SORAW:
Reformaciyada Martin Lyuterdiń máslahátshisi Filipp Melanxton birinshi bolıp: «Zárúrli nárselerde birlik; zárúrli emes nárselerde erkinlik; barlıq nárselerde qayırqomlıq» dep aytqan edi. Ol aytqan zárúrli hám zárúrli emes nárseler qaysılar edi?
JUWAP:
Bul sóz, ol Másihiy adamlar bir-birine qalay múnásibette bolıwı kerek ekenligine baylanıslı bolıp, neniń zárúrli, neniń zárúrli emes ekenligi haqqında kelisimge súyenedi. Martin Lyuter Muqaddes Jazıwlardı imannıń hám turmıstıń birden-bir qaǵıydası dep esaplaǵanı ushın, ol Máasihiy imannıń «zárúrli» hám «zárúrli emes» táreplerin ajıratıw ushın Injildi qollanǵan bolar edi. Biraq, Injildiń ayırım bólimlerin túsindiriwde ózgerisler bolǵanı sıyaqlı, hár túrli adamlar zárúrli hám zárúrli emes nárseler arasındaǵı shegaranı qayerge qoyıwda da ózgerisler bolıwı múmkin. Haqıyqatında da, bul tema boyınsha kóplegen kitaplar jazılǵan.
Másihiy Imannıń Zárúrli Tárepleri
Zárúrli nárseler májbúriy, ajıralmas hám áhmiyetli bolǵanı ushın, olar barlıq haqıyqıy Máasihiyler tárepinen birlik ruwxında bólisiwi kerek. Pawıl bılay dep jazǵan edi: «Tınıshlıq baylanısı arqalı Ruwxtıń birligin saqlaw ushın barlıq kúshińizdi salıń. Bir dene hám bir Ruwx bar, siz bir úmitke shaqırılǵanıńız sıyaqlı; bir Rabbı, bir iman, bir shomılıw; barlıǵınıń ústinen, barlıǵı arqalı hám barlıǵınıń ishinde bolǵan bir Quday hám Áke bar» (Ef. 4:3-6 TNIV). Ol Máasihiylerdi tınıshlıq hám birlikte birge islewge shaqırdı, sebebi olardıń birliginiń tiykarı olardıń tómendegilerdi bóliskenligi edi:
- Bir Dene – Olardıń milletine, milliyetine, mádeniyatına, tiline yamasa jaǵdayına qaramastan, barlıq isenimler Shirkewdiń, Másih denesiniń bir bólegi edi (1 Korinflilerge 12:13).
- Bir Ruwx – Muqaddes Ruwx barlıq isenimlerdiń ishinde hám Másih denesiniń ishinde jasaytuǵın edi (1 Korinflilerge 3:16; 6:19).
- Bir Úmit – Keleshekte, barlıq isenimler Rabbı menen birge boladı hám Oǵan máńgilikke uqsas boladı (1 Petrus 1:3-5; 1 Yuhanna 3:2-3).
- Bir Rabbı – Isa Másih, Qudaydıń Balası olardıń ulıwma Qutqarǵıshı edi (1 Korinflilerge 8:6).
- Bir Iman – Olar Jańa Wásiyatda Shirkew ushın saqlanǵan táliymattı ulıwma tutqan edi (Yahuda 3).
- Bir Shomılıw – Barlıq isenimler Muqaddes Ruwx tárepinen bir denege shomıldı hám bul jańa ómir suw shomılıwı menen belgilenetuǵın edi (Romalılarǵa 6:3-4; 1 Korinflilerge 12:13).
- Bir Quday – Áke Quday álemniń joqarı húkimdarı edi (1 Korinflilerge 8:6).
Geyde Máasihiy imannıń bul zárúrli tárepleri bir iman simvolında yamasa iman bayanatında qısqasha beriledi.
Kóbinese zárúrli dep esaplanatuǵın basqa haqıyqatlar - bul Muqaddes Jazıwdıń hákimiyatı hám Jańa Wásiyat táliymatları, mısalı: bizdiń gúnákárlıǵımız hám Qudaydıń húkimi; jánnet hám tázaxıń haqıyqatlıǵı; hám Másih ólimi hám tiriliwi arqalı táwbe hám iman arqalı gúnálardıń keshiriliwi.
Biz Máasihiy imannıń zárúrli táreplerine isenimimizdi bólisetuǵın hesh kim menen baylanıs jasawdan qorqpawımız kerek. Eger Quday olardı Óziniki dep qabıl etse, biz de qabıl etiwimiz kerek (Hákimlerdiń isleri 10:34-35). Bizdiń birligimiz jetiliskenge shekem, «Másih tolıqlıǵınıń pútkil ólshemine eriskenge» shekem tolıq bolmaydı (Ef. 4:13). Sol waqıtta biz jetiliskenlikke qaray ósemiz hám bul birlikti «súyispenshilik penen haqıyqattı sóylew» arqalı saqlaymız, bul zárúrli nárselerdi súyispenshilik penen saqlawdı ańlatadı (Ef. 4:15).
Másihiy Imannıń Zárúrli Emes Tárepleri
Zárúrli emes nárselerge kelsek, Máasihiyler bul tarawlarda hár túrli pikirde bolıwı múmkin. Olar durıs ta, nadurıs ta bolmaǵanı ushın, hár túrli kózqaraslar ushın orın bar. Isenimler arasında Injildiń ayırım táreplerin hám olardıń nátiyjelerin túsiniwdiń hár túrli dárejeleri bar. Mısalı, Rimde bul butlarǵa usınılǵan gósh jemek kerek pe, yaki Yahudiy diniy bayramların saqlaw kerek pe degen máselege qatnıslı edi (Romalılarǵa 14:1–15:7). Pawıl olardı bul temalarǵa qatnıslı bir-birin húkim etpewge úyretti (Romalılarǵa 14:4, 10-13). Kerisinshe, olar bir-birin Quday qabıl etkenindey qabıl etiwleri kerek edi, sebebi bul tarawlarda hár túrli pikirlerge ruqsat berilgen edi, óytkeni olar talqılanatuǵın máseleler edi (Romalılarǵa 14:1,3; 15:7). Bul hár túrlilik ishinde ulıwma birlikti támiyinler edi hám adamlar kelispewshilikke keliser edi.
Jańa Wásiyat kóplegen principlerdi óz ishine aladı, biraq olardı qalay qollanıw hám ámelge asırıw haqqında kóp maǵlıwmat joq. Bul principlerdi hár túrli mádeniyatlarda, jaǵdaylarda, waqıtlarda hám dástúrlerde hár túrli jollar menen qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Hám kúndelikli turmısta ushırasatuǵın kóplegen jaǵdaylar Muqaddes Jazıwda anıq kórsetilmegen. Máasihiyler súyispenshilik penen, Jańa Wásiyat táliymatlarına sáykes háreket etse, zárúrli emes tarawlarda erkinlik bar.
Qayta Kórip Shıǵılǵan Urán
Biz Máasihiy imannıń ayırım «zárúrli» hám birneshe «zárúrli emes» táreplerin anıqladıq. Biraq, bul wazıypanıń qıyınlıǵı hám múmkin bolǵan máselelerdiń keńligi sebepli, men eki kategoriya ornına úsh kategoriyanı qarap shıǵıwdı usınıs etemen. Jańa kategoriya, ekinshi dárejeli zárúrli nárseler, basqa ekewiniń arasında jaylasadı hám ekinshi dárejeli áhmiyetke iye bolǵan, biraq hár túrli túsindirmelerge iye bolǵan hám qutqarıwǵa baylanıslı bolmaǵan yamasa birlikke qáwip salmaytuǵın Injil táliymatların óz ishine aladı. Bul sonday-aq bul táliymatlardı zárúrli emes dep atawdan saqlaydı. Bul model Máasihiy imannıń birligin hám hár túrliligin, sonday-aq Máasihiy múnásibetlerde talap etiletuǵın kelisim hám tolerantlıqtı kórsete aladı.
Máasihiy múnásibetler ushın qayta kórip shıǵılǵan sóz bılay bolıwı múmkin: «Zárúrli nárselerde (tiykarǵı táliymatlar), birlik; ekinshi dárejeli zárúrli nárselerde (basqa táliymatlar), tolerantlıq; zárúrli emes nárselerde, erkinlik; barlıq nárselerde súyispenshilik.»
«Biz isenemiz, qutqarıwdıń eń baslanıwı hám aqırı hám Máasiyhiyliktiń jıyındısı Másihke bolǵan imannan ibarat, Ol Óz qanı menen ǵana, bizdiń hesh qanday islerimiz benen emes, gúnádan qutqardı hám ólim kúshin joq etti.» — Martin Lyuter
