Barlıq adamlar ádetlerdiń qulı dep aytıw durıs shıǵar. Kóplegen ádetler óz-ózinen hesh qanday zıyanlı emes. Erteń menen orınnan turǵanda adam belgili bir tártipke ámel etiwi múmkin, sebebi belgili bir islerdi orınlaw kerek boladı. Bul háreketlerdi orınlaw ádetke aylanadı.
Narkomanlıq ádetten ádewir kóp. «Narkomanlıq» sózi qollanılǵanda, birinshi náwbette biz narkomanlardı oylawımız múmkin. Olar dáslep narkotikler menen tájiriybe jasawdan baslaǵan shıǵar, hám olar bul zatqa qızıǵıp qalǵannan keyin, kóbirek yamasa kúshlirek tásir etetuǵın zat izlegen. Ishki qálew olardı iyelep alǵan, hám zıyanlı ádet payda bolǵan, biz onı «narkomanlıq» dep ataymız. Biraq, biz pikirlerimizdi tek narkotikler menen sheklemesligimiz kerek, sebebi narkomanlıqtıń basqa da kóplegen túrleri bar.
«Narkomanlıq» terminin anıqlaw paydalı bolıwı múmkin. Merriam-Webster onlayn sózligi onı «májbúriy, sońı joq, fiziologiyalıq yamasa psixologiyalıq túrde ádetke aylanatuǵın zatqa, minez-qulıqqa yamasa iskerlikke bolǵan mútájlik, zıyanlı fizikalıq, psixologiyalıq yamasa sociallıq tásirlerge iye bolıp, ádette … toqtatılǵanda yamasa tiyilgende anıq simptomlardı payda etedi» dep aytadı. Bul anıqlama bul temaga jaqınlasıwda paydalı baslanǵısh noqat bolıp tabıladı, biraq onı túsindiriw kerek shıǵar.
Ol «májbúriy» sózin qollanıwdan baslanadı, bul kúshli tásirge tiyisli. Bul narkotikler sıyaqlı zatqa yamasa jınıslıq xarakterdegi iskerlikke bolǵan qarsı turıp bolmaytuǵın qálew bolıwı múmkin. Anıqlamaǵa sáykes, tájiriybe zıyanlı túrde «ádetke aylanadı».
«Anıq simptomlar», álbette, narkomanlıqtıń tábiyatına baylanıslı. Olar narkoman adam tájiriybeden bas tartqanda yamasa tiyilgende ózin kórsetedi. Narkomanlıq zıyanlı bolsa da, ol dawam etedi, sebebi adam onı ózi qarsı turıp bolmaytuǵın lázzettiń tiykarǵı deregi dep tabadı.
Temeki shegiw
Temeki shegiw narkomanlıqtıń bir túri. Házirgi waqıtta kóplegen mámleketler nikotinnıń zıyanlı zat ekenligin moyınlaydı, temeki shegiw ókpe raki menen tikkeley baylanıslı. Usı sebepli, temeki kompaniyaları kóbinese óz paketlerine anıq densawlıq eskertiwlerin basıp shıǵarıwǵa nızamlı túrde májbúr boladı. Ayırım mámleketlerde temeki paketleri dúkanlarda kórsetilmeydi, al qulplı shkaflarda saqlanadı. Bir qutı temeki satıp alıwdı qáleytuǵın adam ónimdi aldınnan kóre almaydı, al dúkan jumısshısınan ózi qálegen zattı sorawı kerek boladı. Eger tutınıwshı jas bolsa, ol óz jasın dálillewi múmkin.
Ókpe raki úlken azap beretuǵın kesellik bolıp, jabırlanıwshı awır túrde jóteliwi hám dem alıwǵa qıynalıwı múmkin. Temeki shegiwden kelip shıqqan keselliktiń aldın alıwǵa boladı. Usı sebepli húkimetler temeki satıp alıwdı toqtatıw ushın biz aldınnan kórgen ilajlardı qollanadı. Temeki shegiwge baylanıslı kesellikler menen nawqaslardı emlew úlken muǵdardaǵı puldı talap etkenligi sebepli, kóplegen húkimetler temeki bahasınan qosımsha salıqlar alıwdı dawam etedi. Bul adamlarǵa olardı satıp alıwdı toqtatıwǵa járdem beredi dep úmit etiledi.
Temeki paketlerinde kórsetilgen «DENSAWLÍQ ESKERTPE» degen qalıń jazıw adamlarǵa temeki shegiwden qorqıwı kerek dep oylaǵan bolar edińiz. Eskertpe toqtatıwshı bolıwı kerek. Paketlerde «Temeki shegiw densawlıǵıńızǵa zıyan keltiriwi múmkin» yamasa «Temeki óltiredi» degen sózler jazılǵanda kim temeki shegiwdi dawam etiwdi qáleytuǵın edi? Adamlardıń temeki shegiwdi dawam etiwiniń sebebi, olar toqtata almaytuǵın ádet payda bolǵanlıǵı. Tek aqlıń kúshi onı taslawǵa jetkilikli emes.
Xristianlar ushın basqa bir nárseni esapqa alıw kerek. Imanlı adamnıń denesi Muqaddes Ruhtıń ibadatxanası (1 Korinflilerge 6:19). Mening denem Oǵan tiyisli bolǵanlıqtan, men onı jaqsı fizikalıq jaǵdayda saqlawǵa umtılıwım kerek. Temeki shegiw adamǵa hesh qanday densawlıq paydasın bermeydi!
Ishimlik hám narkotikler
Quday Sózinde temeki shegiw haqqında aytılmasa da, ishimlikke baylanıslı bir qatar eskertiwler bar – ásirese Nasiyatlar kitabında.
Qızıl sharaptı kórme … aqırında ol jılan sıyaqlı shaqadı, hám gúrza sıyaqlı shaqadı (Nasiyatlar 23:31-32 KJV). Nasiyatlar kitabınıń bul bólimi maslıqtıń tásirlerin anıq súwretleydi hám kóp ishiwdi qayǵı hám azap penen baylanıstıradı (29-ayat). Basqa bir ayatta «Pádisahlarǵa sharap ishiw durıs emes» (31:4) delingen. Ayırım Bibliya qaharmanları shekten tıs iship, ózlerine uyat keltirgen.
Ayırım adamlar Bibliyanıń ishimlik ishiwdi qadaǵan etpeytuǵının tez aytadı hám Isa sharap ishken dep aytadı. Juwap retinde biz Bibliya dáwirlerinde suwdıń búgingi kúndegi tazalaw texnikalarına iye bolmaǵanlıǵın hám kóbinese ishiwge jaramlı bolmaǵanlıǵın aytamız. Bibliyada kóplegen adamlar sharap ishkenin oqısaq ta, biz onnan bas tartqan hám ákesine boysınǵanlıǵı ushın maqtalǵan Rekabitler haqqında da oqıymız (Eremıya 35).
Kóplegen imanlı adamlar ishimlikti basqa bir adamdı súrindiriwi múmkin bolǵan zatlardan biri dep esaplaǵan. Siz qansha ishetuǵınıńızdı qadaǵalay alar edińiz, biraq sizdi iship turǵan nárseni kórgen kúshsizirek adam ishimlik ishiwdi qabıl etiwge boladı dep oylap, oǵan «qızıǵıp» qalıwı hám solay etip narkomanǵa aylanıwı múmkin. Ishimlik ishiwden bas tartqan imanlı adamlar kóbinese Rimliklerge 14:21-de tabılǵan printsipke ámel etken, eger bir zat basqa bir imanlı adamǵa yamasa balaǵa zıyanlı bolıwı múmkin bolsa, olar onı islemeydi dep oylaǵan.
Maslıq kóplegen shańaraqlarǵa qayǵı keltirgeni sıyaqlı, narkotik qollanıw da sonday. Bunday narkomanlıq jas adam narkotik penen tájiriybe jasawǵa shaqırılǵanda kishkene baslanǵan bolıwı múmkin. Doslarınıń aldında «salqın» kórinisi ushın, olar razı bolǵan. Dáslep tájiriybe unamlı kóringen hám payda bolǵan sezimler tájiriybe jasawshını kóbirek izlewge shaqırǵan. Tez arada lázzetli bolǵan nárseniń zárúriy bolıp qalǵanlıǵı, sebebi jeke adam ishki qálewlerge bas iygendi, olarǵa qarsı turıw óte qıyın edi. Ózin tómengi sezgen hám kóteriliwge mútáj bolǵan narkotik qollanıwshı óz qálewlerin kóbirek qollanıw arqalı qanaatlandıradı. Keyin, narkomanlıqtı qarjılandırıw ushın pul qorqınıshlı tezlikte joǵaladı, bul onıń ómirine qosımsha máselelerdi keltiredi.
Basqa qáwipli narkomanlıqlar
Zatlardı qarap shıqqannan keyin, biz narkomanlıq pikirlerge hám ádetlerge biraz itibar beriwimiz kerek. Mısalı, qumar oyınları narkomanlıq. Tez hám ańsat bayıw ushın, lotereya yamasa lotereya bileti satıp alınıwı múmkin, bul bilet «baxtlı bilet» boladı degen úmit penen. Yamasa, belgili bir at jarısta jeńedi yamasa belgili bir komanda oyında jeńedi dep pul tikiliwi múmkin. Biraz pul utıw jeke adamdı tájiriybeni qaytalawǵa shaqıradı. Eger ol tabıssız bolsa da, kelesi ret izlenip atırǵan «baxttı» keltiredi degen úmit hárdayım bar. Tez arada tutınıwshı ádet payda boladı, pul joǵaladı hám qarzlar kóbeyedi. Imanlı adam hesh qanday qumar oyınlarına qatnaspawı kerek, al hárdayım Rabbiyge iseniwi kerek. Qumar oyınları juwapsız ádet bolıp, apatlı aqıbetlerge alıp keliwi múmkin.
Aldın qarap shıǵılǵan narkomanlıqlar anıq bolıwı múmkin, biraq ayırımları aqılda bar bolǵanlıqtan jasırın qaladı. Jınıslıq túrdegi narkomanlıqlar haqqında eskertiw zárúr. Jalanaǵash yamasa az kiyim kiygen súwretti birinshi ret kóriw kóbirek qálewdi payda etiwi múmkin, hám tez arada qadaǵalap bolmaytuǵın ádet payda bolıwı múmkin. Internet hám smartfonlardıń payda bolıwı menen, pornografiyaǵa kiriw hám anıq qáte bolǵan onlayn iskerliklerge qatnasıw óte ańsat. Pawel Timoteyge eskertken: «Ózińdi taza saqla» (1 Timoteyge 5:22). Bizge bul úgit búgingi kúnde hár qashanǵıdan da kerek.
«Tán» hám «Ruwx» arasında turaqlı gúres bar, olar «bir-birine qarsı» (Galatiyalılarǵa 5:17). Eger biz qáwipsiz bolıwımız kerek bolsa, biz «Ruwx tárepinen basqarılıwımız» kerek (18-ayat). Qudaydıń niyetinde Onıń xalqı muqaddes bolıwı kerek. Hagar sıyaqlı, biz hárdayım «Sen Quday meni kórip turıpsań» (Jaratılıs 16:13) dep biliwimiz kerek. Biraq, biz Rabbiy tek ǵana barlıq háreketlerimizdi emes, al barlıq pikirlerimizdide biletuǵının esimizde saqlawımız kerek. Bul háreketler hám pikirler Oǵan jaǵımlı ma?
Rabbiy aldında shınshıl bolıw zárúr. Dawıttıń sózlerin alıp, olardı duwalarımızdıń bir bólegi eteyik:
Meni izle, ey Quday, hám júregimdi bil: meni sınap kór, hám pikirlerimni bil (Zabur 139:23).
Háreket etiw
Hár bir imanlı adamda óltiriliwi kerek bolǵan gúnákar tábiyat bar (Rimliklerge 8:13). Eger biz eski tábiyattı gúnákar ádetlerge hám islerge beriliw arqalı azıqlantırsaq, ómirimizge apat hám qıyınshılıq keltiremiz. Bizge Muqaddes Ruhtıń járdemi hár qanday nárseden kóbirek kerek.
Geyde narkomanlıq sonshalıq awır bolıp ketedi, onıń ushın qánigelerdiń járdemi kerek boladı. Shúkirler bolsın, eger biz gúnádan táwbe etsek, tazalanıwımız múmkin, sebebi «Sen menen keshirim bar» (Zabur 130:4). Álbette, Quday Sózinde tabılǵan kóplegen eskertiwlerge qulaq salıp, dáslep narkomanlıqtan saqlanıw jaqsıraq.
Biz adamnıń ómirin iyelep alatuǵın sonshalıq kúshli narkomanlıqlar haqqında oyladıq. Xobbi hám erkin waqıt ótkiziw óz ornına iye, biraq biz olardıń óte kóp áhmiyetke iye bolıwınan hám bizdi kerekli bolǵannan kóbirek iyelewinen saqlanıwımız kerek. Biz qarap shıqqan qáwip-qáterlerden saqlanıw ushın, biz «Isaǵa qarap turıwımız» kerek (Evreylerge 12:2). Jeńis tek Oǵan tabıladı!
