Náwsheklikten jeńiske
Stiv Dotson, amerikalı er adam 30 jaslarında, awırıw qaldırıwshı dári-dármeklerge ǵárezli edi. Bir ret onıń qálewleri sonshalıq kúshli bolǵanlıqtan, ol óz hayalına mashinasın onıń ayaǵınan ótkiziwdi ayttı. Onıń ushın, jaraqat awırıwı, eger ol óz ǵárezliliginen bir neshe kún dári-dármek penen jeńillik alsa, oǵan arziytuǵın edi. Biraq, bul jeńilliktiń óz bahası bar edi. Bir jańalıq maqalasında aytılǵanday, «tez arada ol úyin joǵalttı, mámleket onıń balaların alıp ketti, hám ol kópirdiń astında túnlerdi ótkizdi, ol jerde óliwdi úmit etti.» 1
Bul esabat ǵárezliliktiń keltirip shıǵara alatuǵın úmitsizliktiń tereńligin kórsetedi. Ǵárezlilikler quramalı, kóbinese ruwxıy, aqılıy, emotsional hám fizikalıq faktorlardıń tarmaǵı arqalı rawajlanadı. Olar hárdayım júdá qáweterli! Máshihshiler sıpatında biz olar haqqında sóylewden qorqpawımız kerek. Juwaplar bar, sonlıqtan biz múmkin bolǵan ǵárezliliklerden qashıwımız hám ózimizge yamasa ǵárezli minez-qulıqtıń qısqıshında bolǵan basqalarǵa járdem tabıwımız múmkin.
Ǵárezliliklerdi anıqlaw
Adamlar kóp nárselerge ǵárezli bolıwı múmkin. Bálkim dári hám alkogol ǵárezlilikleri birinshi bolıp eske túsedi, biraq izertlewshiler sonıń menen birge tamaqqa, fizikalıq shınıǵıwǵa, pornografiyaǵa, jumısqa, qumar oyınlarına, urlıqqa hám basqa zatlarǵa yamasa minez-qulıqlarǵa ǵárezliliklerdi anıqlaydı. Hátte kúndelikli isler, mısalı sawda etiw yamasa video oyınlar oynaw da ǵárezli bolıwı múmkin.
Ǵárezli minez-qulıqlardıń bir neshe tiykarǵı ózgeshelikleri bar. Olar májbúriy, yaǵnıy ǵárezli adamlar waqıtsha bolsa da, jeńillik yamasa qanaatlanıw sezimin alıw ushın sol minez-qulıqqa qatnasıwǵa kúshli mútájlik sezinedi. Bul sıylıqlawshı jeńillik sezimi fizikalıq hám psixologiyalıq bolıwı múmkin. Biraq ǵárezli minez-qulıqlar sonıń menen birge buzıwshı bolıp, ǵárezli adamlarǵa óz densawlıǵına hám qatnasıqlarına zıyan keltiretuǵın hám normal islerge kesent etetuǵın sheshimler qabıllawǵa alıp keledi. Bunnan tısqarı, eger ǵárezli adamlar óz ǵárezliliginiń keltirgen zıyanın túsingen bolsa da, olar toqtata almaydı.
Ǵárezliliktiń bul ózgeshelikleri Nasiyatlar 23-te alkogoliktiń tájiriybesi menen súwretlengen. Sharaptıń «kesede jıltıraǵanda» lázzet wádesi bar – biraq keyin ol «jılan sıyaqlı shaqadı» (31-32-ayatlar NKJV). Mas bolǵanda, ǵárezli adam uyatlı nárselerdi aytadı hám isleydi, hám keyin ol fizikalıq urılǵanday, bas awırıwınıń azabın basdan keshiredi (33-35-ayatlar). Sonıń menen birge, onıń alkogol qollanıwı turmıs tárizine aylanǵan, óytkeni ol: «Qashan oyana alaman? Men onı taǵı izleymen» (35-ayat KJV) deydi.
Bul ǵárezlilikler kúshli, óytkeni olar hárdayım isleytuǵın. Lázzet seziniwdi, turmıstıń mashqalalarınan qashıwdı yamasa óz jaǵdayların basqarıwdı qáleytuǵın adamlar ǵárezli zatlar yamasa májbúriy minez-qulıqlar arqalı bul maqsetlerge turaqlı túrde erise aladı. Injektsiya etiletuǵın, dem alıw arqalı yamasa ishimlik dári-dármekler aldınnan boljawǵa bolatuǵın fizikalıq hám aqılıy sezimlerdi alıp keledi. Pornografiya qollanıwshılar oǵan hár sapar qaytqanda lázzet sezimin alıwǵa kepillik beriledi. Kleptomanlar urlıq etiw hám onnan qashıw qızıǵıwshılıǵına ǵárezli, olar urlıq etken nárselerine shınında mútáj bolsa da, bolmasa da.
Biraq ǵárezliliktiń qısqa múddetli lázzetleri hárdayım uzaq múddetli bahalar menen birge keledi. Ǵárezli adamlar óz ǵárezliliklerine kóbirek pul sarplaydı. Olar jumısların joǵaltıwı, qatnasıqların buzıwı hám turmıstıń ádettegi islerinen ajıralıp qalıwı múmkin. Ǵárezlilik tereńlesken sayın, birdey fizikalıq yamasa emotsional reaktsiyalardı seziniw ushın jańa tájiriybeler talap etiledi – kóbirek alkogol, kúshlirek dári-dármekler, qáweterlirek minez-qulıq. Waqıt ótiwi menen, ǵárezlilikler qanaatlanıw sezimine emes, al úmitsizlikke alıp keledi.
Muqaddes Kitap bunı tastıyıqlaydı. Eger biz gúnáǵa berilsek, onıń qullarına aylanamız (Yuhanna 8:34; Rimliklerge 6:16); hám gúná qulları sıpatında biz hesh qashan qálegen nátiyjelerimizge erise almaymız. Kerisinshe, Rimliklerge 6:20-21-de aytılǵanday, biz náwsheklik hám, aqır-aqıbetinde, ólimdi basdan keshiremiz. Geyde bul ólim sózbe-sóz hám fizikalıq boladı, biraq ol, álbette, emotsional hám ruwxıy ólim sezimi menen de aldınnan keledi. Shınında da, 1 Timotiyge 5:6-da aytılǵanday, eger qanday da bir lázzet yamasa qanaatlanıw bizdiń jalǵız maqsetimizge aylansa, biz tirishiligimizde shınında da óli bolamız.
Bul jerde biz jaqsı kóretuǵın yamasa ǵárezli bolǵan nárseler menen shın mánistegi ǵárezlilikler arasında ayırmashılıq qılıw paydalı bolıwı múmkin. Kofein jaqsı mısal. Bálkim kóp oqıwshılar erteń menen jaqsı bir keshe kofe ishiwdi jaqsı kóredi. Bul ǵárezlilik pe? Qatań aytqanda, joq. Deneńiz kúndelik kofein dozasın kúte baslasa da, bul ǵárezlilikten basqasha.
Shın mánistegi ǵárezlilik normal turmısqa kesent etedi hám ǵárezli adamǵa úlken zıyan keltiredi. Shıpakerler atap ótkenindey, shın mánistegi ǵárezlilikler ǵárezli adam ushın islegeninen kóbirek zıyan keltiredi 2 – basqasha aytqanda, olar turmıstı jeńilletpeydi, al qıyınlastıradı. Prinsip boyınsha, bir keshe kofe diabetik ushın kúndelik insulin injektsiyası yamasa tize jaraqatı bar adam ushın bir qatar kortizon ukolları sıyaqlı ǵárezlilik emes.
Biraq, ádetke aylanǵan hár qanday nársege júdá sezgir bolıw ruwxıy jaqtan paydalı. 1 Korinflilerge 6:12 (NKJV) ayatta elshi Pawıl basqa jaǵdaylarda ruqsat etilgen nárselerdiń de hárdayım «paydalı» emesligin atap ótti. Ol qosımsha etti: «Hámme nárse maǵan ruqsat etilgen, biraq men hesh qanday nárseniń húkimranlıǵı astına túspeymen.» Eger bir múmin Muqaddes Ruwhtıń ózi tárepinen qanday da bir is, bir waqıtları ayıpsız bolǵan, endi onıń turmısında artıqsha tásirge iye bolǵanına isengen bolsa, bul minez-qulıqtı ózgertiw waqtı kelgen, hátte ol texnikalıq jaqtan ǵárezlilik bolmasa da.
Ǵárezliliklerdiń kúshi
Eger biz ǵárezliliktiń bizdi yamasa biz bilgen bir adamdı tutqınǵa alǵanın túsingen bolsaq, ózimizdi júdá ájiz seziniwimiz múmkin. Ǵárezlilikler tek fizikalıq háreketler emes, al aqıldıń ádetleri de. Olar 2 Korinflilerge 10:4-tegi «bekkem qorǵanlar» sıpatında qaralıwı múmkin, olar bizdiń oylarımızda ózlerin Qudaydan da kúshlirek sıyaqlı joqarı kóteredi (5-ayattı qarań). Eger biz bir zatqa yamasa qanday da bir májbúriy minez-qulıqqa ǵárezlilikti rawajlandıra baslaǵan bolsaq, bizdiń oylarımız onıń usınatuǵın lázzet yamasa jeńillik qızıǵıwshılıqlarına qaratıla baslaydı. Kóbinese belgili jaǵdaylar yamasa kúndiń belgili waqıtları boladı, sol waqıtlarda biz bul oylarǵa kóbirek ájiz bolamız; hám keyin bizdiń etimiz, hárdayım lázzet izleytuǵın óz erkli bólegimiz, qanaatlanıw talap ete baslaydı.
Biraq, biz aldın da kórgenimizdey, ǵárezlilikke beriliw keyin bizdi uyatlı seziniwge májbúr etedi (Rimliklerge 6:21). Bul uyat sezimi bizdi qutqarıwǵa alıp barıwdıń ornına, kóbinese bizdi ǵárezli minez-qulıqqa jáne de tereńirek kirip ketiwge májbúr etedi. Bizdiń densawlıqsız oy túrlerimiz bizge ǵárezlilikti jeńe almaytuǵınımızdı aytadı, sonlıqtan biz onıń ishinde qalıwımız kerek, óytkeni onnan hesh bolmasa waqıtsha qanaatlanıw sezimin alamız. Biraq ǵárezliliktiń bul qaytalanatuǵın tsikli tek bizdiń uyat hám úmitsizlik sezimimizdi tereńlestiredi, bizdi Qudaydan uzaqlastıradı.
Biraq Quday bizdi ǵárezlilikten qutqarıwdı niyet etedi! Rabbimiz Isa gúná qullıǵı haqqında sóylegennen keyin (Yuhanna 8:34), Ol: «Eger Ulı sizdi azat etse, siz shınında da azat bolasıńız» (36-ayat) dep járiyaladı. Biz Onıń menen qatnasıǵımızdı tereńlestirgen sayın, bizdiń eski oy túrlerimiz kim ekenligimiz hám Quday kim ekenligi haqqındaǵı densawlıqlı, ruwxıy jaqtan durıs oylar menen almastırılıwı múmkin.
Ǵárezliliklerdi jeńiw
Muqaddes Kitap haqıyqatınıń bir neshe tárepleri bizge ǵárezliliklerdi jeńiwge járdem beredi. Birinshiden, biz ǵárezliliklerdiń hárdayım bizge ótirik aytatuǵının túsiniwimiz kerek. Olar bizge belgili bir minez-qulıqqa qatnasıwımız benen lázzet yamasa qanaatlanıw sezimin sezinetuǵınımızdı aytadı. Bul qızıqtırıwda haqıyqatlıqtıń bir bólegi bar – aqır-aqıbetinde, hátte Muqaddes Jazıwlar da gúnáda qısqa múddetli lázzet bar ekenligin moyınlaydı (Evreylerge 11:25) – biraq bul lázzet wádesi pútkil haqıyqatlıqtan júdá uzaq. Nasiyatlar 7-degi azǵırıwshı hayal sıyaqlı, ǵárezlilik hesh qashan keyin salatuǵın jeke bahalardı ashıp bermeydi. «Ol kóp jaraqatlanǵanlardı jıǵıttı, hám onıń tárepinen óltirilgenlerdiń hámmesi kúshli er adamlar edi» (26-ayat). Bir waqıtları ruwxıy jaqtan densawlıqlı bolǵan qansha kúshli múminlerdiń ǵárezlilikler tárepinen jeńilgenin túsiniw tańqalarlıq! Aqılsızlıq dawısı jasırın lázzetlerdi wáde etedi, biraq onıń barlıq miymanları óli bolıp túsedi (Nasiyatlar 9:13-18).
Sonlıqtan, bul ǵárezli oylarǵa Muqaddes Kitap haqıyqatlıǵı menen juwap beriw ruwxıy jaqtan durıs. Bul 2 Korinflilerge 10:5-te «hár bir oy-pikirin Máshihke boysınıwǵa tutqın etiw» dep súwretlengen. Biz aytıwımız múmkin: «Ha, bul minez-qulıq bir pál waqıt qanaatlanıw beriw múmkin – biraq onıń artınan uyat, ayıplılıq hám ruwxıy zıyan keledi!» Biz ózimizge ot kómirlerin alsaq, kúymey qala almaytuǵınımızdı aytıwımız kerek (Nasiyatlar 6:27-28); etke egilgen nárse tek buzılıw ónimin beretuǵının (Galatiyalılarǵa 6:8); samal menen oyın oynaw tek dawıl alıp keletuǵının (Xoseya 8:7). Gúná hárdayım biz kútkenimizden kóbirek bahalı boladı, hám bunı eslep turıw ushın aqılımızdı úyretiw jaqsı.
Biz sonıń menen birge belgili jaǵdaylardıń ǵárezliliktiń azǵırıwına bolǵan ájizligimizdi arttıratuǵının moyınlawımız kerek. Akronym HALTS bizge biz ózimizdi sezgenimizde ásirese sezgir bolıwımız múmkinligin esletedi Hurt, Angry, Lonely, Tired yamasa Sad. Sebebi ǵárezlilikler hárdayım isleytuǵın sol waqıt ushın, olar basqarıwdıń júdá jaǵımlı sezimin hám sol qıyın emotsiyalardı jeńiw ushın bir jol usınadı. Qanday da bir ǵárezli minez-qulıq belgili bir waqıtta qızıqlı kóringenin túsingenimizde, biz shınında da bir nárse seziniwimiz múmkin be, joq pa, sonı oylawımız múmkin HALTS kategoriyasında.
Eger biz solay etsek, onıń ornına qádirleytuǵın bir neshe ájayıp Muqaddes Kitap haqıyqatları bar. Eger pornografiya biz ózimizdi jaraqatlanǵan yamasa jalǵız sezgenimiz ushın qızıqlı kórinse, biz Rabbimiz Isanıń wádeleri haqqında oylawımız múmkin, Ol bizdi hesh qashan taslap ketpeydi hám bizdi Qudaydıń shańaraǵına kirgizdi. Eger alkogol arqalı qısqa múddetli jeńillik biz ózimizdi qayǵılı sezgenimiz ushın qızıqlı kórinse, biz Qudaydıń sheksiz muhabbatı haqqında oylawımız múmkin, bul shın mánistegi quwanısh alıp keledi.
Bunnan tısqarı, biz Qudaydıń bergen qashıw jolın izlewi kerek. 1 Korinflilerge 10:13-te bizge wáde etilgen, Ol biz azǵırılǵanda hárdayım «qashıw jolın» ashıp beredi. Muqaddes Kitap bizge oylarımızdı tutqın etiwdi úyretse de, ol bizge et qızıǵıwshılıqlarınan «qashıwdı» da úyretedi (2 Timotiyge 2:22). Bul et qálewleri shınında da bizdiń jánlerimize qarsı «urıs» alıp baradı (1 Petrus 2:11). Olar normal jaǵdaylarda da kúshli, biraq eger ǵárezli ádet rawajlanǵan bolsa, olar jáne de kúshlirek boladı.
Solay etip, ǵárezlilikten qashıw jolı kóbinese kúndelik islerimizge belgili bir ózgeris kirgiziwdi talap etedi. Jumıs kúni dawamında temeki shegiwdi toqtatıwdı qáleytuǵınlar basqa adamlar menen yamasa basqa waqıtlarda túslik etiwge májbúr bolıwı múmkin. Qumar oyınların toqtatıwdı qáleytuǵın adamlar óz ámiyanları menen ne isleytuǵının ózgertiwge májbúr bolıwı múmkin. 1 Korinflilerge 9:27-de elshi Pawıl óz denesin boysındırıw haqqında sóyledi (sózbe-sóz awdarması «kóziniń astına urıw» sıyaqlı boladı), Rabbimiz ushın bolashaq xızmetten diskvalifikatsiya bolmawı ushın. Biz óz ǵárezliliklerimizi hár qanday waqıtta ash qaldırıwǵa tayınbız ba, óz-ózin basqarıwshı jarıstıń aqırında keletuǵın aspan sıylıǵın alıw ushın (24-25-ayatlar)?
Kóp jaǵdaylarda, ǵárezli minez-qulıqlar basqa nárse menen almastırılıwı kerek. Tek ǵana erik-jiger jetkilikli emes, Rimliklerge 7:15-23-tegi gúres kórsetkenindey. Durıs islewge bolǵan qálew bizge onı islewge kúsh bermeydi! Luka 11:24-26-da Rabbimiz jınnıń tásirinen azat etilgen bir adamdı súwretledi. Biraq, ol adam tek ǵana «óz isin tártipke salıwǵa» háreket etti, biz aytqanday. Jın qaytıp kelgeninde, adamnıń taza, biraq bos júregi jańadan tásir etiwge tayın edi. Biraq bul sapar jın jeti joldasın shaqırdı, sonlıqtan adam aldınǵıdan da jaman jaǵdayǵa túsip qaldı. Eger biz ótken ǵárezli minez-qulıqlardı jeńiwdi qálesek, júreklerimizdi hám turmısımızdı Qudaydıń Ruwhı, Qudaydıń Sózi hám qudaylıq isler menen toldırıwımız kerek.
Jeńiske uzaq jol
Bul Muqaddes Kitap printsipleri ǵárezliliklerdi jeńiw ushın paydalı bolıwı múmkin, biraq olar ápiwayı yamasa mensinbeytuǵın bolıp kórinbeydi, gúres jolı ańsat bolǵanday. Ǵárezlilikler júdá qaysar bolıwı múmkin. Kóbinese olar kóp jıllar dawamında adamǵa óz tásirin kúsheytken, hám kóbinese biz bir kúnde olardıń qısqıshınan azat bolmaymız. Ǵárezlilikten shıǵıwdıń fizikalıq tásirleri júdá qıyın, hátte awırtpalı bolıwı múmkin. Sonıń menen birge, kóp ǵárezlilikler bizdiń miyimizdiń islew tárizine shınında da tásir etedi, hám nevrologiyalıq mániste bul ǵárezli minez-qulıq jolları hesh qashan shınında da joq bolıp ketpewi múmkin. Sonlıqtan, burınǵı ǵárezli adam medicina yamasa klinikalıq mániste hesh qashan «emlenbeydi».
Nátiyjede, ǵárezli minez-qulıqtı jeńiwge umtılǵanda, aqıllı Máshihshi sol ǵárezliliklerge qaytıw múmkinshiligin hám Rabbimizge turaqlı súyeniw zárúrligin moyınlaydı. «Kim turǵanım dep oylasa, jıǵılıp qalmawı ushın saq bolsın» (1 Korinflilerge 10:12). Bunnan tısqarı, aqıllı ruwxıy másláhátshilerden hám ustazlardan turaqlı basshılıq alıwdıń paydaları, olarǵa esap beriwdiń zárúrligi itibarǵa alınbawı kerek.
Bul maqala Stiv Dotsonnıń gúrrińi menen baslandı, onıń awırıw qaldırıwshı dári-dármeklerge bolǵan ǵárezliligi aqır-aqıbetinde onı úysizlikke hám úmitsizlikke alıp keldi, ol kópirdiń astında jasap, ólimdi qáledi. Biraq Stiv Dotson Isa Máshihke isendi! Keyin ol sol kópirdiń janındaǵı dáryada shomıldı. Bir reporter onıń: «Sizde úsh tańlaw bar. Siz yamasa ólesiz, yamasa túrmege túsip qalasız, yamasa qutqarılasız» degen sózlerin keltirdi. Búgin ol «Muqaddes Kitap kommentariyleri menen dápterlerdi toldıradı» hám basqa ǵárezli adamlarǵa járdem beredi.1
Muqaddes Kitap dáwirlerinen beri Qutqarushınıń jeńiwshi kúshi arqalı jeńisli turmıslardıń kóp mısalı bolǵan. Eger siz jeke ǵárezlilikti jeńiwge umtılıp atırǵan bolsańız yamasa bir adamǵa járdem beriwge umtılıp atırǵan bolsańız, júrekleniń! Ǵárezlilik faktorlardıń quramalı tarmaǵı bolıwı múmkin, biraq «sizdi jaratqan hám sizdi ana qursagınan qáliplestirgen Rabbimiz» Oǵan isengenlerge járdem beriwdi wáde etken (Yesaya 44:2).
ESLETPE
- Breen, Tom. «Awırıw qaldırıwshı dári-dármeklerdi qollanıw buzılǵan turmıslarda ózin kórsetedi.». 19-may, 2021-jıl kirildi.
- Heit, Howard A., hám Gourlay, Douglas L. «DSM-V hám anıqlamalar: Onı durıs etiw waqtı.» 19-may, 2021-jıl kirildi.
