҳәм бизге бул хаттың мақсетин айтты: «Мен сизге бул көрсетпелерди жазып атырман, егер мен кешигип қалсам, сиз адамлар Аллахтың үйинде, яғный тири Аллахтың шіркеўинде, ҳақыйқаттың тиреги ҳәм тийкарында қалай жүрис-турыс етиўи керек екенин билиўиңиз ушын» (1 Тимутей 3:15).
• Дуўа ҳаққында:
Павел дуўаны шіркеў турмысының әҳмийетли бөлеги сыпатында атап өтти. Шіркеўдиң басынан баслап, дуўа норма болған:
Олар ҳаўарийлердиң тәлимине ҳәм қатнасыққа, нан сындырыўға ҳәм дуўаға берилди (Ҳаўарийлердиң ислери 2:41-42). Дуўаның ҳәр түрли түрлери – «өтинишлер, дуўалар, шапаат ҳәм шүкиршилик» (2:1) – барлық жағдайлар ушын шіркеў турмысының бөлеги болыўы керек, ҳәм Мәсихсизлерге гүўалық бериў ушын тынышлық функциясы ушын, адам ҳәм Аллах арасындағы жалғыз делдал (2:2-5).
• Тәртип ҳаққында:
Еркеклер шіркеўде басшылық етиўи, дуўа етиўи ҳәм үйретиўи керек, ал ҳаяллар Аллахтың тәртибине бойсыныўы керек (2:8-12). Кейбирлери бул роль айырмашылығы мәдений болған ҳәм бүгинги шіркеў ушын емес деп үйреткен. Павел бул идеяны ролдиң келип шығыўын жаратылысқа ҳәм Аллах онда орнатқан тәртипке байланыстырып анық бийкарлады. Ҳаялларды шіркеўде басшылыққа қойыў ҳәрекети Мухаддес Китапқа қарсы. Бул төменлик мәселеси емес; ҳаяллар ҳәр түрли хызметлерде үйретиўде, руўхый саўғаларды қолланғанда ҳәм дуўа еткенде әҳмийетли рольлерге ийе – бирақ шіркеўдиң рәсмий жыйналысларында емес.
• Басшылар ҳаққында:
Дәслепки ақсақаллар Павел тәрепинен тайынланған (Ҳаўарийлердиң ислери 14:23). Ҳаўарийлик тайынлаў ақыры тоқтайды, сонлықтан шіркеўдиң келешекте ақсақаллар ҳәм дияконлар болатуғынлар ушын қандай қәсийетлер ҳәм саўғалар керек екенин билиўи әҳмийетли еди (3:1-15). Шіркеўдеги ақсақаллар ҳәм дияконлар басқалар ушын үлги болды. Олар автократиялық диктаторлар болмаўы керек еди, бирақ турмыслары басқалар еслеўи мүмкин болған саў үлгилер болған басшылар (1 Петр 5:3). Усы себепли Павел шіркеў Мухаддес Китаптағы басшылар сыпатында таныйтуғынлардың турмысында айқын көриниўи керек болған минез-қулық, саўға ҳәм шаңарақ турмысы стандартларын келтирди (3:14-15).
Әмелий хызмет ушын түсиниклер
Биринши Тимутейдиң қалған баблары шіркеўдеги кейбир қәўиплер ҳәм шіркеўдиң ўазыйпалары ҳаққында бир неше көрсетпелерди қамтыйды. Олар Тимутейдиң дәўиринде керек болған ҳәм бүгин де керек.
• Тәлим ҳаққында:
4-бап жин тәлими ҳаққындағы көрсетпелер менен басланады. Мысалы, Гностицизм Аллах орнатқан некеге қарсы үйретти. Шайтанның бүгин де бир жыныслы неке ҳәм аборт пенен сол күн тәртиби бар (4:1-8). Тимутейге саў тәлимди үйретиў буйырылды (4:6), оның үлгиси ҳәмме тәрепинен көриниўи ҳәм Мухаддес Китапқа тийкарланған мораллық ҳүкимдарлыққа алып келиўи ушын. Оған «Мухаддес Китапты жәмийетлик оқыўға» берилиў ҳәм ўағызлаў ҳәм үйретиўде руўхый саўғаларын қолланў буйырылды (4:11-16). Усылайша шіркеў харизматикалық шахс тәрепинен емес, бирақ Мухаддес Китап әмелияты тийкарында қурылады.
• Исенимлилер ҳаққында:
Тимутейге сондай-ақ үлкен аға-қарындасларды ата-ана сыпатында, ҳәм жас еркеклер ҳәм ҳаялларды аға-қарындаслар сыпатында қараў буйырылды – ҳәм әсиресе жас ҳаялларға «толық тазалық пенен» қараў (5:1-2). Көп адамлар ҳаяллар менен надурыс қатнасықлар арқалы өз хызметин жоқ етти.
• Жесирлер ҳаққында:
Жесирлерге жәрдем керек еди, себеби социаллық жәрдем бағдарламалары жоқ еди. Жәрдем мүтәжликке тийкарланған болыўы керек еди. Шаңарақлар өз жесирлерине қамқорлық етиў ушын биринши жуўапкершиликке ийе еди, ҳәм жас жесирлер қайта турмыс қурыўы ҳәм үйлерине ҳәм шаңарақларына қамқорлық етиўи керек еди (5:3-16).
• Ақсақаллар ҳаққында:
Шіркеўде басқарыў, пасторлық жумыс ҳәм үйретиўде хызмет ететуғын ақсақал дүньялық жумыс жүгисиз ислеў ушын жетерли қаржылық жәрдем алыўы керек. Ақсақалға қарсы айыплаўды тексериў ушын бир неше гүўа керек, ҳәм айыпкер жәмийет алдында сөгис алыўы керек, сонда шіркеў үйренеди (5:17-21).
• Қызғаныш ҳаққында:
Ақшаға болған сүйиў де Ефесте мәселе еди. Қызғаныш ҳәм ашкөзлик адамның турмысында басқарыўшы күшке айланады, ҳәм байлық яки күш себепли лаўазым мақтанышы көп адамлардың руўхый жақтан сәтсизликке ушыраўына себеп болды. Жуўап не? «Қанаат пенен тақўадарлық үлкен пайда» (6:6).
Ийса Аллахтың Өз адамларына қамқорлығы ҳаққында узақ сөйледи. Аспан қуслары Ол тәрепинен бағылады, дала лилиялары әдеми кийиндирилген, ҳәм Аллах адамға, әсиресе Өзиники болғанларға әдеўир көбирек қамқорлық етеди. Биз бай болыўға умтылмаўымыз яки нәрселер ҳаққында қайғырмаўымыз керек.
Сиздиң аспандағы Атаңыз оларға мүтәж екениңизди биледи. Бирақ дәслеп Оның патшалығын ҳәм Оның ҳақыйқатлығын излең, ҳәм бул нәрселердиң бәри сизге де бериледи (Матта 6:25-34).
Павелдиң жуўмағы
Павел бул хатты жас хызметкерине барлық жаманлықтан қашыўға «ҳәм ҳақыйқатлықты, тақўадарлықты, исенимди, сүйиўди, шыдамлылықты ҳәм жумсақлықты излеўге» күшли үгитлеў менен жуўмақлады (6:11). Руўхый гүрес даўам етип атырған еди ҳәм Тимутей «исенимниң жақсы гүресин гүресиўи керек еди. Сиз шақырылған мәңгилик өмирди услаң» (6:12). Ийсаға дурыс нийетлер менен хызмет етиў арқалы, Тимутей ҳәм оның үлгисин изинен барғанлардың бәри «ҳақыйқый өмирди услап, усылайша келешек дәўир ушын өзлерине беккем тийкар сыпатында ғәзийне жыйнайды» (6:19).
Биз бул хатты Павел Тимутейдиң оқыйтуғынын ҳәм жуўап беретуғынын билгендей оқыўымыз ҳәм жуўап бериўимиз керек. Биздиң турмысымыз ҳәм жергиликли шіркеўимиз буның ушын жақсырақ болады.
ЖУЎМАҚЛАЎШЫ ЕСЛЕТПЕ
- Ақсақалдың саўғалары, қәсийетлери ҳәм жумысы ҳаққындағы қосымша Мухаддес Китап жазбалары: Ҳаўарийлердиң ислери 20:17-32; Римлилерге 12:8; 1 Салоникалықларға 5:12-13; Титке 1:5-9; Еврейлерге 13:7,17; Яқуб 5:14; 1 Петр 5:1-4. Жергиликли шіркеўде басшылық әҳмийетли әҳмийетке ийе ҳәм терең изертлеў өткерилиўи керек. Еки китап Мухаддес Китапқа сәйкес ҳәм оң тәрептен пайдалы деп усыныс етиледи: Мухаддес Китаптағы ақсақаллық: Мухаддес Китаптағы ақсақаллықты қалпына келтириўге шұғыл шақырық, Александр Страух тәрепинен, Льюис ҳәм Рот баспалары; ҳәм, Әмелдеги ақсақаллық, шіркеўди Мухаддес Китаптағы басқарыў арқалы, Ричард Х. Свартли тәрепинен, Эммаус Колледж баспасы.
