Үй-биле– Ноябрь 2016 –Ырайым ҳәм Ҳақыйқат Журналы
Үй-биледеги келишпестиклерди шешиў/ 4-бөлим
Байланыс келишпестиклери
Ашық ҳәм ҳадал байланыстың жоқлығы қатнасықлардағы тийкарғы машқалалардан бири болып табылады ҳәм ол үй-биле системасында көринип турған келишпестик. Қабыл ағасын өлтиргеннен кейин, Қудайға өтирик айтып, өзиниң инкар етиў дүньясында қалыўға тырысты. Ибраҳим ҳәм оның ҳаялы ашаршылық ўақтында Мысырға түскенде, ол ҳаялына Фираўнға өзиниң ҳаялы емес, сиңлиси екенлигин айтыўды буйырды. Бул аўыр ақыбетлерге, ҳәтте ҳаялынан айырылыўға да алып келиўи мүмкин еди. Кейинирек, Сара Ибраҳимди хызметшиси Ҳажар менен қатнасықта болыўға ийтермеледи, нәтийжеде Исмайыл туўылды. Бирақ келишпестиклер Сараның хызметши ҳәм оның баласын қуўып шығарыў ҳаққындағы ашшы талабы менен айқын көринди (Бас. 4, 12, 16, 21).
Қудай үй-билени жаратты, ҳәм сол ўақыттан баслап байланыс Қудай ушын да, адам ушын да әҳмийетли болды. «Адам жүрегинде не ойласа, сол болады» (Нақыллар 23:7 NKJV). Бирақ адамның ойлары түсиниў ушын сөзлер менен кийиниўи керек. Демек, байланыс Қудайдан басланды ҳәм Адам ҳайўанларға ат қойғанда көринди. Адамның гүнаға батыўынан бери, байланыстың үзилиўи барлық адамлардың турмысына тәсир етти. Тил жабайы болып кетти, ҳәм Адам нәсилинен ҳеш ким оны үйретиўге қәдир емес. Қудай тилдиң «өлим ҳәм өмир» (18:21) күшине ийе екенлигин ҳәм «ҳеш бир адам тилди үйрете алмайды. Ол басқарылмайтуғын жаманлық, өлимге алып келетуғын зәҳәрге толы» (Жак. 3:8) дейди. Биздиң тиллеримиз ҳәр қандай ўақытта тайып кетиўге бейим. Бирақ Хожамыздың күши бизге қадағалаў береди ҳәм бизге қатты сөзлер орнына жағымлы сөзлерди қолланыўға имканият береди. «Жағымлы сөзлер балға уқсас, жанға татлылық ҳәм сүйеклерге денсаўлық» (Нақыллар 16:24). Дереги жүрек: «Себеби жүректиң толып тасыўынан аўыз сөйлейди» (Мат. 12:34).
Үй-биле ағзалары байланыстың үзилиўи себепли өзлериниң әтирапына қандай қорғанлар қурыўы таңқаларлық. Байланыс қылыўдан бас тартыў ямаса өз сезимлерин билдириўден қашыўдың бул психологиялық тосқыны көбинесе бир-бирине қарсы реакцияларда айқын көринеди. Гейде ер ямаса ҳаял қабыл етиў ҳәм мақуллаўды табыў ушын үй-биледен тысқары басқалар менен ғайбатласады. Бирақ ғайбат тек ғана машқаланы кеңейтеди ҳәм үшинши тәрептиң қатнасыўы себепли көбирек машқалалар туўдырады. Ғайбаттан қашыў керек, себеби ол саламат қатнасықларға зыянлы.
Ҳәтте ең дана адам, Сулайман да ҳаяллары менен байланысында келишпестиклерге ийе болды, бул үмитсизликке алып келди (1 Пат. 11:1-4). Даўыттың үй-билесинде аўыр байланыс машқалалары болды, бул көп қайғыға алып келди (2 Шам. 13:7-16,23-29). Ең күшли адам Самсон ата-анасы менен байланысында келишпестиклерге ийе болды, бул оның әдеп-икрамлылығын, көзлерин ҳәм өмирин жоғалтыўға алып келди. Ата-анасы оны тез, нәпсиге толы қәнәәтлениўге болған қәлеўи ҳаққында ескертсе де, ол ата-анасынан белгили бир пәрәс Philistine ҳаялын алыўды талап етти: «Оны маған алып бериң, себеби ол маған жақсы унайды» (Ҳакимлер 14:3). Басқа библиялық мысаллар берилиўи мүмкин болса да, енди мен бүгинги үй-билелерге итибар қаратқым келеди.
Жатсытыў ҳәм алдаў тили, сөгинислер менен араласқан ҳалда, көбинесе биздиң жәмийетимизде қоллап-қуўатланады. «Сөз еркинлиги» түсиниги кеңнен терис пайдаланылады, ҳәтте «үй-билелер өз сезимлерин ҳәр қандай жол менен билдирип, «өзин-өзи билдириў» ямаса «еркин бирлесиў» деп аталатуғын нәрсени әмелге асырып атырған дәрежеге шекем. Келишпестиклер шешилмегенде, байланыс көбинесе қатты ҳәм ашшылыққа толы болады, ҳәтте басқа адамды инсанлықтан шығарыў дәрежесине шекем. Соған бола, ат қойыў турмыс тәризине айланады, ҳәм «таўық», «қыз бала», «төрт көз», «ақымақ», «ҳеш нәрсеге жарамсыз», «ақымақ» сыяқлы ҳәм одан да жаман терис пикирлер ерли-зайыплыларға ямаса балаларға тасланады, көбинесе сөгинислер ҳәм басқа жаман сөзлер менен араласқан ҳалда, бул үй-биле системасындағы барлық адамлардың өзин-өзи баҳалаўына тәсир етеди.
Сол себепли, байланыстағы келишпестиклер пүткил үй-биле ушын бузыўшы болыўы мүмкин, себеби сын ҳәм негативизмди билдириў қосымша машқалаларды туўдырады. «Еки жүзли адам аўызы менен қоңсысын жоқ етеди» (Нақыллар 11:9). Сөзлер қатнасықларды бузыўда ямаса қурыўда күшли қураллар болып табылады. Қатты сөзлер ашшылықты арттырады, ал жумсақ жуўаплар жаралы сезимлерди тынышландырады. «Жумсақ жуўап ашшылықты қайтарады, бирақ қатты сөз ашшылықты қозғайды» (15:1). Буннан тысқары, «саламат тил өмир ағашы, бирақ ондағы бузықлық руўхты сындырады» (4-аят). Солай етип, қызғын байланыста болғанда, ямаса жалған айыплаў болғанда, ямаса «қызғын жағдайға» түскенде, көбинесе аўызды ашпаў әҳмийетли.
Биз ҳәмме нәрсе айтатуғын, бирақ ҳеш ким шынында да тыңлаўға ўақты жоқ дүньяда жасаймыз. Көп үй-билелер ағзалар үй-биле ишинде байланыс қылыўға тырысқанда тыңланбағанлықтан бас тартылған, итибарсыз қалдырылған ҳәм қәдирсизленген сезимлери себепли әҳмийетли дәрежеде азап шегеди. Байланыс үлгилери үй-биле системасында меҳир бериў ҳәм қабыл етиўде әҳмийетли роль ойнайды. Демек, байланыс тийкарынан бир-бириниң кемшиликлерине қаратылғанда, ол ашшылықты қозғайды ҳәм өзин-өзи баҳалаўды жаралайды, бул ҳәдден тысқары реакцияға ҳәм орынсыз тәртипти көрсетиўге алып келиўи мүмкин.
Гейбир ерли-зайыплылар өз меҳирлерин билдириўде келишпестиклерге ийе. Жумысында әмелдеслери менен узақ саатлар өткеретуғын ер адам өз сезимлерин олар менен сөзлесиўге қәдир. Үйге қайтқанда ол көбинесе эмоционаллық жақтан шаршаған болады ҳәм үй-биледен келген хабарларға пассив тыңлаўшы болады. Екинши жақтан, үйде отырған ҳәм күн даўамында өз сезимлерин бөлисиўге ҳеш кими жоқ ҳаял, көбинесе ер адам жоқлығында не болғанын оған хабарлаўға асығады. Бирақ, көп ўақытта ер адам оған аз ямаса ҳеш итибар бермейди, сол себепли ол ашшылық сезимлерин басады, бул кейинирек эмоционаллық аралыққа алып келеди. Қудайдың бизди ҳәрдайым тыңлаўға таяр екенлигин билиў қандай жубатыўшы – Ол бизди ҳәрдайым көтереди ҳәм ҳеш қашан түсирмейди.
Балалар ата-аналары арасындағы бундай жаман байланыс үлгилерин бақлағанда, олар я анасын қоллап-қуўатлайды, я әкесиниң тәрепин алады, ямаса байланыс үлгисин өз ара қайталайды. Гейде ана, күйеўи тәрепинен итибарсыз қалдырылғаннан кейин, қоллап-қуўатлаў ҳәм қабыл етиўди табыў ушын балаларының бирине мүрәжат етеди ҳәм күйеўинен ажыралады. Содан кейин әке сол балаға одан алысласыў арқалы терис тәртипти көрсетиўи мүмкин. Солай етип, ата-аналардың байланыс машқалалары олар арасында «эмоционаллық ажырасыўды» туўдырады ҳәм пүткил үй-билеге тәсир етеди.*
Жаман байланыс үлгилери үй-биле системасында бузыўшы тәртипке де алып келиўи мүмкин. Өз сезимлерин қолайлы түрде билдире алмаў ақыры келип қолайсыз тәртипке алып келеди. Гейде ҳаял күйеўиниң жуўап бериў үлгисин биледи ҳәм оның шешимине қосылмаса да, оған қосылады. Басқа ўақытларда ол сөйлесиў ҳәм байланыс қылыў арасындағы айырмашылықларды таныйды. Ол сөйлесиўди тек ғана бир нәрсе айтыў деп қабылласа, байланыс қылыўды айтатуғын нәрсеге ийе болыў деп қабыллады. Керри байланыссыз байланыс болғанда, ол саламатсыз қатнасықларды туўдырады.
Қарсылас байланыс
Байланыстағы шешилмеген келишпестиклер себепли көринген және бир машқала – қарсылас хабарларды алыў нәтийжесиндеги шатасық (биз оны кеңес бериў тараўында «қос байланыс» хабарлары деп атаймыз). Байланыс көп жоллар менен жүз береди, мысалы, ҳәр түрли даўыс тонында сөзли билдириў, ымлаў ҳәм көзлер арқалы. Гейде сөзли хабар ҳәм сөзсиз хабар арасында келиспеўшилик болады. АҚШ президенти (1974-1977) Жеральд Форд бир мәрте қолы менен аудиторияға турыў керек екенлигин билдирип, сол ўақытта олардан отырыўды сөзли түрде сорағаны хабар етилди.
Ишимлик ямаса наркотиклер терис пайдаланылатуғын үй-билелерде қос байланыс хабарлары кең таралған. Гейде ер адам ашшы ҳәм қатты даўыс тонында ҳаялына: «Кел бул жерге, мениң сүйгеним» дейди. Ҳаял оған тартынып жақынласады, бирақ жуўап бериў ямаса бермеў ҳаққында шешимсиз ҳәм қорқыўлы болады. Ол оған ақырынлап жақынласқанда, ол алысласады ҳәм ашшылық пенен: «Не болды, жаным, мени сүймейсеңбе?» дейди. Бул ўақытта ҳаял ҳәм балалар берилген хабар ҳаққында шатасады, себеби ашшылық ҳәм муҳаббат, таслап кетиў ҳәм қабыл етиў араласқан.
Байланыстың бул түри балаларға әҳмийетли дәрежеде тәсир етеди. Гейде байланыстағы келишпестиклерди бақлаған бала анасына аяныш билдиреди, оны менен бирдей сезинеди ҳәм оны қатты қоллап-қуўатлайды. Бирақ содан кейин бала әкесин таслап кеткени ямаса орнын басқаны ушын өзин гүнакар сезеди. Гейде бала делдал болып, қызғын жәнжеллер ўақтында ата-анасын тынышландырыўға тырысады. Бала ата-анасының орнына ҳәрекет етип, әкесине: «Тоқтат», «Бундай сөйлеме», ямаса «Барып отыр» дейиўи мүмкин. Бала ата-анасының жәнжеллери ҳәм машқалалары ушын жуўапкершилик сезиўи мүмкин ҳәм: «Қашан тоқтатасызлар? Мен буған шыдай алмайман! Мен кетемен» дейиўи мүмкин.
Байланыс барлық қатнасықларда әҳмийетли. Жаман байланыс шешилмеген келишпестиклерге реакция болыўы мүмкин. Бирақ муҳаббаттағы ашық ҳәм ҳадал байланыс тосқынлықларды көпирлерге айландырып, саламат үй-биле қатнасықларын жеңиллестириўи мүмкин.
ЖУЎМАҚ
* Джордж А. Рекерс,Үй-билелерге кеңес бериў,(Даллас: Word, 1988), 59.
Эммануэль В. Джон тәрепинен, «Үй-биледеги келишпестиклерди шешиў – Үзилислер ҳәм ажырасыўлардың алдын алыў» китабынан алынған, баспадан шығарылған Overcomer Press,Овоссо, Мичиган; 1993.