Xristian dúnya kózqarasın saqlaw Filosofiya arqalı urlanbań
«Bunı men sizlerdi hesh kim óziniń jaqsı kórinetuǵın sózleri menen aldamawı ushın aytıp atırman.» Koloselilerge 2:4 (NIV)
«Hesh kim sizlerdi adamzat dástúrlerine hám bul dúnyanıń tiykarǵı principlerine tiykarlanǵan, Məsihke emes, bos hám aldawshı filosofiya arqalı tutqınǵa almasın.» Koloselilerge 2:8
«Sol sebepli, hesh kim sizlerdi ne jegenlerińiz yamasa ne ishkelerińiz, yamasa diniy bayram, Jańa Ay bayramı yamasa Shabbat kúni boyınsha húkim etpesin. Bulardıń hámmesi keleshek nárselerdiń kóleńkesi edi; biraq haqıyqat Məsihde tabıladı. Hesh kim ózin tómen tutıwǵa hám perishtelerge tabınıwǵa qumar bolǵan adamnıń sıylıqtan ayırıwına jol qoymań. Bunday adam ózi kórgen nárseler haqqında júdá tolıq aytadı, hám onıń ruwxıy emes aqılı onı bos oylar menen kóbirtedi. Ol Bas penen baylanısın joǵaltqan, Odan pútkil dene, baylanısları hám sińirleri arqalı qollap-quwatlanıp hám birge uslanıp, Quday onıń ósiwine sebep bolǵanday ósiwde. Koloselilerge 2:16-19
Filosofiya arqalı urlanǵanın kim esitken? Biz adamlar revolyuciyalıq háreketlerdiń doktrinaların qabıl etiw ushın miyine kirgizilgen yamasa programmalastırılǵanın esitkenbiz, biraq hesh qashan filosofiyanı erkin úyreniw arqalı emes. Filosofiya danalıq hám bilim izlew. Bul izlew qalay urlanıwǵa alıp keliwi múmkin? Injil bunıń múmkin ekenin aytadı. Koloselilerge 2:8 degi «tutqın» sózi «urlanǵan» dep te awdarıla aladı. Bul sóz talan-taraj etiw hám oljanı, jabayı haywandı yamasa tutqındı alıp ketip qalıw degen mánisti ańlatadı – tımsal urlanıw sıyaqlı!
Solay etip, Injil filosofiya arqalı kimnidir haqıyqattan qátelik qullıǵına alıp ketiliwi múmkinligin kórsetedi. Koloselilik xristianlar bunday múmkinshilikke qarsı sergek bolıwǵa qatań eskertildi. Jalǵan oqıtıwshılar túrli dinlerdiń elementlerin kirgizip, gúya jaqsı kórinetuǵın Xristianlıqtı jaratıp atır edi (Koloselilerge 2:16-19) – bul búgingi kúnde sinkretizm qáteligi dep ataladı. Bizge tek ǵana hesh kim bizdi isenimli argumentler menen aldap ketpesin dep saq bolıw aytılmaydı (2:4), bálkim hesh kim bizdi filosofiya arqalı urlamasın dep te aytıladı.
Qáwip
Injil bul jazıwlarda filosofiyanı sınǵa alıp atırǵan joq. Sonıń menen birge, ol barlıq filosofiyalıq izertlewlerdi ayıplamaydı. Ol, mısalı, xristian student filosofiya kursına jazılmawı kerek dep aytıp atırǵan joq. Biraq Injil aytıp atırǵan nárse, Məsihke tiykarlanbaǵan barlıq filosofiya bos hám aldawshı. Sonlıqtan xristian filosofiyanı úyrenip atırǵanda úzliksiz sergek bolıwı kerek, sebebi ol ádette xristian emes kózqarasdan jazılǵan yamasa oqıtılǵan boladı – hám qáwip dál usı jerde.
Kóp gúmansız studentler bos hám aldawshı filosofiyalar arqalı aldandı hám urlanǵan. Diniy sektalar hám ekstremistlik toparlardıń jalǵan táliymatların anıqlaw kóbinese ańsat bolsa da – hátte ortasha xristian emes adam ushın da – húrmetli hám ilimiy oqıtıwshılar tárepinen sabaqxanada oqıtılǵan aldawshı filosofiya logikalıq hám bilim beriwshi, sonıń menen birge intellektual bolıp kóriniwi múmkin. Bunday jaǵdaylarda xristian student kóbinese teńleslerdiń basımı arqalı gúmanlanıwǵa hám uyqasıwǵa, hám mınaday oylawǵa qızıqtıradı: «Bálkim meniń xristian doslarım bári bir qátelesken shıǵar. Olar jaqsı niyetli, biraq olar naif. Álbette, meniń dáslepki professorım pútkilley qátelespewi múmkin. Neshige xristianlar haqıyqattıń tek ózlerinde bar dep oylaydı?» Bul sizge tanıstıra ma? Barlıq xristianlardı bilimsiz dep esaplamastan aldın, bunı taǵı bir ret oylap kóreyik.
Aldın aytılǵanday, filosofiyalıq izertlew menen baylanıslı qáwip nárselerdiń qaysı kózqaras yamasa poziciyadan qaralıwında. Hár bir adamnıń álemge baylanıslı óziniń aldınǵı boljamları bar. Bul onıń dúnya kózqarası hám onıń filosofiyasınıń tiykarı. Bul aldınǵı boljamlar adamnıń aqılında barlıq baqlanǵan hám basdan ótkerilgen maǵlıwmatlardı qabıl etetuǵın hám túsindiretuǵın tor sıyaqlı nárse quraydı! Solay etip, adamnıń filosofiyası – ol ómirin qalay biriktiredi – onıń tiykarǵı aldınǵı boljamlar jıynaǵına yamasa torına pútkilley baylanıslı. Xristian dúnya kózqarası biz jasap atırǵan álemge baylanıslı kóp túrli aldınǵı boljamlardıń tek biri, biraq xristian dúnya kózqarası Injilde oqıtılǵan jalǵız dúnya kózqarası. Bul Məsihke tiykarlanǵan jalǵız dúnya kózqarası. Haqıyqıy xristian óziniń dúnya kózqarası adamlar kópshiligi tárepinen, hátte xristian dep atalǵan jerlerde de qabıl etilmese de – bul jalǵız haqıyqıy dúnya kózqarası, sebebi ol Qudaydıń aqılınan kelgen dep isenim bildiredi.
Súwretlew
Mısal retinde, hár bir bólegi haqıyqattıń bir bólegin ańlatatuǵın úlken jıynaq basqırmanı qarastırıń. Bir-birine qosılatuǵın basqırma sıyaqlı, barlıq haqıyqat bir-birine qosılıwı kerek. Barlıq haqıyqattan ǵárezsiz haqıyqattıń bólegi joq. Matematika, medicina, morallıq yamasa basqa tarawdaǵı haqıyqat bolıwınıń ayırmashılıǵı joq – olardıń hámmesi bir-birine qosılıwı yamasa birge turıwı kerek. Ádette jıynaq basqırmanı islep atırǵanda, biz dáslep sırtqı ramkanı tamamlaymız, keyin basqırmanıń barlıq basqa bólimlerin sol ramkaǵa durıs jaylastıramız.
Bul biz barlıǵımız óz filosofiyalarımızdı qáliplestiretuǵın jol. Ramka bizdiń dúnya kózqarasımız yamasa aldınǵı boljamlar jıynaǵımız. Biz jıynaǵan haqıyqattıń barlıq bólekleri hám bólimleri sol ramkaǵa jaylastırıladı hám oǵan qatnıslı baǵdarlanadı. Eger bizdiń ramkamız buzılǵan yamasa nadurıs jıynalǵan bolsa, onda basqa bólimler biz olardı kúsh penen kirgizbesek, sáykes kelmeydi – bul biz basqırma jumısshıları ushın «bólek-urıw» dep ataladı. Filosofiya tarawında kóp «bólek-urıw» boladı. Mısalı, dáslepki xristian emes matematika professorı óz basqırmasınıń óz tarawında ortasha xristian umıt etkeninen ádewir jaqsıraq bolıwı múmkin. Biraq professor matematika endi óz qánigelik tarawın basqa baqlanǵan maǵlıwmatlar menen birge óz aldınǵı boljamlar ramkasına kúsh penen kirgizdi. Nátiyjedegi filosofiya bir-birine sáykes keliwi múmkin, ásirese professor óz tarawında húrmetli avtoritet ekenin bilgen student ushın. Biraq, qaysı bir jerde bul professor filosofiyasında kúsh penen kirgizilgen bólekler – hálsiz baylanıslar, tesikler yamasa bos ushlar – boladı, olar shınında da bir-birine sáykes kelmeydi. Aqırǵı analizde, onıń filosofiyası bos! Ol bir qarawda jaqsı kóriniwi hám esitiliwi múmkin, biraq ol aldawshı!
Xristian studenttiń miyi xristian emes professorǵa uqsamaslıǵı múmkin, hám súwretlew boyınsha, ol filosofiyalıq «jigsaw puzzles» islewde júdá jaqsı bolmawı múmkin. Biraq onıń durıs ramkası bar, sebebi onıń aldınǵı boljamlar jıynaǵı Injilden kelgen, hám óziniń ideyalarınan emes, olar qıyalıy bolıwı múmkin. Ol haqıyqattıń bóleklerin jıynaǵanda – olardıń geybirlerin júdá jaqsı túsine almaslıǵı múmkin – ol olardı basqırmanıń durıs bólimine, xristian dúnya kózqarasınıń ulıwma ramkasına sáykes jaylastıra aladı. Ol «bólek-urıw» etiwge májbúr emes – yaǵnıy, buzıw, kúsh penen kirgiziw yamasa intellektual jaqtan nadurıs bolıw.
Xristian dúnya kózqarası shınında da bir-birine sáykes keledi! Ol bos tesiklerdi, bos ushlardı yamasa qıyın sorawlardı juwapsız qaldırmaydı – mısalı, jamanlıq, qátigezlik hám azap. Naturalizm yamasa ekzistencializm dúnya kózqarasları bul sorawlarǵa qalay juwap beredi, mısalı? Xristian dúnya kózqarası keremetler hám okkultlıq qubılıslar, ayıplılıq, muhabbat, sulıwlıq hám basqa da dúnya kózqarası bir-birine sáykes keliwi ushın esapqa alıwı kerek bolǵan barlıq nárseler ushın juwaplar beredi. Basqa filosofiyalar bul tarawlarda qanaatlanarlı juwaplar beredi me?
Koloselilerge 2:8 bizge Məsihke tiykarlanbaǵan filosofiyanıń bos hám aldawshı ekenin aytadı, sebebi ol «adamzat dástúrlerine hám bul dúnyanıń tiykarǵı principlerine, Məsihke emes, tiykarlanǵan.» Adamzat dástúrlerine tiykarlanǵan filosofiya adam tárepinen jaratılǵan filosofiya. Hám kimniń durıs ekenin kim aytadı? Ekinshi tárepten, xristian dúnya kózqarasınıń birinshi tiykarǵı aldınǵı boljamı onıń filosofiyası Qudaydıń aqılında payda bolǵan hám Qudaydıń Sózi arqalı adamǵa jetkerilgen. Xristianlar adam tárepinen jaratılǵan dúnya kózqaraslarınan kelip shıqqan ideyalardı alıp, olardı óz dúnya kózqaraslarına aralastırıwdan ásirese saq bolıwı kerek, bul Koloselilerdegi másele edi.
Mısal
Mısalı, evolyuciya teoriyasın qarastırıń. Bul teoriya naturalizm dúnya kózqarasınan kelip shıqqan, ol supernatural álem joq dep esaplaydı – evolyuciya dúnya kózqarasınıń aldınǵı boljamı. Ol adamlar tek ǵana áyyemgi waqıtlar dawamında ápiwayı materiyadan rawajlanǵan quramalı janzatlar dep aytadı.
Álbette, evolyuciya naturalizm dúnya kózqarasınan kelip shıqqan. Biraq evolyuciya xristian dúnya kózqarasınan tábiyiy túrde kelip shıqpaydı. Ol teistik evolyuciya (evolyuciyalıq jaratıwshılıq) túsinigi arqalı aralastırılıwı kerek. Bul Injilge sáykes pe, yamasa tek ǵana shet el ideyasınıń xristian dúnya kózqarasına kirip keliwi me? Jazıwlarǵa emes, bálkim adamzat dástúrlerine tiykarlanǵan filosofiyaǵa aldawǵa túsiw qáwpin almastan aldın, dálillerge jaqsılap qarań.
Məsihke tiykarlanbaǵan filosofiya bos hám aldawshı – tek ǵana ol adam tárepinen jaratılǵanı ushın emes, bálkim ol «dúnyanıń tiykarǵı principlerine» tiykarlanǵanı ushın da (Koloselilerge 2:8). Bul ne degen mánisti ańlatadı? Bul sóz dizbegi ushın birneshe túsindirmeler bar, biraq ulıwma ideya Məsihke tiykarlanbaǵan dúnya kózqarasları júdá kishkene ekenligi sıyaqlı. Olar geybir tarawlarda jetkilikli hám haqıyqıy bolıwı múmkin, biraq olar álemniń barlıq maǵlıwmatların esapqa alıw ushın jetkilikli úlken emes, hám olar óz ishine alǵan nárselerdi túsindiriw yamasa jetkilikli tiykar beriw ushın jetkilikli úlken emes. Mısalı, sekulyar gumanizm dúnya kózqarası adamnıń morallıq ekenligi faktisi ushın jetkilikli filosofiyalıq tiykar beriw ushın jetkilikli úlken emes.
Eskertiw
Koloselilerge 2:9 Ǵaysanıń Quday ekenligin qatań túrde aytadı: «Məsihde Qudaylıqtıń barlıq tolıqlıǵı dene formasında jasaydı.» Eger bul sonday bolsa, onda Ol bul álemniń orayı hám dıqqat orayı, Rimliklerge 11:36 da aytılǵanday: «Odan hám Ol arqalı hám Ol ushın barlıq nárseler bar.» Məsihke tiykarlanbaǵan hár qanday filosofiya bos hám aldawshı bolıwı kerek, sebebi Koloselilerge 2:3 bizge Məsihde «jasırınǵan» dep aytadı. bársha danalıq hám bilim qazınaları.»
Koloselilerge 2 de Pawıl bizge eki ret eskertedi: «Hesh kim sizlerdi húkim etpesin» hám «Hesh kim sizlerdi sıylıqtan ayırmasın» (16,18), sebebi siz olardıń dúnya kózqarasın qabıl etpeysiz. Bos hám aldawshı filosofiya arqalı urlanıwǵa jol qoyıp, ózińizdi kemitpeń.
