Edende Ózimizdi Tabıw
Jaratılıs kóbinese Bibliyanıń urıq jerlestiriwi dep táriyplengen. Bul birinshi kitapta kóterilgen temalar keyingi kitaplarda rawajlanadı. «Jaratılıs» degen atamanıń ózi «kelip shıǵıw» degen mánisti ańlatadı – bir qatar áhmiyetli baslanǵıshlardı ashıp beretuǵın kitap ushın sáykes at. Insannıń óz kelip shıǵıwı bul kitapta onıń táǵdiri menen birge ashıladı.
Jaratılıstıń ásirler dawamında Shaytannıń qáweterli hújimleriniń obyekti bolǵanı tańqalarlıq emes, hám búgingi kúnde kóp ǵana ilimpazlar onı mifler kitabı dep esaplaydı. Eger Jaratılıs sózbe-sóz qabıl etilse, ol gumanist antropolog ushın hám evolyutsion ilim táliymatın qabıl etetuǵınlar ushın júdá jaǵımsız oqıw boladı. Óz kózqarasların saqlap qalıw ushın, olar Jaratılıstı sózbe-sóz emes, basqasha túsinip oqıwları kerek. Biraq, eger biz Jaratılıstı sózbe-sóz oqımasaq, Jańa Testamentta hár túrli máselelerge ushıraymız. Bizim Rabbımız Isa Másih Jaratılıstı anıq tariyx dep túsinip, Pawıldıń Rimlilerge jazǵan xatındaǵı injil xabarın keń túrde túsindiriwi de Jaratılıstı sózbe-sóz oqıwǵa tiykarlanǵan.
Biz Jaratılıstı sózbe-sóz oqıwdan qorqıwımız shárt emes. Shınında da, ol búgingi kúndegi turmıstıń kóp máselelerine juwap beredi – ásirese Adam hám Hawanıń ómirin qarastırǵanımızda.
JARATILǴAN JANDI
Jaratılıs bizge insan tariyxınıń baslanıwın usınadı. Biz millionlaǵan jıllarǵa emes, bálkim 6000 jıldan artıq emes waqıtqa qaytamız, sol waqıtta Rabbı Quday adamdı topıraqtan jaratıp, onıń murınlarına ómir dem berdi (Jaratılıs 2:7). Adam tirishilik iyesi boldı, Qudaydıń óz súwretinde hám uqsaslıǵında jaratıldı (Jaratılıs 1:26), haywanlardan joqarı dárejede. Quday Adam menen Eden baǵında birge boldı, ol jerge Onı jaylastırdı. Adam jaratılǵannan keyin ǵana Quday jaratqan hár bir zat «júdá jaqsı» dep esaplandı (Jaratılıs 1:31 KJV). Adam jaratılǵanǵa shekem hár bir zat ápiwayı ǵana «jaqsı» dep táriyplengen.
Adam juwapkerli moralıq jandı retinde jaratıldı. Adam baǵdı baǵıwı (Jaratılıs 2:15) hám basqa barlıq tirishilik túrleri ústinen húkimranlıq etiwi kerek edi (Jaratılıs 1:28). Ol sonday-aq aqıllı tańlawlar jasay alatuǵın edi. Rabbı Quday adamǵa jaqsılıq hám jamanlıqtı biliw aǵashınan basqa baǵdaǵı hár bir aǵashtan erkin jey alatuǵının anıq ayttı (Jaratılıs 2:16-17). Adam Quday tárepinen tolıq basqarılatuǵın robot retinde jaratılmaǵan edi. Kerisinshe, onıń Óz Jaratıwshısına juwap beriw qábileti bar edi hám, keyingi tariyx kórsetkenindey, bul juwaplar qáte bolıwı múmkin edi. Quday menen birge bolıwdan tısqarı, adam sociallıq jandı retinde jaratıldı. Rabbı Quday Adamnıń jalǵız bolıwı jaqsı emesligin moyınladı, hám Adamnıń óz denesinen bir qabırǵanı alıp, onnan birinshi hayal, Hawa jarattı (Jaratılıs 2:18-23).
Bul faktlerdiń barlıǵı áhmiyetli hám bizge bir qatar sabaqlar beredi. Hawa «bársha tirishilik iyeleriniń anası» bolǵanı ushın (Jaratılıs 3:20), hár birimiz óz áwladımızdı Adam hám Hawadan baslaymız. Olar sıyaqlı, biz de juwapkerli moralıq jandılar, Quday menen birge bolıw ushın jaratılǵanbız. Biz basqa adamlar menen jámiyette jasaw ushın jaratılǵanbız, jalǵız emes. Olar sıyaqlı, biz de Óz Jaratıwshımızǵa boysınıwǵa juwapkerli, hám Ol bizden Óz jollarına razılıǵımızdı izleydi.
Eń birinshi neke de Adam hám Hawanıń ómirinde kórinedi. Fizikalıq jaqtan hár qıylı, biraq sociallıq jaqtan sáykes, Hawa Adamnıń ómirin bólisiw hám oǵan járdemshi bolıw ushın jaratıldı (Jaratılıs 2:18). Bul dáslepki eki adamnıń qatnasınan bizge keyingi nekeler ushın tiykar kórsetiledi: er adam óz ata-anasın qaldırıp, óz hayalına jańa qatnasta birlesiwi kerek, sonlıqtan ekewi «bir dene» boladı (Jaratılıs 2:24). Bul bayanat Rabbı Isa hám elshi Pawıl tárepinen (Matta 19:4-6; Mark 10:8; 1 Korinfliler 6:16; Efeslikler 5:31) Qudaydıń nekege bolǵan niyetiniń ajıralmas bolıwı kerek ekenligin úyretiw ushın keltirilgen. Búgingi kúnde kóp mámleketlerde nekege hújim burınǵıdan da kóbirek, statistika ajırasıwlardıń sanınıń qáweterli dárejede óskenin kórsetedi.
JUWAPKERLI
Adam hám Hawa menen baylanıslı tiykarǵı bap Jaratılıs 3-bap. Bul jaqsı belgili bap, kóp adamlar tárepinen mif dep esaplanǵan, bizge birinshi gúná qalay islengenin aytadı. Adam hám Hawa, Quday olarǵa násip etken kámil hám jaǵımlı ortalıqta (Jaratılıs 2:9) turǵan waqıtta, oylarına shúbhe salǵan ayyor jandı menen ushıradı. Ol Qudaydıń olardıń sol aǵashtan jeyiwine shınında da tıyiq salǵan ba dep soradı (Jaratılıs 3:1). Hawanıń tolıq dıqqatın ózine tartqannan keyin, jılan Qudaydıń aytqanların tolıq biykar etti. Onıń jımır sózlerine tolıq aldangan ol, aǵashtıń miywasın jep, onı óz kúyewi menen bólisip aldı – bul olardıń úlken joǵaltıwı boldı.
Shaytan ele de aldawdıń ustası. Ol biz onı kútmegen waqıtta nur perishtesi sıyaqlı keledi (2 Korinfliler 11:14) hám bizdi Qudayǵa boysınbawǵa qızıqtıradi. Gúná shınında da olar ushın esikte edi (Jaratılıs 4:7) hám tez arada kirdi. Hawa Shaytan tárepinen aldangan hám kúyewi menen másláhátlespey onıń shaqırıqlarına juwap bergen sıyaqlı. Adam bolsa, tıyiq salınǵan miyweniń qaydan kelgenin bilgen hám hayalı oǵan usınǵanda onı qasınnan aldı. Bul Jańa Testamenttaǵı 1 Timotiy 2:14-te anıq túsindirilgen. Geyde biz de Hawa sıyaqlı Shaytan tárepinen aldanamız. Basqa waqıtlarda biz Adam sıyaqlı Qudaydıń buyrıqlarına qasınnan boysınbawımız múmkin. Basqa uqsas qásiyet – biz kóbinese óz qátelerimiz ushın basqa birin ayıplaymız, qáte ekenligimizdi moyınlaw ornına – Adam «hayaldı» ayıpladı, al Hawa «jılandı» ayıpladı (Jaratılıs 3:12-13).
H. R. Palmer (1834-1907) bul sózler menen baslanatuǵın gimn jazǵan: «Azǵırıwǵa berilme, sebebi beriliw gúná.» Azǵırıwǵa ushıraw qáte emes, biraq oǵan beriliw qáte. Keyinirek Qabılǵa aytılǵanınday, gúná bizdi qáleydi, biraq biz onı basqarıwımız kerek (Jaratılıs 4:7). Bul óz kúshimiz benen islew múmkin emes nárse. Palmerdiń gimni jeńistiń sırın beredi: «Qutqarıwshıdan járdem sor, Onıń teselli beriwine, kúshlendiriwine hám saqlawına isen; Ol saǵan járdem beriwge tayın, Ol seniń menen birge boladı.»
KEDERGI
Adam hám Hawa gúná islegen waqıtta, olar jańa túsinikke iye boldı hám Qudaydıń aldında ózlerin jaǵımsız sezindi. Olardıń Jaratıwshısı menen bolǵan qatnası úzildi hám gúnákar jup olar jasaǵan jaǵımlı baǵdan quwıldı (Jaratılıs 3:23). Bul boysınbawshılıq háreketi Pawıl tárepinen Rimlilerge 5:12-de aytılǵan. Onıń qáweterli aqıbetleri boldı, sebebi sol arqalı gúná dúnyaǵa kirdi hám onıń artınan ólim keldi. Adam hám Hawa Set atlı ulına ata-ana boldı, biraq Adam dáslep Qudaydıń súwretinde bolǵanınday, Set óz ákesi Adamnıń súwretin alǵan edi (Jaratılıs 5:3). Qudaydıń súwreti kirlegen edi.
Gúná búgingi kúnde hárdayım bar bolǵan haqıyqatlıq, hám ólim adam jeńe almaytuǵın dushpan. Adam ata-anasınan tuwılǵan hár bir adam ómirin gúnákar tábiyat penen baslaydı. Bul tábiyat Quday menen dushpanlıqta (Rimliler 8:7) hám tez arada ózin anıq túrde kórsetedi (Galatiyalılar 5:19-21). Gúná adam menen Quday arasında ómir boyı kedergi jaratadı (Ishaya 59:2), hám eger sheshilmese, máńgilik ólimge hám Qudaydıń aldınan quwılıwǵa alıp keledi (Rimliler 6:23). Biraq Jaratılıs bizge Qudaydıń Jańa Testamentta tolıq ashılatuǵın rejelerin kórsetedi.
SÚWRET QAYTA TIKLENDI
Qudayǵa boysınbaǵannan keyin, Adam hám Hawa jalańash ekenliklerin túsindi hám Onıń aldınan jasırındı (Jaratılıs 3:10). Quday olardıń boysınbawshılıǵı ushın ekewine de lánet aytıp, olardı baǵdan quwǵan bolsa da, olardıń jalańashlıǵın jabıw ushın haywan terilerinen kiyimler berdi (Jaratılıs 3:21). Bul Bibliyadaǵı qurbanlıqtıń birinshi belgisi bolıp, Mısırnan Shıǵıw hám Lewiler kitabında tolıq súwretlengen kóp haywan qurbanlıqlarına jol ashtı.
Jańa Testamentta bizge «ekinshi Adam» (1 Korinfliler 15:47), jańa tártiptiń birinshi adamı tanıstırıladı. Joǵalǵan insanlıq qutqarılıwı ushın, Qudaydıń Óz Ulı insan denesin ózine alıp, bul dúnyaǵa tuwıldı. Adam sıyaqlı, biraq basqa hár bir adamnan ayrıqsha, Onıń insan ákesi joq edi. Ol Muqaddes Ruwhtıń qudireti menen kerekmet túrde boyına pitken (Luka 1:35) hám bul dúnyaǵa muqaddes tábiyat penen, gúnákar tábiyat penen emes, kelgen. Bizdiń ornımızdı alıp, Ol krestte óldi, bizdiń gúnálarımızdı qabıl etip, biz múnásip bolǵan ólim jazasına shıdadı. Bizdiń gúnálarımız Onıń ústine jıynaldı, Ol bizdi Óz ádilligi menen kiyindiriwi ushın (2 Korinfliler 5:21). Injir japıraqları Adam hám Hawanıń ózlerin kiyindiriw ushın etken háreketlerin bildirdi hám tolıq jetkiliksiz boldı. Sol sıyaqlı, bizdiń eń jaqsı háreketlerimiz de bizdi Quday aldında ádil hám qabıl eterli etip kórsete almaydı. Kerisinshe, isenim etiwshiler qutqarıw kiyimleri menen kiyindiriledi hám Másihniń óz ádilligi menen jabıladı (Ishaya 61:10). Nikolaus Ludwig Zinzendorf (1700-1760) gimniniń sózleri qanday haqıyqat: «Hesh bir ásir onıń ullı reńin ózgerte almaydı, Másihniń kiyimi hárdayım jańa.»
Biz Másihde ádil etilgenimizden tısqarı, Adamnıń gúnásı arqalı joǵalǵan Qudaydıń súwreti Rabbı menen birge bolıw arqalı qayta tiklenedi (Koloseliler 3:10; 2 Korinfliler 3:18). Qudaydıń sońǵı maqseti – Másihke Óz Qutqarıwshısı hám Rabbısı retinde isengen barlıq adamlar Onıń óz súwretin máńgilikke alıp júriwi kerek (Rimliler 8:29). Jaratılısta bizge ashılǵan haqıyqatlar Jańa Testamentta tolıq ashıladı. Robert Hawker (1753-1827) bunı óz gimnleriniń birinde bılay súwretlegen:
Adamdaǵı tábiyatımızdıń qulawı bizdi Qudaydan ajıratqanday kórindi, Solay etip, Onıń másláhátı bizdi Isa qanı arqalı jaqınlastırdı; Sebebi Odan biz qutqarıw, inayet hám Ullıq taptıq; Oh! Rahmettiń biyikligi hám tereńligi! Másih hám biz, inayet arqalı, birgemiz.
MÁŃGILIK HAQÍYQAT
Jaratılıstaǵı Adam hám Hawanıń waqıyası mif emes. Kerisinshe, shınında da bolǵan bul waqıyalar bizge gúná hám onıń búgingi dúnyadaǵı tásirin túsindiredi, hám Másih tárepinen úlken qárejet penen ákelingen qutqarıw jolın tanıstıradı. Gúná arqalı Qudaydan ajıralǵan adam, Isa krestte óliwi arqalı Oǵan qayta tikleniwi múmkin. Ólgen Qudaydıń Qoziyası Másih, ólilerden tirildi hám jańa adamlar násiliniń Bası – Ol arqalı Quday menen jarasqan hám Onıń Ruwhı arqalı tiriltilgenler. Eden menen baslanǵan Bibliya, basqa bir baǵ, basqa bir aǵash hám Quday menen Onıń qutqarılǵan xalqı arasında máńgilikke bolatuǵın birge bolıw menen tawsıladı (Ashıw 22). Bunday haqıyqatlardı esapqa alıw bizge Bibliyanıń qanday ájayıp kitap ekenligi hám Qudaydıń qutqarıw rejesiniń qanday ájayıp ekenligi haqqında kishkene ǵana kórsetkish beredi.
