Қудайдың Патшалығы
Қудайдың Режелери Орынланады
Қудай «мәңгилик Патша» (Еремия 10:10 NKJV), ҳәм патшалыққа ийе болыў Оның жаратылыстың ең басынан ойында болған нәрсе. Адам ата ҳәм Ҳаўа ананы жаратқанда, Қудай Адам атаны Өзин көрсетиўши ҳүкимдар – патша – лаўазымына қойды, Ҳаўа ана оның қасында патшайым сыяқлы (Жаратылыс 1–2-ни оқың). Бирақ, Адам ата ҳәм Ҳаўа ананың гүнаға батыўы Қудай жаратқан нәрсени бузды (Жаратылыс 3). Өлтирилген Ҳабылдан басқа, ҳәм Сет ҳәм оның әўладларынан басқа, Адам ата ҳәм Ҳаўа ананың Қабыл әўлады арқалы урпақлары өлим ҳәм жоқ етиўге алып келетуғын жолды таңлады (Жаратылыс 4–5). Бул Нӯҳтың дәўириндеги суў тасқыны арқалы Қудайдың ҳүкимине алып келди. Тек сегиз адам аман қалды, бул Нӯҳ Қудайдың көрсетпелери бойынша қурылған кеме арқалы болды.
Соңынан Қудай Нӯҳ ҳәм оның ҳаялы, олардың үш улы ҳәм келинлери, ҳәм Ол сақлап қалған ҳайўанлар менен жаңа дүньяны енгизди. Арарат таўына қонған кемеден шығып, Нӯҳ қурбанлық орын қурып, онда Қудай «таза» деп атаған ҳайўанлардан өртеў қурбанлықларын усынды (8:20, қараң 7:2; Левилер 11). Қудай бул қурбанлыққа разы болды ҳәм бүгин де күшли болған келисимди орнатты (8:21-22). Бул келисим Оның ақырғы ҳүкимине шекем даўам етеди (2 Петр 3).
Бирақ, суў тасқынынан көп өтпей, адамзат путпарастлыққа бурылғанда, басқа бир түрдеги жоқ болыў басланды. Путларға хызмет етиў ҳақыйқый Қудайға табыныўды алмастырды (Жаратылыс 10–11; Римлилерге 1:18-32). Адамның бас көтериўи Қудайды таң қалдырмады, өйткени Ол ҳәмме нәрсени билетуғын, яғный ҳәмме нәрсени билетуғын.
Жынлар путлардың артындағы күш (1 Коринфлилерге 8–10). Олардың ҳүкимранлығы Қудайдың ҳүкимдеги жәмийетлик араласыўына шекем даўам етеди. Хожам мың жыллық ҳүкимранлығының басында душпанның ҳүкимранлығын тоқтатады, ҳәм 1000 жылдан кейин уллы ақ тахт алдында ақырғы ҳүким болады (Аян 20:11-15).
Ибраҳим путпарастлар арасында еди, бирақ Қудай оны өз дәўириндеги путпарастлықтан алып кетти (Ешуа 24:2-3). Қудай Ибраҳимди шақырды, яғный «уллы әке», ҳәм кейин оны «Ибраҳим» деп атады, яғный «көпшиликтиң әкеси», ҳәтте оның ҳаялы Сара ҳәмиледар бола алмастан алдын (Жаратылыс 17). Соңынан, Қудайдың ўақты келгенде, уллы мөжиза болды. Ибраҳим балалы болыў жасынан өткен еди (Римлилерге 4:19), ҳәм Сара, оның «бедеў» физикалық жағдайынан басқа (Жаратылыс 11:30), әйел әдетте ҳәмиледар бола алатуғын жастан да өткен еди (18:13). Бул тосқынлықларға қарамастан, Қудайдың таң қаларлық ўәдесине муўапық, Ибраҳим ҳәм Сара ерли-зайыплы сыяқлы қатнаста болды. Нәтийжеде, Қудайдың бир ўақыттағы араласыўы менен, Сара ҳәмиледар болды ҳәм, тоғыз айдан кейин, ул туўды: Исҳақ (21:1-7). Бул мағлыўматлар Қудайдың режелери қыйыншылықларға яки мүмкин еместей көринген нәрселерге қарамастан орынланыўы керек ҳәм орынланады дегенди түсиниўге жәрдем береди.
Қудайдың Патша ҳәм Оның Патшалығы ушын Режеси
Забур 2 Қудайдың Өз халқы ҳәм миллетлер үстинен ҳүким сүретуғын Патшаға ийе болыў режесин баян етеди. Бул Оның Сөзине муўапық орынланады. Солай етип, «ўақыттың толықлығында … Қудай Өз Улын жиберди, әйелден туўылған, нызам астында туўылған» (Галатиялыларға 4:4).
Мариям пәк қыз еди, Қасиетли Руўх оны көлеңкелегенде ҳәм оны ҳәмиледар еткенде (Матта 1:20-21; Лука 1:26-56). Ҳеш қандай ҳәмиледарлық жаратылыста мөжиза болмаса, ҳеш қашан болмас еди. Бул жағдайда қаншалық көп! Мариям ҳәм Юсуф Қудайдың Қасиетли Руўх арқалы ҳәмиледар болған Балаға байланыслы өзгеше режесин қабыл етти ҳәм ҳүрметледи. Кейин, Қудай Мариям ҳәм Юсуфты екеўиниң биргеликтеги балалары менен мийнетледи (Матта 13:55-56-ны оқың).
Әжайып, Мариям Өз Улы Ийсаны туўған ўақытта да пәк қыз еди. Оның денеде келиўи уллы сыр болып қалады: «Ҳақыйқаттан да, биз мойынлаймыз, тақўалықтың сыры уллы: Ол денеде көрсетилди, Руўх арқалы ақланды, периштелер тәрепинен көрилди, миллетлер арасында жәрияланды, дүньяда исенилди, даңқта көтерилди» (1 Тиметейге 3:16 ESV).
Мариям ҳәм Юсуф Қудайды, сондай-ақ Ол берген Баланы ҳүрметледи. Юсуф Баланы өзиники деп ҳүрмет пенен қабыл етти, Баланың ҳақыйқый Әкеси Қудайдың Өзи екенин мойынлады (Матта 1:18-25; Лука 2:4-7). Бул мағлыўматлар бизге Патшаның уллылығын көрсетеди, ал басқа Жазыўлар Мәсих ҳәм Оның патшалығына байланыслы басқа әҳмийетли өзгешеликлерди айтады.
Патша Қайда Болса, Патшалық Сол Жерде
«Патша қайда болса, патшалық сол жерде» деген кишкене сөз, Ийсаның Өзи көп ўақыт қәте түсинилген ҳәм қәте тәбирленген аятта түсиндирген принципти көрсетеди. Ол Лука 17:20-21-де былай деди: «Қудайдың патшалығы сизлердиң араңызда», яки «сизлердиң ишиңизде» (17:20-21 NKJV). Бул сөзлер менен Ол әҳмийетли түсинигин көрсетти, яғный, Патша қайда болса, Оның Патшалығы сол жерде … ҳәтте Оның кишипейилликтеги сыртқы көриниси бул пикирге қарама-қарсы келгендей көринсе де.
Оның көриниси – әлсизликте көрингендей – себепли, Исраил басшылары Оны қабыл еткиси келмеди, Маттаның Инжили көрсетип турғанындай. Мәсих Бала сыпатында анық әлсизликте келди, бирақ Қудай алыс жерлерден жоқары лаўазымлы шенеўниклер топарын Оған табыныў ушын Қуддусқа саяхат етиўге мәжбүр етти. Жаңа туўылған Патшаны ҳүрметлеўди қәлеп, Қудай аспанда берген таң қаларлық қубылыс арқалы басқарылған бул дана адамлар Оны табыў ҳәм Оған табыныў ушын қыйыншылықлар ҳәм тосқынлықларды жеңди (Матта 2:1-2).
Бирақ, яҳудийлердиң ҳүким сүриўши топарлары Оның келиўине итибар бермеди, ҳәтте олар Оның келиўи ҳаққындағы Жазыўларды билсе де (5-6-аятлар). Патша Ҳирод өз орнын бул Бала тәрепинен қәўип астында деп билди, оны бәсекелес деп ойлап, сонлықтан жоқ еткиси келди (7-8,13-аятлар). Ҳүким сүриўши яҳудийлерден ғәрезсиз болған ҳүрметли мийманлар, Қудай белгили жулдызды жас Бала болған үйге басқарыў ушын қолланғанда, қатты қуўанды (9-10-аятлар). Ишке киргенде, олар Баланы анасы Мариям менен көрди, Юсуф бәлким үнсиз гүўагер болған шығар.
Бала Ийсаның алдына жығылып, олар Оған табынды, өзлериниң ғәзийнелерин ашты ҳәм Оған «алтын, ладан ҳәм мирра» саўғаларын усынды (11-аят). Алтын Ийсаның илаҳийлиги яки қудайлығы ҳаққында сөйлейди, ал ладан Оның жеке уллылығын көрсетеди, Қудайдың қуўанышы ушын хош ийис сыяқлы. Ал мирра Оның көп қыйыншылықларын, соның ишинде кресттеги түсингисиз қыйыншылықларын көрсетеди. Саўғалар Оның ким екенин ҳәм не ислегенин қәдирлейтуғын жүреклерден келген жуўапты көрсетеди.
Хожамыздың кресттеги өлиминен кейин, Никодим Оны ҳүрметлеў ушын уллы қымбат баҳалы әжайып саўға алып келди: мирра ҳәм алоэден ибарат көп муғдардағы хош ийис май. Бул соңғы айтылған дәмли зат Хожамның жеке түсингисиз уллылығын көрсетеди (Юҳанна 19:39). Бетаниялық Мариям, уллы түсиник ҳәм муҳаббат пенен, Оның өлиминен бир неше күн алдын, Ийсаның аяқлары ҳәм басын Оның қыйыншылықларын күтип майлаў ушын уллы қымбат баҳалы саўға, нард майын қурбан етти (Юҳанна 12:1-3; Матта 26:7). Бул мағлыўматлар бизди Оның жеке ҳәм Ол ислеген ислерине қарап, Оған ҳақыйқый табыныўды алып келиўге руўхландырады. Тек Қудай Ийсаның кресттеги түсингисиз қыйыншылықларын толық өлшей алады, бул биз Оны қандай болса, солай көргенимизде, Оған табыныў ҳәм сүйиў ушын мәңги алдымызда болады.
Патша ҳаққындағы қосық
Хожамның жердеги халқы Ийсаны қабыл етпесе де, олар Оған қайтады. Дәслеп кишкене қалдық Оны ҳүрметлейди. Олар уллы қыйыншылықлардан өтеди, мысал ушын Забур 42–44-те баян етилгендей, өйткени Исраилдеги көпшилик Антихристке ереди (2 Салоникалыларға 2; Аян 13). Исениўши қалдық қабыл етилмеген Мәсих пенен бирлеседи, оны Қудайдың оң қолында, «даңқ ҳәм ҳүрмет пенен тажланған» деп биледи (Еврейлерге 2:9). Кейин, пүткил миллет ақыр-ақыбетинде Оны ҳүрметлейди. Олар Оны «мениң Қудайым» деп мойынлайды (Забур 42:6) ҳәм Оның муҳаббатына таң қаларлық садықлық пенен жуўап береди, биз бүгин ислегенимиздей.
«Бас музыкантқа» деген сөз әжайып Забур 45-тиң атамасының бир бөлеги. Бул ибраний текстте 56 (7х8) мәрте ушырасатуғын сөз: Забурда 55 мәрте ҳәм Ҳабаққуқ 3:19-да бир мәрте. «Бас музыкантқа» ибраний тилинде бир қос сөз болып, ол ибадатханадағы қосық басшысына қарата айтылады. Ақыр-ақыбетинде, ол биздиң мийнетли Хожамыз Ийсаға, ҳақыйқый Патша ҳәм табыныўшылар топарының Басшысына қарата айтылады (қараң Еврейлерге 2:10-18). Оның Руўхы арқалы, Ол оларды, ҳәм бизди бүгин, «көп улларды даңққа алып келетуғын» Онда тапқан нәрсемизди табыныўда билдириўге басқарады (10-аят).
Забур 45 – бул гөззал «муҳаббат қосығы» (кириспениң сөзлик аўдармасы), ол «Сүйгенниң қосығы» деп те аўдарылады. Ибраний тилинде ол маскилдеп аталады, яғный «көрсетпе». Бул термин Қудайдың мектебинде үйретилген яки тәлим алғанларға қарата айтылады, Маскилим. Олар Антихристке еретуғын халық арасында жасаса да, Ийсаның бул садық ергенлери «гүллер» арқалы билдирилгендей, пәклик пенен белгиленеди (шошанним). Буннан тысқары, бул қосық жүректен келген жуўап, Қасиетли Руўх тәрепинен еркин басқарылған, «тез жазыўшы».
Бурын айтылғанындай, яҳудий халқы арасындағы Қудайдың қутқарылғанлары уллы қыйыншылық себепли уллы азап ҳәм қыйыншылықлардан өтеди, ал биз исениўшилер олар ушын дуўа етиў ушын аспанда боламыз (Аян 5:8). Қысқа ўақыт ишинде тири Қудай Өз жердеги халқын Патшаның уллылығы ҳәм муҳаббатына жуўап бериўге басқарады (Забур 45:1). «Тасып атыр» (ESV) деген термин Қасиетли Руўхтың басшылығы астындағы бай ҳәм мол ис-ҳәрекетлерди көрсетеди, тири Сөздиң ресурсларын қолланған ҳалда, Ул бул гөззал қосықтың Нышаны ҳәм Орайы сыпатында. «Тасып атырған» (NKJV) деген термин Оның таң қаларлық жеке ҳәм ислерине мәңги жуўапты билдиреди (қараң Аян 5:1-10). Ол қаншалық әжайып, ҳәм Оның патшалығы қаншалық уллы (Еврейлерге 1:8-14)!
Булардың ҳәммеси келешек дүнья, мың жыллық ҳүкимранлыққа қаратылған, сол ўақытта Хожам Ийса Патша сыпатында ҳүрметленеди. Бирақ, Қудайдың мийрими менен, биз Оны ҳүрметлеў ушын сол ўақытқа шекем күтиўимиз шәрт емес. Биз буны ҳәзир ҳәм мәңги ислеўимиз мүмкин!
Мәсихти Хожам сыпатында жүреклериңизде муқаддеслең
Петр Қудайдың патшалығы ҳаққында жазды, Юҳанна Қудайдың шаңарағы ҳаққында, ал Паўыл Қудайдың Жыйыны ҳаққында жазғаны сыяқлы. Петрдың көрсетпелерин оның биринши хатында жазған сөзлери менен жуўмақлаўға болады: «Мәсихти Хожам сыпатында жүреклериңизде муқаддеслең» (1 Петр 3:15 NASB95). Мәсихти – Қудайдың Майланғанын – Хожам сыпатында ҳүрметлеў ҳәм Оның ҳүкимине бойсыныў биринши нәўбетте жүрек мәселеси (2 Петр 1:19). Солай етип, биз Оны ҳәзир жәмийетлик түрде Хожам деп мойынлаўымыз мүмкин (1 Коринфлилерге 12:3). Мың жыллық дәўирде барлық адамлар ҳәм периштелер Оның алдында тизе бүгип, Оны Хожам деп мойынлайды (Филиппиялыларға 2:9-11). Биз гейде «Жүрек мәселеси – мәселениң жүреги» деймиз, өйткени өмир мәселелери жүректен келеди. Сонлықтан биз Оны мойынлағанда оны итибар менен қорғаўымыз керек (Нақыллар 4:23).
Паўыл өз хызметиниң басынан баслап, Мәсихтиң үлгисине ерип, Қудайдың патшалығын жәриялады (Ҳаўарийлердиң ислери 1:3). Солай етип, ҳаўарий Хожам Ийсаның ҳуқықларын тек келешек дүньяға емес, ал ҳәзир де Оның атын мойынлайтуғын ҳәр бир адам ушын баса көрсетти. Бул Оның аты менен шомылдырылған ҳәм Оны Хожам деп мойынлаған адамларды да қамтыйды, ҳәтте олар әли қайта туўылмаған болса да. Олар Оған өзгеше садықлық көрсетиўи керек, биз ҳәммемиз сыяқлы, Оны ҳүрметлеў ушын, өйткени Ол олардың ҳәм биздиң де Жаратыўшымыз. Басқаша айтқанда, Жаратыўшы сыпатында Оның ҳуқықлары бар, ҳәм барлық жаратылғанлар Оған жуўапкер. Оның Қутқарыўшы сыпатында да ҳуқықлары бар, өйткени Ол Өз ислери арқалы пүткил жаратылысты Өз қымбат баҳалы қаны арқалы сатып алды (2 Петр 2:1). Сонлықтан, ҳәр бир адам Оны ҳүрметлеўге миннетли (2 Петр 1-ди оқың). Қәлемегенлер буны ислеўге мәжбүр болады, өйткени ҳәмме Оны Хожам деп мойынлаўы керек, ҳеш қандай истиснасыз (Филиппиялыларға 2:10-12).
Булардың ҳәммеси Оны қәлеўши жүреклерменен Хожам деп мойынлаўдың қаншалық әҳмийетли екенин көрсетеди, исеним арқалы Оның қутқарылыўын қабыл етип ҳәм билип. Қудайдың келешектеги жәмийетлик патшалығында, Патша Өз ҳақыйқый орнына ийе болады, Қутқарыўшы-Қудай сыпатында, Шерковтың Басшысы сыпатында, ҳәм Қудай патшалығының ең Орайы сыпатында – ҳәмме тәрепинен сүйиў ушын (Аян 20).
Паўылдың хызмети: Даўам етиң!
Хожам Ийса ҳәрдайым хызметте даўам етти (Лука 24:50; Ҳаўарийлердиң ислери 1:1-2-ни қарастырың). Сол сыяқлы, Хожам Паўылға Қудайдың патшалығын жәриялаў ҳәм Хожам Ийса Мәсих ҳаққында тәлим бериў арқалы өз хызметин даўам еттириў ушын мийрим берди (28:30-31). Ҳаўарий буны барлық батырлық пенен ҳәм ҳеш қандай тосқынлықсыз иследи, ҳәтте ол тутқынға алынған болса да, гейде ҳәр алты саатта алмастырылатуғын төрт әскерге байланған еди. Солай етип Паўыл күн-түн бақлаў астында болды. Әскерлер Паўылдың көп мийманлары менен сөйлесиўлерин еситиў имканиятына ийе болғандай көринеди. Айрым әскерлер ҳәм сол жердеги басқалар, мысал ушын Онисим (Паўылдың Филимонға хатын қараң), қутқарылды. Әскерлер Паўыл ҳәм оның мийманларының дуўаларын да гүўаланды, ҳәм ол өз хатларын диктант еткенде жақсы хабарды еситти. Паўыл әскерлердиң сораўларына да жуўап берген болса керек (Ҳаўарийлердиң ислери 22-28; Галатиялыларға 1–2; 1 Коринфлилерге 15).
Паўылдың Рим тутқыны сыпатында биринши мәрте басдан өткерген еркинлиги, Паўыл екинши мәрте тутқынға алынғанда, оны жынаятшы сыяқлы алып кеткенде, қатты қарама-қарсы келеди (2 Тиметейге 1). Еки жағдайда да, Паўыл бүгин биз ушын үлги болып табылады, тутқында болсын яки еркин болсын. Ҳәммемиз одан үйренейик, ол былай деди: «Мен Мәсихке ергенимдей, сизлер де маған ериң» (1 Коринфлилерге 11:1 KJV).
Бүгинги күн ушын Патшалық ҳаққындағы сабақлар
Хожамның шәкиртлери Одан патшалықты Исраилге тез арада қайтарасыз ба деп сорады. Хожам Ийса сораў сол ўақытта әҳмийетсиз деп айтыў орнына, Ол жоқ болғанда олар не ислеўи керек екенин түсиндирди (Ҳаўарийлердиң ислери 1:6-8). Ол оларға 40 күн даўамында Қудайдың патшалығына тийисли нәрселер ҳаққында сөйледи (3-аят). Оның шәкиртлери – хызметшилер, ўәкиллер, гүўагерлер – не ислеў ҳәм қалай ислеў ҳаққында көп тәлимге мүтәж еди. Қасиетли Руўх тәрепинен басқарылған Жаңа Ўәсият жазыўшылары өз жазыўларында бул көрсетпелерди кеңейтти, бизге Хожам Ийса Қудайдың оң қолында отырғанда Оның ҳүрмети ушын не ислеў керек екени ҳаққында көп Жазыўлар берди.
Ҳаўарийлердиң ислери Қудайдың патшалығы ҳаққында жети тийкарғы аятты қамтыйды, көбинесе ҳәзирги ўақыт ушын ақыбетлер менен байланыслы (1:3, 8:12, 14:22). Бүгинги патшалықтағы биздиң ролымыз ҳәм ис-ҳәрекетлеримиз бенен оның келешектеги көринисиндеги орнымыз арасында тығыз байланыс бар. Жоқ Патшаның мәплери мийрим дәўиринде усынылған жақсы хабар – Инжил – менен байланыслы. Солай етип, биз Филипп Инжилши «Қудайдың патшалығы ҳәм Ийса Мәсихтиң аты ҳаққындағы нәрселерди ўағызлағанда, еркеклер ҳәм әйеллер шомылдырылды» деп оқыймыз (8:12 NKJV). Шомылдырыў адамды қутқармаса да, олардың шомылдырылыўы арқалы бул жаңа шәкиртлер Патшаның, Хожам Ийса Мәсихтиң ҳуқықларын мойынлады. Ҳаўарийлердиң ислериндеги бул үш үзиндиден басқа, бизде Паўылға байланыслы тағы төрт үзинди бар:
- «Ол синагогаға кирип, үш ай даўамында Қудайдың патшалығы ҳаққындағы нәрселерди талқылап ҳәм инандырып, батырлық пенен сөйледи» (19:8). Бул яҳудий орталығы. Исраил Мәсихти ҳәм Ол жерде олар менен болғанда Қудайдың Ол арқалы болған талапларын қабыл етпеген еди, ҳәм ҳәзир Ол оларға аспаннан сөйледи. Сондай-ақ, дүньяның басқа жерлеринде жасаўшы яҳудийлер Оны мойынлаўға ҳәм Оның мәплерине бойсыныўға үйретилиўи керек еди, Тарсустық Шаўыл үйренгениндей ҳәм одан алдын ҳәм кейин көп басқа яҳудийлер үйренгениндей (Римлилерге 1:16-ны қарастырың).
- «Мен билемен, мен Қудайдың патшалығын ўағызлап жүрген сизлердиң ҳәммеңиз мениң жүзимди енди көрмейсиз» (Ҳаўарийлердиң ислери 20:25). Бул жерде, ҳаўарий Ефестеги шіркеўдиң ақсақалларына сөйлеп атыр еди. Сол жыйын яҳудийлер ҳәм басқа миллетлер арасынан шақырылған еркеклер ҳәм әйеллерден ибарат еди. Ефестен, бул сөйлеўден бир қанша ўақыт алдын, Паўыл Коринфтеги исениўшилерге жазған еди: «Яҳудийлерге де, греклерге де, Қудайдың шіркеўине де ҳеш қандай тосқынлық қылмаң» (1 Коринфлилерге 10:32). Солай етип, яҳудийлер ҳәм басқа миллетлер арасынан шақырылған исениўшилер Қудайдың патшалығы менен байланыслы жаңа гүўалықты қурады.
- «Ол Қудайдың патшалығын түсиндирди ҳәм салтанатлы түрде гүўаландырды, оларды Ийса ҳаққында Мусаның Нызамынан ҳәм Пайғамбарлардан, таңнан кешке шекем инандырды» (Ҳаўарийлердиң ислери 28:23). Бул аяттың орталығы Римдеги түрмеде. Паўыл жергиликли яҳудий басшыларын келиўге шақырған еди, өйткени ол оларға бара алмады. Олар келгенде, ҳаўарий Жазыўлардың Ийса Мәсихке қалай байланыслы екенин ҳәм ҳәр бир яҳудий адам – ҳәм ҳәр бир адам (28-аят) – Қудай алдында Оның талапларына бойсыныўға жуўапкер екенин түсиндирер еди. Бул сол талапларды қабыл етпеген ҳәр бир адамды да қамтыйды.
- «Қудайдың патшалығын ўағызлап ҳәм Хожам Ийса Мәсихке тийисли нәрселерди барлық исеним менен, ҳеш ким оған тыйым салмастан үйретип» (28:31). Бул аяттағы «ўағызлаў» «жәриялаў» дегенди аңлатады, ҳәм ол Қудайдың ҳуқықлары ҳаққында гүўалық бериўши жәмийетлик гүўалыққа қарата айтылады. Бүгинги шәкиртлер Паўылдың үлгисине ериўи мүмкин ҳәм керек.
- Буннан тысқары, Қудайдың патшалығы Мәсихке орайласқан, Ол Патша ҳәм исениўшилер Оны исеним ҳәм бойсыныўда Хожам деп биледи. Паўыл бир неше жыл алдын жазған еди: «Егер сиз аўзыңыз бенен Ийсаны Хожам деп мойынласаңыз ҳәм жүрегиңизде Қудай Оны өлимнен тирилтти деп исениўсеңиз, сиз қутқарыласыз» (Римлилерге 10:9 NASB95).
Ҳаўарийлердиң ислери китабы әҳмийетли баянат пенен жуўмақланады: «Ҳәм ол [Паўыл] еки толық жыл өз ижараға алған үйлеринде қалды ҳәм оған келгенлердиң ҳәммесин қутлықлады, Қудайдың патшалығын ўағызлап ҳәм Хожам Ийса Мәсих ҳаққында барлық ашықлық пенен, тосқынлықсыз үйретип» (28:30-31). Бул ҳеш ким Қудайдың ҳәм Хожам Ийса Мәсихтиң исин тоқтата алмайды дегенди аңлатады. Сондай-ақ, биз бул мийнетли адам ҳәм Қудайдың патшалығы ҳаққында оның ҳәзирги мәнисинде даўамлы түрде жәриялаў ҳәм үйретиў ушын шақырықты табамыз, Хожамға исенип.
Оның аты ушын, ҳәммемиз ушын солай болсын!
Ҳаўарийлердиң ислери 28-де, Паўыл әли тутқын еди, бирақ оған үй ижараға алып, сол жерде жасаўға ҳәм оны көргиси келгенлердиң ҳәммесин қабыл етиўге рухсат берилди. Солай етип оның гүўалық бериў ушын имканиятлары болды, ҳәм Қудайдың сөзи байланбады. Ҳаўарийлердиң ислери китабына келсек, биз оны еки толық жыл даўамында Қудайдың патшалығын ўағызлап ҳәм Хожам Ийса Мәсихке тийисли нәрселерди ҳеш қандай шеклеўсиз үйретип өткергенин көрип қоштасамыз. Оның соты Қудайдың тәғдири менен кешиктирилди, ҳәм солай етип оған сөйлеў есиги ашылды. Бул ўақытта Онисим исенимге келди ҳәм гүмансыз басқалар да; оның айрым хатлары да жазылды. —Фрэнк Б. Ҳоул, «Ҳаўарийлердиң ислери» (бейимлестирилген)
