Нақыл сөзлер китабы – бул Сөздиң руўхый сүти. Барлық мүминлер, тек руўхый жаңа туўылғанлар емес, «таза руўхый сүтти қәлеўи» керек (1 Петр 2:2 NIV). Мухаддес Китаптың «даналық китапларынан» бири болғанлықтан, Нақыл сөзлерди түсиниў өте аңсат. Сонлықтан ол Мухаддес Китаптың доктриналлық, тарийхый ҳәм пайғамбарлық бөлимлеринен парық етеди, олар Сөздиң гөши болып табылады.
Нақыл сөзлерде даналық жекеленген, Ол Мәңгилик «Сөз» (Юхан 1:1-3). Бунда бизге Қудай даналықты «басынан, дүнья жаратылмас бурын» белгилегени айтылады (Нақыл сөзлер 8:23; 22-31). Бизге «даналыққа ийе болыў» (Нақыл сөзлер 4:7), «Раббы беретуғын» даналыққа ийе болыў айтылады (Нақыл сөзлер 2:6). Бизге ескертилген даналықтан (1 Коринфлилер 1:20) айырмашылығы, Нақыл сөзлердеги даналық әмелий, Қудайға тийкарланған, ҳәм адам ақылына тийкарланған теориялық емес.
Көп ойлар бурынғы Жақын Шығыс әдебиятында табылыўы мүмкин екенлиги рас, бирақ Нақыл сөзлердегилер Мухаддес Руўхтың басшылығы менен жыйналған ҳәм Оның изинде. Сонлықтан олар илаҳий жазыўға айланды.
Нақыл сөзлер не?
Нақыл сөзлер – қысқа сөзлер, мақаллар ямаса улыўмаластырыўлар болып, олардың барлық шеклеўлерине бойсынады. Сонлықтан олар гейде басқа Жазыўларға қарама-қарсы келетуғын болып көриниўи мүмкин: Ахазияның анасы оны жаманлық ислеўге ийтермелеген (2 Шежире 22:2-5), ал Нақыл сөзлер 1:8-9 бизге «ананың тәлимин» орынлаўды усыныс етеди. Олар ҳәтте бир-бирине қарама-қарсы келетуғын болып көриниўи мүмкин! Бири «Ақымаққа оның ақымақлығына қарап жуўап берме» десе, келесиси «ақымаққа оның ақымақлығына қарап жуўап бериўимиз» керек дейди (Нақыл сөзлер 26:4-5). Бирақ, егер биз ҳәр бир нақыл сөздиң екинши бөлимин есапқа алсақ, қарама-қарсылық жоғалады. Бириншиси бизге ақымақлыққа ақымақлық пенен жуўап бермеўди айтады, биз буны ислеўге азғырылыўымыз мүмкин, ал екиншиси ақымаққа тийисли кеңес пенен жәрдем бериўди айтады. Жазыўда ақымақ – Қудайға исенбейтуғын (Забур 53:1) ҳәм «гүнаны мазақ ететуғын» адам (Нақыл сөзлер 14:9 KJV). Жазыўда және «Раббыдан қорқыў даналықтың басы» делинген (Нақыл сөзлер 9:10).
Нақыл сөзлер китабы тек диний турмыс ушын емес, бәлки турмыстың барлық тараўлары ушын даналық береди. Оны үйренип атырғанда, ҳәр бир нақыл сөзди бөлек ҳәм Жазыўдың қалған бөлимлери менен байланыстырып қарастырыў керек. Нақыл сөзлер тилди басқарыў, жыныслық тәртип, ақыл-ойы, жақсылық ислеў, сондай-ақ ҳаяллар ҳаққындағы айырым өзгеше нәрселер ҳәм тағы басқалар ҳаққында көп нәрсе айтады.
Тилди басқарыў
Жаңа Ўасыят биздиң сөзимиз ҳәм тилди басқарыў қаншалық қыйын екенлиги ҳаққында әҳмийетли тәлим береди (Яқуб 1:26; 3:3-11), бирақ оның даналықлы қолланылыўының анық мысалларын Нақыл сөзлерден табамыз. Мысалы, Нақыл сөзлер 9:8 былай дейди: «Мазақ етиўшини сөгпе, әйтпесе ол сени жек көреди; дана адамды сөгсең, ол және де дана болады». Сондай-ақ, Нақыл сөзлер 15:1 былай дейди: «Жумсақ жуўап ашшыўды қайтарады, бирақ қатты сөз ашшыўды қозғатады». Ҳәм Нақыл сөзлер 24:28 былай дейди: «Қоңсыңа себепсиз гүўалық берме ямаса ерниңди алдаў ушын қолланба».
Жыныслық тәртип
Жаңа Ўасыят бизди «жыныслық азғынлықтан қашыўға» үндейтуғын болса да (1 Коринфлилер 6:18), Нақыл сөзлер бундай кеңести әмелге асырыўға жәрдем беретуғын көп толық мағлыўматларды береди. Көп версияларда бул нақыл сөзлер еркекке қаратылған болса да (Нақыл сөзлер 5; 6:24-29; 7:5-27; 30:20), принциплери ҳаялларға да бирдей қолланылады.
Жыныслық қозғалыўдың күши үлкен! Ҳәм оны аз тәжирийбе еткен еркек ямаса ҳаяллар, олар «қозғалғанда» сезетуғын күшке көбинесе таяр емес. Дурры тәлим себепли, олардың баслары оларға «жоқ» дейди, бирақ денелери оларды алға сүре береди. Азғырыўшы еркек ямаса ҳаял нақыл сөз айтқан «жигиттиң қыз бенен жолы» сырын жақсы биледи (Нақыл сөзлер 30:19).
Дүнья даналығы күшли жыныслық қозғалыўы бар адамларға сол қозғалыўды қанаатландырыў ушын не керек болса, соны ислеўди айтады, бирақ Қудайдың Нақыл сөзлердеги даналығы пасық ҳаял (ямаса «эскорт») бенен буны ислеўди көринбеген қудыққа ямаса шорға түсиўге уқсатады, онда суў ямаса лай ҳәм үлкен ыңғайсызлық күтиледи.
Сондай-ақ, дүнья даналығы бир-бирине қатты тартылған еркек ҳәм ҳаялға бир мүддет бирге жасаўды айтады, бирақ Қудай бундай келисимниң қәўиплерин билип, Жаңа Ўасыятта «ҳәр бир еркектиң өз ҳаялы, ҳәм ҳәр бир ҳаялдың өз күйеўи болыўы керек» ҳәм буннан тысқары «күйеў ҳаялына неке ўазыйпасын орынлаўы керек, ҳәм сол сыяқлы ҳаял да күйеўине» дейди (1 Коринфлилер 7:2-3). Бул ўазыйпалар орынланбаған жерде, зина алдаўшылық пенен тартымлы болыўы мүмкин, Қудайдың Нақыл сөзлер 7:5-27 деги даналығы көрсеткендей, ҳәм зинаға азғырылғанлар өзлерин «сойылмақшы болған өгиз» ямаса «тузаққа түскен кийик» сыяқлы ететуғынлығын ескертеди (Нақыл сөзлер 5:22). Бул өте драмалық ҳәм нәтийжели символизм.
Алкоголь ҳәм ақылды өзгертетуғын дәрилер
Алкоголь Мухаддес Китап дәўиринен бери баслапқы жағымлы тәсирлери ушын қолланылған, ҳәм шарап гейде психоактив затларды қамтыған өсимликлердиң алкоголь экстрактлары менен араластырылып «күшли ишимлик» ислеп шығарылған. Күшли ишимлик ислеп шығарыў ушын дистилляция әли белгили емес еди.
Нақыл сөзлер 20:1 оларды надурыс қолланыўдан ескертип былай дейди: «Шарап мазақ етиўши, күшли ишимлик ашшыўлы; ҳәм ким оған алданса, ол дана емес» (KJV). Көп ишимлик ишкенде пайда болатуғын «маслық» жағдайында ҳүкимниң бузылып, даналықсыз қарарлар қабыл етилетуғыны жақсы белгили. Бул факт алдаўшылар ҳәм жыныслық азғырыўшылар тәрепинен қолланылады. Нақыл сөзлер маслықтың жоқары дәрежесинен кейин келетуғын «похмелье» ҳаққында да ескертеди: «Ақырында ол жылан сыяқлы шағады... ‘Олар мени урды’, дейсең» (Нақыл сөзлер 23:32,35).
Бул затларды дурыс қолланыў бар. Нақыл сөзлерде даналықтың былай дегенлигин көремиз: «Кел... ҳәм мен араластырған шарапты иш» (Нақыл сөзлер 9:5). Жазыўда биз Раббымыздың Яхан шомылдырыўшыдан айырмашылығы, «нан жемеген ҳәм шарап ишпеген» (Лука 7:33-34) «тийисли түрде аўқатланған ҳәм ишкенлигин» көремиз.
Алкоголь керек болғанда тез энергия дереги сыпатында ямаса тынышландырыўшы сыпатында да қолланылыўы мүмкин: «Өлиўге таяр адамға күшли ишимлик бер, ҳәм аўыр жүрекли адамларға шарап бер. Ол ишимлик ишсин... ҳәм өз қайғысын енди еслемесин» (Нақыл сөзлер 31:6-7 KJV).
Нақыл сөзлер ҳәм ҳаяллар
Даналық ҳаял сыпатында жекеленген (Нақыл сөзлер 1:20-33; 8:1-36; 9:1-6). Еркеклер, егер олар Раббының оларға бериўин қәлеген ҳаялды излесе, дана болады, себеби «ақыллы ҳаял Раббыдан» (Нақыл сөзлер 19:14). Сонлықтан, «асыл минезли ҳаял... рубинлерден де қымбат» (Нақыл сөзлер 31:10), бирақ көбинесе еркеклер ҳаял таңлағанда басқа қәсийетлерди излейди. Қудайдың даналығы былай деп кеңес береди: «Сүйкимлилик алдаўшы, ҳәм гөззаллық өтпели; бирақ Раббыдан қорқатуғын ҳаял мақталыўы керек» (Нақыл сөзлер 31:30). Еркеклерге ески ҳаялды таслаў әдетлеринен де ескертиледи: «Жаслығыңдағы ҳаялыңнан қуўан. Сүйимли кийик, нәзик кийик – оның көкиреклери сени ҳәрдайым қанаатландырсын, оның муҳаббатына ҳәрдайым әсир бол» (Нақыл сөзлер 5:18-19). Неге бизге ескертиледи? Себеби гөззаллық өтпели ҳәм жетилисиў басқа пазыйлетлерди ашып береди.
Жуўмақлаўшы ескертпе
Нақыл сөзлер китабы көп басқа темаларды да қарастырады, көбинесе қысқа, мәнили сөзлер түринде. Булар әмелий көрсетпелер болып, дурыс түсиндирилгенде, барлық жас дәрежели адамлар тәрепинен түсиниледи. Олардың еки-үшеўи, басқа Жазыўлар менен байланыстырылып қарастырылғанда, қызықлы ҳәм қыйын ўағызлар ямаса Мухаддес Китап сабақлары ушын тийкар бола алады.
Нақыл сөзлер – бул руўхый сүт, аңсат сиңирилетуғын, ол барлық жастағы адамларға руўхый өсиўге ҳәм жазыў бойынша дана болыўға жәрдем береди.
