Инсан Қудай жаратқан басқа ҳәр бир мақлықтан қаншелли айырмашылыққа ийе. Онда жердеги ҳәр бир мақлықтан әдеўир жоқары ақыл ҳәм илаҳий түрде орнатылған билим алыў қәбилети бар. Буннан тысқары, инсанда өзи жасап атырған дүньядан тысқары нәрселерди есапқа алыўға имканият беретуғын нәрсе бар. Оның кең жаратылыс ҳаққында пикирлейтуғын ақылы ҳәм Жаратыўшысы ҳәм оның әтирапындағы мақлықларға байланыслы әдеп-нақыл сезимлери бар. Буннан тысқары, оның Қудай менен бирликте болыў ушын руўхый қәбилети бар: бул жүректи ҳәм ақылды материаллық ҳәм ўақытқа ҳәм сезимге тийисли нәрселерден жоқары көтереди. Инсан периштелерден бир аз төмен жаратылған, бирақ ол Қудайдың жердеги барлық мақлықларының ең уллысы.
Биринши Адам ҳәм Екинши Адам
Биринши адам Адам «тири жан етип жаратылған» (1 Коринфлилер 15:45), ҳәм Қудай оған былай деп айтты:
Бағдағы ҳәр бир теректиң жемисинен еркин жесең болады: бирақ жақсылық ҳәм жаманлықты билим бериўши теректиң жемисинен жеме, себеби сен оннан жеген күниңде әлбетте өлесең (Баслама 2:16–17).
Сол әжайып бағда инсанның ҳәўесин қандырыў ҳәм оған қуўаныш бериў ушын ҳәмме нәрсе бар еди, ҳәм Қудай, дүньяның жаратыўшысы ҳәм ийеси сыпатында, Өзи ушын тек бир теректи сақлап қалды, оны инсанға қадаған етти.
Инсан Қудайдың уллы меҳрибанлығы ушын терең миннетдар болды ма, айта алмаймыз, бирақ егер болған болса, бундай ойлар шайтанның азғырыўы менен тез арада жоғалды, ҳәм ол миннетдар болмастан Қудайға бойсынбады, Қудай Өзи ушын сақлап қалған жалғыз теректиң жемисинен жеди. Инсан ушын нәтийжелер қаншелли аўыр болды. Қудайдың ҳүкими оған жәрияланды ҳәм ол гөззал Едемнен қуўып шығарылды. Қудайдың қолы менен егилген бағда еркин ҳәм раҳат жасаў орнына, ол набойсынғанлығы ушын Қудай жәриялаған өлим ҳүкимин күтип, маңлай тери менен нанын табыўға мәжбүр болды.
Бирақ биринши адам жерден, «жердики» (1 Коринфлилер 15:47), ҳәм оның гүнаға батыўынан бери, оның умтылыўлары, әдетлери, ойлары, қәлеўлери ҳәм минези өзине қаратылған. Қудай оның барлық ойларында жоқ; ҳәм шайтанның тәсири астына түскеннен кейин, ол Қудайды жек көреди ҳәм өзиниң ерки ҳәм гүнада жасайды. Оның набойсынғанлығы менен тек бир гүна инсанның есабына жазылмады, бәлки гүна оның тәбиятына кирди, оны гүнакар тәбиятқа айландырды; ҳәм ол өзин Қудайдан узақластырды. Инсанда жақсылық етиўге ямаса жаманлыққа қарсы турыўға күш жоқ еди; ҳәм ол Едемдеги орнын қайтарып ала алмады, сондай-ақ тәбиятына кирген гүна принципин де жоқ ете алмады.
Қудай инсанға берген тәбиятта сүйкимли нәрсе бар. Табийий меҳир, өз тазалығында, өте тартымлы; ҳәм инсанның өз әтирапындағы адамлар ҳәм мақлықлар менен болған қатнасықларында табийий жақсылық, меҳир ҳәм басқа да қәсийетлердиң көринислери бар, олар жердеги қатнасықларды тек ғана шыдамлы емес, бәлки бахытлы да етеди. Бирақ ҳәмме нәрсе гүна менен бузылған. Ҳәтте ең таза табийий меҳирлер де тәсирленген, ҳәм табият бойынша инсандағы ең жақсы нәрселердиң ҳәммеси бузылған. Ийсаға жаслығынан баслап барлық әмирлерди орынлағанын айтқан жас ҳүкимдарда сүйкимли қәсийетлер бар еди, ҳәм биз оқыймыз:
Сонда Ийса оған қарап оны сүйди (Марк 10:21).
Гүнаға батқан тәбияттың бузылыўы астында, Қудай Адамға гүнаға батпаған ўақытта берген тәбияттың сүйкимли қәсийетлери әли де көринип турады; бирақ ҳәмме нәрсе бузылыў ҳәм гүнада жатыр, ҳәм биринши дәрежели инсан ҳеш қашан Қудайды разы ете алмайды. Екинши Адам бириншисинен қаншелли айырмашылыққа ийе. Биринши адам жерден, бирақ Екинши Адам аспаннан. Келип шығыўында үлкен айырмашылық бар, тәбияты ҳәм минезинде де солай. Бул еки адам арасындағы қарама-қарсылықты Филиппилилерге 2:5–11 ден үйрениўге болады. Топырақтан жаратылған биринши адам Қудай оған берген ҳүрметли орынға қанаатланбады, бирақ шайтанның азғырыўы менен ол жоқары орынға умтылды, «қудайлар сыяқлы болыўға». Жоқары орынға умтылыўда ол гүнаға батты ҳәм өзи менен бирге барлық төменги жаратылысты да төменге түсирди. Екинши Адам жоқарыға көтериле алмады, себеби Қудайлық Оныки еди; бирақ Оның кишипейиллиги сондай еди, Ол Қудайдың формасын таслап, Қулдың формасын алды ҳәм инсанлардың уқсаслығында жаратылды.
Бирақ инсанлыққа түсиў аспаннан келген Екинши Адамның кишипейиллигиниң толық көлеми емес еди, себеби «инсан сыпатында табылып, Ол Өзин кишипейил тутты ҳәм өлимге, ҳәтте кресттеги өлимге де бойсынды.»
Көбинесе биринши адам өлимге шекем бойсынбаған, ал Екинши Адам өлимге шекем бойсынған деп айтылады. Өзиниң бойсынбағанлығы себепли, биринши адам Қудайды ҳүрметлемеди ҳәм ҳүрметли орнынан айрылды; Екинши Адам, өлимге шекемги бойсынғанлығы себепли, Қудайға даңқ алып келди ҳәм даңқлы орынға ийе болды, себеби «Қудай да Оны жоқары көтерди ҳәм Оған ҳәр бир аттан жоқары ат берди.» Ҳәм биринши адамның ҳәм Екинши Адамның қәсийетлери арасында қаншелли үлкен қарама-қарсылық бар. Биринши адамда биз тәкаббарлық, мақтаныш, өзимпарлық ҳәм Ҳаўарий Павлус Галатиялыларға 5:19–21 де жазған барлық жаман қәсийетлерди көремиз; бирақ Екинши Адамның қәсийетлери Руўхтың жемиси сыпатында берилгенлер: «сүйиспеншилик, қуўаныш, тынышлық, сабырлық, меҳирбанлық, жақсылық, исеним, кишипейиллик, өзин тыйыў». Бул қымбатлы жемислер Ийсаның жердеги турмысында толық ҳәм кемис емес түрде көринеди.
Биринши Адам… ҳәм Ақырғы Адам
Адам гүнаға батып, Едемнен қуўып шығарылғаннан кейин ғана, ол адамлар нәсилиниң басшысы болды, олардың ҳәммеси оның қәсийетлерин алып, оның гүнакар тәбиятын мийрас етти. Гүнаға батпаған ўақытта ол төменги жаратылыстың басшысы еди, бирақ оған балалар Едем жәннетиниң сыртында туўылмады. Адамның басшылығы астында туўылғанлар оның гүнаға батыўының нәтийжелерин бөлиседи, ҳәм бул бизге Римлилерге 5 те көрсетилген. Адам өлим ҳүкими астына түсти, ҳәм
өлим Адамнан Мусаға шекем ҳүким сүрди, ҳәтте Адамның гүнасына уқсас гүна етпегенлер үстинен де (Римлилерге 5:14).
Адам, бизге усы Жазыўда айтылғандай, «келетуғынның сүўрети». Нәсил басшысы сыпатында, Адам Мәсихтиң сүўрети еди.
Бирақ өлим «барлық адамларға өтип кетти, себеби ҳәмме гүна етти». Бизге өлимди тиккелей Адамның гүнасы алып келмейди, бәлки оның гүнакар тәбиятына ийе болыўымыз арқалы биз гүна еттик ҳәм өлим ҳүкими астына түстик. Бирақ оның қәтеси өлимди оның өзине ҳәм оның басшылығы астындағы барлық адамларға алып келди, себеби сол қәте оның тәбиятын гүнакар етти, ҳәм ол буны өз нәсилине өткерди. Адамның гүнасының аўыр ақыбетлеринен оның басшылығы астындағы ҳеш ким қашып қутыла алмайды; ҳәмме ҳүким, айыплаў ҳәм өлим астына түседи.
Адамның әўладлары китабы жазылғанда, былай деп жазылған:
Адам жүз отыз жыл жасады ҳәм өз уқсаслығында, өз сүўретинде ул туўдырды (Баслама 5:3).
ҳәм Адамның ҳәр бир перзенти оның уқсаслығында ҳәм сүўретинде туўылған. Биз тәбийий түрде оған мораллық жақтан уқсасмыз ҳәм оның сүўретин бул дүньяда оны көрсетиўши сыпатында ҳәм бирдей физикалық уқсаслыққа ийе болып, топырақтан жаратылғанбыз. Гөш ҳәм қан бул дүнья ушын жаратылған, ҳәм бул жағдай бул дүнья менен тамамланады; оның Қудай патшалығы менен ҳеш қандай байланысы жоқ; ол гүнада туўылады ҳәм бул дүньяны өлим ҳәм шорланыў арқалы таслайды.
Ийса Мәсих бул дүньяға келгенде, Ол Екинши Адам сыпатында келди, бирақ қайта тирилиўде Ол Ақырғы Адам болды. Тарийхый жақтан, Екинши Адам бириншисинен кейин келеди, бирақ толық басқа тәртипте. Ақырғы Адам сыпатында Ийса Мәсих тек ғана Адамнан кейин келмейди, бәлки оны бир шетке қояды; ҳәм АҚЫРҒЫ болғанлықтан, басқа Адам ҳеш қашан болмайды. Бул жерде тек еки нәсил адам болған, ҳәм басқасы болмайды; бир нәсил Адамнан, екиншиси Мәсихтен келип шығады. Биз Ақырғы Адамды қайта тирилиўде жан бериўши Руўх сыпатында көремиз, сол ўақытта, Юхан 20:22 де көрсетилгендей, Ол Өзиниң шәкиртлерине дем салды ҳәм оларға айтты:
Муқаддес Руўхты қабыл етиң (Юхан 20:22).
Бул жерде Ақырғы Адам Өзиниң өмирин Өзине тийисли болғанларға жеткерип атырған еди; ҳәм бул биздиң Ийса Мәсихке шын жүректен исенген ҳәр бир адамға жеткерилген өмир. Бул себепли Римлилерге 8:9 да былай деп жазылған:
Егер кимде Мәсихтиң Руўхы болмаса, ол Оныки емес (Римлилерге 8:9).
Тек Мәсихтиң өмирине, Мәсихтиң Руўхына ийе болғанлар ғана Оның нәсилине тийисли.
Римлилерге 5 бизге Мәсих Өзиниң басшылығы астында болғанларға берген нәрселердиң айырымларын айтады. Мәрҳамлықтың бийпул саўғасы бар, Қудайдың мәрҳамлығы бизди ақлаған, биз бир ўақытлары Қудайсыз гүнакарлар ҳәм Одан узақта болғанбыз. Ҳақыйқатында да, бизде ҳәзир «мәрҳамлықтың ҳәм ақлаў саўғасының молшылығы» бар; бизде ақланған Биреўдиң өмири, өмирдиң ақланыўы да бар. Жуда тез арада биз Мәсих пенен өмирде ҳүким сүремиз ҳәм аспан саҳнасында мәңгилик өмирге ийе болғанда илаҳий берекеттиң толықлығына киремиз, Мәсихтиң сүўрети ҳәм уқсаслығына келтирилгенде.
Жанландырыўшы Руўх сыпатында Ийса Мәсих бизге ҳәзир жанларымызда илаҳий өмир берип қана қоймайды, жақын арада Ол биздиң өлимге дуўшар денелеримизди де жанландырады:
Себеби Адамда ҳәмме өлетуғын болса, Мәсихте ҳәмме тириледи. Бирақ ҳәр бир адам өз тәртибинде: Мәсих биринши жемис; кейин Оның келиўинде Мәсихтикилер (1 Коринфлилер 15:22–23).
Бул жанландырыў тирилердиң өзгериўин ҳәм өлгенлердиң тирилиўин өз ишине алады, жазылғандай:
өлгенлер шорланбайтуғын болып тириледи, ҳәм биз өзгеремиз (1 Коринфлилер 15:52).
Сол ўақытта биз «аспанлының сүўретин де алып жүремиз» (1 Коринфлилер 15:49). Кәри Адам ҳәм Жаңа Адам
Римлилерге 6:6 «биздиң кәри адамымыз» ҳаққында айтады, биз Адамда болған адам тәртибине тийисли болғанбыз. Ҳәзир биз өзимизди Мәсихте болған басқа тәртипке тийисли деп есаплаўға имканиятқа ийемиз, ҳәм Қудай Мәсихтиң өлиминде тамамлаған кәри адам тәртибинен азат болғанбыз. Кәри адам инсан нәсилинде табылатуғын ҳәр бир қәсийеттиң, Мәсих пенен крестке қадалған адамда жекеленген инсан тәбиятының ҳәр бир жаман қәсийетиниң раўажланыўының көриниси. Кәри адамда жаманлықтың ҳәр бир көлеңкеси көринип турған, Нух дәўиринде жерди толтырған зорлық ҳәм шорланыў, ҳәр бир инсанның көкирегиндеги жаман нәпси ҳәм ҳәммениң тәбийий түрде берилиўге бейим болған жалғанлық.
Ийсадағы ҳақыйқат бизге үйретеди, биз
алдынғы турмыс тәртибине байланыслы кәри адамды шешип тасладық, ол алдаўшы нәпслерге муўапық шорланған (Ефеслилерге 4:22).
Қудайдың Инжилин қабыл етпестен алдынғы турмыс тәртибимиз Қудайдан узақта ҳәм Қудай крестте тамамлаған кәри адамның қәсийетлерин көрсетиўде өтти. Христиан дүньясында кәри адамның қатты қәсийетлери көбинесе ҳүрметлилик қабаты астында жасырылған, бирақ мәжусийлер арасында кәри адамның қорқынышлы қәсийетлери көбинесе ҳәммеге айқын көринеди.
Колоселилерге 3:9 үгитлейди:
Бир-бириңизге жалған сөйлемең, себеби сиз кәри адамды оның ис-ҳәрекетлери менен бирге шешип таслағансыз (Колоселилерге 3:9).
Бул жерде биз үйренемиз, жалғанлық, кәри адамның қәсийетлеринен бири, Мәсихти қабыл еткенлерде де көриниўи мүмкин, олар кәри адамды ҳәм оның гүнакар турмысындағы барлық нәрсени әмелде бийкар еткен болса да.
Мәсихтиң Ийелигин мойынлаўымыз, биз алдын басқарған турмыс пенен, Мәсих пенен крестке қадалған адамның қәсийетлери менен белгиленген турмыс пенен тамамлағанымызды айтыўға тең. Шомылдырыў да кәри адамды шешип таслаўды аңлатады; бирақ бул шомылдырылған ҳәр бир адам кәри адам менен тамамлаған ямаса ҳәтте шомылдырыўының мәнисин түсинген дегенди аңлатпайды. Егер Қудай Мәсихтиң өлиминде кәри адам менен тамамлаған болса, Оның көз алдында басқа адам, тәбияты ҳәм минези толық басқаша, Оған жағымлы қәсийетлерге ийе жаңа адам бар еди. Яҳудийде ҳәм мәжусийлерде кәри адамның ҳәр түрли қәсийетлери табылды; себеби кәри адам яҳудий сыяқлы динши ямаса мәжусий сыяқлы нызамсыз болыўы мүмкин еди. Бул еки адам бир-бирине душпан еди, нызам оларды бөлек ҳәм душпанлықта услап турған еди. Бирақ кәри адам Мәсих пенен крестке қадалғанда, «Оның денесинде душпанлық та жоқ етилди», сонда Ол
екиден Өзинде бир жаңа адамды жаратыўы мүмкин, солай етип тынышлық орнатып (Ефеслилерге 2:15).
Бир-бирине душпан болған еки адам орнына, ҳәзир тек бир адам бар, ҳәм ол толық жаңа түрдеги адам. Бул жаңа адамда яҳудийдиң де, мәжусийдиң де ҳеш қандай қәсийетлери табылмаған. Айрымлар екеўиниң де ең жақсысын сақлап қалыўды қәлер еди, бирақ Қудайдың көз алдында ең жақсысы тек жаманлық. Адамлар тәрепинен жоқары баҳаланған нәрселер Қудайдың көз алдында жиркенишли. Бирақ бул жаңа адамның қәсийетлери бул жерде Ийсаның Шахсында көрсетилген, ҳәм исенген яҳудийлер ҳәм мәжусийлер «Өзинде» бир жаңа адам етип жаратылған. Бул Ийса Мәсихке тийисли жаңа жаратылыс жумысы; ҳәм бул жаңа адамда үлеси бар ҳәмме «Өзинде», яғный «Мәсихте» жаңа жаратылыс.
Жаңа адамның минези ҳаққында Ефеслилерге 4:24 те айтылған, онда ол «Қудайдан кейин… ақлаў ҳәм ҳақыйқый муқаддесликте жаратылған» деп көрсетилген. Ақлаў ҳәм ҳақыйқаттың муқаддеслиги кәри адамда ҳеш қашан табылмаған; олар бул дүньяда Ийсада өз кемис емеслигинде көрилген, ҳәм Қудай Өзиниң тәбиятына тийисли қәсийетлерге ийе жаңа адамды жаратқан, Оның Улында инсанлықта ашылған тәбият.
Колоселилерге 3:10 да, биз «жаңа адамды кийгенбиз, ол өзин жаратқанның сүўрети бойынша билимде жаңартылған» деп қарастырыламыз. Жаңа адамда «грек ҳәм яҳудий, сүннетленген ҳәм сүннетленбеген, варвар, скиф, қул ҳәм еркин» арасында табылатуғын нәсил, диний, мәдений ямаса социаллық айырмашылықлар жоқ. Сондай-ақ бул адамлардың ҳеш биринде табылатуғын қәсийетлер де жоқ, «бирақ Мәсих ҳәмме нәрсе, ҳәм ҳәммеде». Мәсих бул жаңа адамды қурағанлар ушын ҳәмме нәрсе, ҳәм Ол мәрҳамлық пенен сол жерде болған ҳәр бир адамда. Мәсих ҳәр бир христианның мақсети ҳәм өмири: ҳәм жаңа адамның ҳәр бир қәсиети Мәсихте көриниўи керек.
Мәсихтеги Адам
Жаңа адам Қудай Өзиниң қәлеўи ушын жаратқан нәрсениң абстрактлы көрсетиўин, сондай-ақ коллектив көрсетиўин береди; толық жаңа, жаңа жаратылыс, Мәсихтиң қәсийетлерине ийе жаңа түрдеги адам.
Мәсихтеги адам Қудайдың жаңа жаратылысының жеке аспектти болып табылады, себеби
Егер кимде-ким Мәсихте болса, ол жаңа жаратылыс (2 Коринфлилер 5:17).
Ҳәр бир христиан ушын өзин «Мәсихте» деп есаплай алыў қаншелли берекетли. Қудайдың алдында Мәсихке қарап, биз Қудайға толық жағымлы болған Биреўди көремиз; ҳәм биз айта аламыз, Қудай мени Мәсихте солай көреди; ҳәм мен өзимди солай есаплай аламан. Павлус өзин усылай есаплады. 2 Коринфлилер 12:2 де ол былай деп жазады: «Мен Мәсихтеги бир адамды билемен». Ол өзи ҳаққында ҳәм үшинши аспанға, Қудайдың жәннетине көтерилгенде басынан өткерген тәжирийбеси ҳаққында жазып атырған еди; бирақ ол өзин аралас жағдайда көрмейди, бәлки өз тәжирийбесин «Мәсихтеги бир адам» сыпатында айтады.
