Qashqan
PANAX
«Biz ... ózimizge qoyılǵan úmitke iye bolıw ushın panaladıq». —Evreylerge 6:18 NKJV «Kelińler ... miyrim alıw ushın hám zárúr waqıtta járdem tabıw ushın miyrim taxtına batırlıq penen keleyik». —Evreylerge 4:16
Quday evrey xalqına ózleriniń milliy, qala hám awıl turmısların basqarıw ushın kámil nızam berdi. Diniy nızam, puqaralıq yamasa sociallıq nızam hám jınayat nızamı bar edi. Qala hám awıllarda aqsaqallar «qapıda otırıp», máslahátshi hám jergilikli sudyalar retinde iskerlik júrgizdi. Awırraq máseleler ruxanıylarǵa alıp kelinetuǵın edi, «sebebi ruxaniydiń erinleri bilim saqlawı kerek, hám olar onıń awzınan nızamdı izlewi kerek: sebebi ol Rabbı áskerleriniń xabarshısı» (Malaki 2:7).
Panalıq qalaları bul húkimet sistemasınıń zárúrli bólegi bolıp, adam óltirgen adamǵa jaqın tuwısqanınıń bilmey óltirilgenligi ushın «qan ósh alıwshınıń» ósh alıwınan saqlanıw ushın waqıt berdi. Sonıń menen birge, ol adam óltirgen adamnıń háreketlerin ózi qashqan panalıq qala menen sheklew arqalı oǵan sheklewler qoydı. Sulayman bul nızamnıń bir bólegin Gera ulı Shimeyge Ierusalimde qalıwdı aytqanda qollandı. Shimey jıllar burın Dawıttı qargan edi, hám Dawıttıń sońǵı kórsetpelerin esapqa alıp, Sulayman Shimeyge húkim shıǵardı. Ol Shimeyge Ierusalimde úy salıwdı hám sol jerde jasawdı, qalanı hesh qashan tárk etpewdi buyırdı. Biraq, Shimey boysınbay Ierusalimnen sırtqa shıqqanda, Sulayman húkim shıǵarıp, onı óltirdi (1 Patshalar 2:8, 36-46).
Tuwısqannıń Juwapkershilikleri
Sol dáwirlerde kóp nárselerdiń shańaraqlar qolında qaldırılǵanı bizge qızıq kórinisi múmkin. Eń jaqın tuwısqannıń kóp juwapkershilikleri bar edi, sonıń ishinde óz aǵasınıń tul qalıńına úyleniw de bar edi. Biz bunı Rut 3-bólimde kóremiz, onda qapıdaǵı aqsaqallar Boaz benen basqa tuwısqan arasındaǵı kelisimge gúwa bolıp, Boaz benen Rutqa úyleniwge ruqsat berdi.
Qorqınıshlı hám qáweterli jaǵday adam óltiriw yamasa bilmey óltiriw edi. Eń jaqın tuwısqan, yaǵnıy goel óltiriwshini quwıp, onı óltiriw arqalı ósh alıwı kerek edi. Bul nızam edi – adam óltiriwshi ólim jazası menen jazalanıwı kerek edi. Biz «kimde-kim adam óltirse, álbette óltiriledi» (Levitler 24:17, 21) hám «qan ósh alıwshı adam óltiriwshini ushıratqanda óltiredi» (Sanlar 35:16-21) dep oqıymız.
Biraq, Quday adam óltirgen adam qashıp, panalawı múmkin bolǵan altı qala berdi (Sanlar 35:1-15). Adam óltirgen adam qashqan qalanıń aqsaqalları menen máslahátlesiwge boladı, is izertlenedi, gúwalar shaqırıladı, húkim shıǵarıladı, hám óltirgen adamǵa (bilmey óltirgen jaǵdayda) bas ruxaniydiń ólimine shekem Levit qalasında pana beriledi. Álbette, bunday qalada kóp bilimli hám jetik adamlar boladı hám bunday awır máselege qaraǵan sudyalar toparın tez jıynay aladı.
Eger óltiriwshi adam óltiriwshi dep tabılsa, tuwısqanǵa ósh alıwǵa ruqsat beriledi. Ayırım jaǵdaylarda adam óltiriwshi belgilengen jaza, ádette tas penen urıp óltiriw, orınlanıwı ushın «jámáát aldında turıwı» múmkin.
Bulardıń hámmesinde hámme nárse ashıq hám áshkara edi. Hámmesi jámiyet aldında islendi hám protseduralar júdá beytáriz bolǵan sıyaqlı. Adam gúwalıǵı bar hár qanday adamdı Britaniya yamasa Amerika sudlarında tabılatuǵın rásmiy protseduralarsız, hám álbette, ayırım ellerdegi zalım húkimetler adamlarǵa hesh nárse bildirmeytuǵın qupıyalılıqsız tıńlaǵan dep oylaydı. Qudaydıń basqarıwında ádillik orınlanıwı hám kórinisi kerek.
Bul ashıqlıqtan tısqarı, bul protseduralardıń jámiyet esabınan emesligi de maqtawǵa ılayıq fakt edi. Levit qalasınıń aqsaqalları Quday nızamın jaqsı bilgen hám tájiriybeli adamlar bolatuǵın edi. Ideal jaǵdayda, Yaquptıń hár bir ulı hám qızı Quday nızamların hám óz jerleriniń nızamların búgingi kúndegi ortasha adamǵa qaraǵanda ádewir jaqsı túsingen bolatuǵın edi. Bunnan tısqarı, aktiv ruxaniy xızmetten pensiyaǵa shıqqan adamlar iskerliksiz pensiyada qaldırılmay, bul sudyalıq juwapkershiliklerin óz moynına alatuǵın edi.
Ayırım adamlar gúwalıq beriw ushın sayaxat etiwge májbúr bolsa yamasa qan ósh alıwshı jaǵdayında, qılmıskerdi quwıp, ádilliktiń orınlanıwın támiyinlew ushın shıǵınǵa ushıraydı. Biraq, pútkil úlken shańaraq yamasa urıw bul júktiń bir bólegin óz moynına aladı dep boljawǵa boladı, sebebi nızamlardıń durıs qollanılıwı olardıń mápi ushın edi.
Kámil Tuwısqan
Búgingi isler menen salıstırǵanda, protseduralarda kásiplik yuristlerdiń arnawlı klası joq edi, sebebi Qudaydıń nızamı ápiwayı edi hám ápiwayı. Qudaydıń nızamı qalay basqarılatuǵını menen salıstırma júdá tańqalarlıq. Injilge qaytıp, sol nızamlardı házir qollanıw qanday jaqsı bolar edi. Bir kúni olar qollanıladı. Tez arada jaǵdaylar ózgeredi, sebebi Rabbı Isa bul qayǵılı jerge qaytadı hám sol waqıtta barlıq teńsizlik joq etiledi hám haqıyqıy ádillik húkim súredi. «Sebebi Sionnan Nızam hám Rabbı sózi Ierusalimnen shıǵadı» (Ishaya 2:3-4). Haqıyqattan da, hámmesi Nızamdı biledi, sebebi Rabbı Isanıń mıń jıllıq húkimranlıǵınıń basında Quday «Men Óz Nızamım menen olardıń ishki bólimlerine qoyamın, hám onı olardıń júreklerine jazaman» (Eremya 31:33) deydi.
Tańqalarlıq emes, bulardıń hámmesinde kóp, kóp nárse bar. Quday Musanıń arqalı Izrailge bergen nızamları payǵambarlıq. Olar bizdi ózimizdiń minez-qulqımız ushın juwapker etedi. Olar bizge Quday dúnyanı qalay sudlaytuǵının aytadı. Olar qutqarıw, muqaddeslew hám dańqlaw haqqında sóyleydi. Eń baslısı, olar Goel, yaǵnıy Tuwısqan, Qutqarıwshı hám Ósh alıwshı bolǵan Birge isharat etedi. Olar Rabbımız Isa Masihtiń sulıw hám kámil ádilli minez-qulqınıń hám shaxsınıń kóp táreplerine nur shashadı – sebebi olardı tek ǵana Ol jasap ótkerdi. Ol ǵana «Sizlerden kim Meni gúna ushın ayıplay aladı?» (Yuxanna 8:46) degen sózdi ayta alatuǵın edi.
Biz qaharǵa beriliwdiń ózi adam óltiriwge teń ekenligin oqıǵanımızda (Matta 5:21-22), Rabbı Isanıń ómiriniń hám shaxsınıń taza bolǵanın, hám tek ǵana Onıń Qudaydıń barlıq Nızamın tolıq orınlay alǵanın (Matta 5:17) azda bolsa túsinemiz. Ol «et bolıp, aramızda jasaydı, (hám biz Onıń dańqın, Ákeniń jalǵız tuwılǵan Ulı sıyaqlı dańqın kórgenbiz,) miyrim hám haqıyqatqa tolı» (Yuxanna 1:14) bolǵan edi.
Kelińler, Elshi Pawl bul keremet waqıya haqqında ne aytqanın kóreyik. «Masiyh Isada bolǵan bul pikir sizlerde de bolsın: Ol, Quday forması bolǵanı menen, Quday menen teń bolıwdı urlıq dep esaplamadı: Biraq Ózin hesh qanday abırayǵa iye etpedi, hám qul formasın aldı; hám adamlarǵa uqsas etip jaratıldı: hám adam sıyaqlı tabılǵanda, Ózin kishipeyillik etti, hám ólimge boysındı, hátte krest ólimine de» (Filipililerge 2:5-8).
Mine, haqıyqıy Tuwısqan. Quday adam boldı, hám adam sıpatında Ol barlıq gúnálarımızdı óz moynına aldı hám bizdi onnan qutqarıw ushın ólimge kirdi – haqıyqıy Ósh alıwshı ólim kúshine iye bolǵandı joq etti. Evreylerge jazıwshı mine bunı úyretti. «Balalar et hám qanǵa qatnasqanı ushın, Ol da ózi sol nársege qatnastı; ólim arqalı ólim kúshine iye bolǵandı, yaǵnıy shaytandı joq etiw ushın; Hám ólim qorqınıshı arqalı ómir boyı qullıqqa boysınǵanlardı qutqarıw ushın» (Evreylerge 2:14-15).
Rabbı Isa, bizdiń Tuwısqanımız bolǵan, sonıń menen birge bizdiń Qutqarıwshımız. Kembag'allıqqa ushırap, jerlerin satıwǵa májbúr bolǵan shańaraq mısalı bar. Qutqarıw nızamı bılay deydi: «Eger seniń aǵań kembag'allıqqa ushırasa, hám óz múlkin satıp jiberse, hám onıń tuwısqanlarınan birewi onı qutqarıwǵa kelse, onda ol aǵasınıń satqanın qutqaradı» (Levitler 25:25). Eger jaǵday jamanlasıp, adam ózin qullıqqa satıwǵa májbúr bolsa, onda eń jaqın yamasa hár qanday jaqın tuwısqannıń juwapkershiligi onı qutqarıw edi; onı qullıqtan qayta satıp alıw (47-49-ayatlar).
Ishaya Qudaydıń xalqı Izrail haqqında jazdı, biraq bul dáwirge de tiyisli. «Sebebi Rabbı bılay deydi: «Ózińizdi hesh nársege satıp jiberdińiz; hám sizler aqshasız qutqarılasız» (Ishaya 52:3). Bul payǵambarlıq Rabbı Isanıń qanı gúna, shaytan hám ólim qullıǵınan bizdiń satıp alıw bahamız retinde tógilgende orınlandı. «Sebebi ... sizler buzılatuǵın nárseler menen, gúmis hám altın menen qutqarılmadıńız, ... biraq Masihtiń qımbatlı qanı menen, ayıpsız hám kirshiksiz qozı sıyaqlı» (1 Petrus 1:18-19).
Bulardıń hámmesinde ele de kóp nárse bar, sebebi Rabbı Isa, bizdiń Tuwısqanımız hám Qutqarıwshımız bolǵan, sonıń menen birge ósh alıwshı da. Biz tuwısqannıń adam óltirgen adamdı quwıp, onıń ómirin alıwı kerek bolǵanın, qılmısker panalıq qalaǵa jetkenshe kórgenbiz. Kelińler, Elshi Pawldıń sózlerin qarastırayıq: «Hám sizlerge, qıyınshılıqta bolǵanlarǵa, biz benen birge tınıshlıq beriledi, Rabbı Isa aspannan perishteleri menen birge, jalınlı otta Qudaydı bilmeytuǵınlardan ósh alǵanda; hám Rabbımız Isa Masihtiń Injiline boysınbaytuǵınlardan: Olar Rabbı aldınan hám Onıń kúshiniń dańqınan máńgilik joq etiw menen jazalanadı» (2 Salonikalılarǵa 1:6-9). Bizge isenimli bolsın, Ol «Ósh alıw Meniki, Men qaytaraman» (Rimliklerge 12:19, Yechim 32:35) degen, álbette ádillik etedi hám Rabbı Isa haqqında ele de «Onı alıp ketiń, krestke keretiń» (Yuxanna 19:15), «biz bul adamdı ózimizge patsha etiwdi qáleymiz» (Luka 19:14) degenlerden ósh aladı.
Ele de bir júdá tásirli jaǵday bar, onı biliwimiz kerek. Adam óltirgen adam bas ruxaniydiń ólimine shekem panalıq qalada, shańaraǵınan hám úyinen uzaqta qalıwı kerek edi (Sanlar 35:25-28). Biraq bizde bunday bólekleniw hám úyimizden quwılıw joq. Bizdiń úyimiz panalıq qala hám barlıq haqıyqıy doslarımız hám shańaraǵımız sol jerde, sonıń ishinde bizdiń Qutqarıwshımız, Rabbı Isa Masiyh, hám Aspandaǵı Ákemiz. «Yaquptıń Qudayı járdem bergenlerge. Úmiti Rabbı Qudayında bolǵanlarǵa» (Zabur 146:5) qaraǵanda kim baxtlıraq bolıwı múmkin.
ESLETPE
Goel sózinen alınǵan ga’al (Strongs #H1350). Ga’al Eski Ahitte «qutqarıw, tuwısqan-qutqarıwshı retinde háreket etiw, ósh alıw, ósh alıw, tólem tólew, tuwısqannıń bólegin orınlaw» degen atlıq hám islik formalarında awdarıladı.
