Shańaraq birge jasaytuǵın adamlar jıyındısınan da kóp nárse. Bul hár bir adam muhabbat hám tiyislilik sezimleri menen bekkem baylanısqan sistema. Sonlıqtan, shańaraq Quday, shirkew hám pútkil jámiyet ushın áhmiyetli.
Úy — shańaraqtıń jasaw ornı, biraq úy-jay — tatıwlıqta birge jasaytuǵın sociallıq shańaraq birligi. Bul hár qanday jámiyettiń tiykarı. Sonlıqtan, úy-jay shańaraq aǵzaları máselelerdi bólisetuǵın hám qáwip-qáter ortasında tınıshlıqtı, ómir dawılları ortasında kúsh-jigerdi sezinip, salamat qatnasıqlardı rawajlandıra alatuǵın orın. Bul jerde adamlar salamat qatnasıqlardı rawajlandıra aladı.
Shańaraqtıń kelip shıǵıwı
Shańaraq qashan baslanǵan? Onı kim baslaǵan? Bul sorawlar kóp waqıttan beri kóplegen adamlarǵa bas qatırǵan. Juwaplardı shańaraqlıq qatnasıqlar ushın tiykarǵı qollanba – Injilden tabıwǵa boladı. Shańaraq Eden baǵında Qudaydıń Ózi tárepinen ornatılǵan. Ol Adam menen Hawanı jaratıp, olardı biriktirip, olardıń qatnasıqların maqullap, olardı jemisli bolıwǵa, kóbeyiwge hám jerdi toldırıwǵa buyırǵan (Jaratılıs 1:27-28). Quday birinshi nekege turǵızǵan, óytkeni Ol Hawanı Adamnıń qabırǵalarınan birinen jaratıp, onı Adamǵa alıp kelgen (Jaratılıs 2:21-22). Hawa Adamǵa Qudaydan sawǵa edi: Adam: «Sen maǵan bergen hayal» (Jaratılıs 3:12 NKJV) dedi. Sonlıqtan, Quday shańaraqtı ornatqan.
Dáslepki shańaraqta qatnasıqlarda tatıwlıq bar edi. Injil bayanına tiykarlanıp (Jaratılıs 2:21-25), tómendegi faktorlardı baqlawǵa boladı:
Quday shańaraqtı quraǵan, óytkeni hayal Quday tárepinen berilgen.
- Adam Hawa menen ózin tanıstırǵan hám onı tolıq qabıl etken, óytkeni ol onı «súyeklerimniń súyegi hám etimniń eti» dep aytqan.
- Quday jańa shańaraq birligin ornatqan, ol eski jerlik qatnasıqlardan ústemlikke iye: «Sonlıqtan er adam ákesi menen anasın qaldırıp, hayalına qosıladı».
- Adam menen Hawa jaqınlıq hám birlikke iye bolıwı kerek edi: «olar bir et boladı».
- Ashıq baylanıs ushın hesh qanday tosıqlar, hesh qanday maskalar joq edi: «Hám olardıń ekewi de jalańash edi, er adam hám onıń hayalı, hám olar uyalmadı».
- Dáslepki shańaraq muhabbat, tınıshlıq, tazaǵerlik, kúsh, hár bir mútájlik ushın támiyinlew hám kelispewshiliksiz qatnasıqlardan lázzetlendi. Biraq, ókinishke oray, bul uzaqqa sozılmadı!
Dáslepki shańaraq sistemasındaǵı kelispewshilikler
Olar jılanıń aylasına berilip, Qudayǵa boysınbaǵanda, ruwxıy hám fizikalıq qarańǵılıq olardıń ústine tústi, nátiyjede áhmiyetli kelispewshilikler hám aqıbetler boldı. «Kelispewshilik» degende, men olardıń sol waqıtta bir-birine sáykes kelmeytuǵın qálewleri, qarama-qarsı impulsları hám dushpanlıq kelispewshilikleri olardıń qatnasıqlarında buzıwshı minez-qulıqqa alıp kelgenin aytaman. Kelispewshilik Hawa jılanǵa – jasırınǵan shaytanǵa qulaq salıp, onıń sorawlarına nadurıs juwap bergennen baslandı.
Jılan Hawadan Qudaydıń oǵan ne aytqanın soradı: «Endi jılan Rabbı Quday jaratqan dala haywanlarınıń hámmeinen de ayyar edi. Hám ol hayalǵa: «Quday baǵdaǵı hár bir terekten jemis jemewiń kerek dep ayttı ma?» dedi. Hám hayal jılanǵa: «Biz baǵdaǵı tereklerdiń jemisin jewimiz múmkin; biraq baǵdıń ortasındaǵı terektiń jemisin Quday: «Onı jemewiń kerek emes, hám oǵan tiyiwge de bolmaydı, áytpese óleseń» dedi» (Jaratılıs 3:1-3).
Hawa Qudaydıń ne aytqanın dıqqat penen tıńlamaǵanı ushın, ol aldandı.
Nátiyjede, Hawa úsh qátege jol qoydı, bul keyinirek áhmiyetli aqıbetlerge alıp keldi. Birinshiden, jaqsılıq penen jamanlıqtı biliw teregi Injilde baǵdıń «ortasında» dep aytılǵan terek emes edi: bul ómir tereginiń ornı edi (Jaratılıs 2:9). Ekinshiden, Rabbı Adam menen Hawaǵa terekke «tiymewdi» hesh qashan aytpaǵan; kerisinshe Ol olardan «baǵdı baǵıw hám saqlawdı» soradı (Jaratılıs 2:15). Úshinshiden, Rabbı «óleseń» dep aytpaǵan, biraq «sen álbette óleseń» dep aytqan (Jaratılıs 2:15-17). Usılayınsha biz kóremiz, Qudaydı basqa birew menen almastırıw hám Qudaydıń sózine boysınbaw shańaraqlıq kelispewshiliklerdiń baslanıwı boldı.
Adam menen Hawanıń shańaraq sistemasında kóplegen kelispewshilik urıwları egilgen, olar barlıq keyingi shańaraqlarda ósiwdi dawam ettirdi. Sonlıqtan, Adam menen Hawanıń qatnasıqlarınıń buzılıwı arqalı kórilgen bul kelispewshilik urıwların tán alıw áhmiyetli. Shaytan aldaw hám isenimsizlik urıwların egip, Adam menen Hawanı barlıq baxtlı qatnasıqlardıń kúsh dereginen ajıratıwǵa háreket etti. Ol Qudaydıń sózin biykar etti hám óziniń ótiriklerin almastırdı: «Sen ólmeyseń ... sen Quday sıyaqlı bolasań, jaqsılıq penen jamanlıqtı bilip» (Jaratılıs 3:4-5). Basqasha aytqanda, Shaytan Hawanıń men-menligin Quday sıyaqlı bola alatuǵınday dárejede kóterdi. Sonlıqtan Shaytanıń taktikası Adam menen Hawanı qatnasıqlardıń haqıyqıy deregi bolǵan Qudaydan ajıratıw edi. Biz Qudaydan ajıratılǵandaáhmiyetli aqıbetler payda boladı.
Bálkim bir mısal Qudaydan ajıratılıw máselelerin túsiniwge járdem berer. Ótken jazda, jumısqa ketpes burın, men hárdayım suw sepkish sistemasınıń tokın qosatın edim. Íssı hám ıǵallı kúnler gazonǵa tez-tez suw quyıwdı talap etetuǵın edi. Biraq, bir neshe hápteden keyin men suw sepkishlerdiń janındaǵı shóptiń sarǵayıp, ólip atırǵanın baqladım. Tań qalıp, men suw sepkish baslarınıń birin tekserdim. Qanday tańqalarlıq: Suw sepkish bası trubadan ajıratılǵan eken! Sonlıqtan, tok bar bolsa da, shópke suw jetpedi. Kórinetuǵın, sol ajıratılǵan suw sepkish basqa suw sepkish baslarına da suw basımına tásir etti.
Kóplegen qatnasıqlar bir múddetke funkcional hám salamat bolıp kórinedi, biraq keyinirek muhabbatıń tiykarǵı deregine baylanıslı bolmawı shańaraqqa hám jámiyettegi basqalardıń kózine kórinedi. Kóplegen shańaraqlar, júrekleriniń tereńinde, qurǵaqlıq hám boslıq sezimin sezinip, bul kóbinese kishi máseleler boyınsha da kelispewshiliklerge alıp keledi. Biraq, kelispewshiliklerdi tosıqlardı alıp taslaw hám ózin isenim arqalı barlıq muhabbat hám kúsh deregi – Rabbı Isa Máshihe baylanıstırıw arqalı sheshiwge boladı.
Adam menen Hawa menen bolǵan basqa bir úlken kelispewshilik baylanıstıń buzılıwı edi, bul Hawa jılanıń qızıqtırıwları yamasa usınısları haqqında Adam menen másláhátlespegenligi menen kórinedi. Ol ǵárezsiz poziciyaǵa iye bolıp, aqıbetlerin esapqa almay, dárhal qanaatlanıwdı izledi. Ol bul baylanıstıń joqlıǵı barlıq keleshek áwladlarǵa qanday qorqınıshlı tásir etetuǵının hesh qashan túsingen joq – bul búgingi kúndegi shańaraqlıq qatnasıqlardaǵı tiykarǵı máselelerden biri.
Úshinshi tiykarǵı faktor shańaraqtıń kemshilikli kózqarası edi. «Sonlıqtan hayal terek jemisiniń azıq ushın jaqsı ekenin, kózge jaǵımlı ekenin hám adamdı aqıllı etiwge qálegen terek ekenin kórgeninde, onıń jemisinen alıp jedi. Ol ózi menen birge bolǵan kúyewine de berdi, hám ol jedi» (Jaratılıs 3:6). Másele terektegi jemiste emes, al jerdegi adamlarda edi! Bul jerde Hawa menen ashkaralanǵan kelispewshiliklerdiń úsh agentligi elshi Ioann tárepinen súwretlengen: «tánniń qálewi, kózlerdiń qálewi hám ómirdiń maqtanıshı» (1 Ioann 2:16).
Hawanıń kózleri materializm hám maqtanısh penen sonshalıq bánt edi, ol óziniń baslılıǵın «kúyewden» «zatlarǵa» tez ózgertti. Búgingi kúndegi kóplegen qatnasıqlar materializm, maqtanısh, abıray hám kúsh-jigerdi qamtıytuǵın kemshilikli kózqaras sebepli kelispewshiliklerge tolı boldı. Bunnan tısqarı, kóplegen adamlar ushın ata-analar jumıs ornında islew balalardıń mútájliklerinen hám turaqlı shańaraqlıq qatnasıqlardan úlken baslılıqqa iye boldı.
Shańaraqtı jasırıw Eden baǵında kórsetilgen basqa bir úlken kelispewshilik. Bul búgingi kúndegi jámiyetimizde keń tarqalǵan. Adam menen Hawa ózleriniń ayıbın hám uyatın jasırıwǵa háreket etti: «Olar injir japıraqların tigip, ózlerine jabıwlar jasadı» (Jaratılıs 3:7). Biraq japıraqlar jaqsı jabıwǵa bolmaydı hám eń jaqsı jaǵdayda waqıtsha boladı. Japıraqlar qurıǵannan keyin, olar ápiwayı túrde túsip, jabılǵan nárselerdi ashıp beredi. Ózleriniń qatnasıqların jasırıp, ayıpların moyınlaw ornına jasırıwǵa háreket etetuǵın kóplegen shańaraqlar bar. Biraq bul basılǵan sezimler erte me, kesh pe shańaraq sistemasında buzıwshı minez-qulıq hám hátte zorlıq-zombalıq túrinde kórinedi.
Adam menen Hawa qorqıw ruwxı menen baylanıslı edi hám «Rabbı Qudaydıń aldınan baǵdaǵı terekler arasında jasırındı» (Jaratılıs 3:8). Olar biykar etiwde qalıp, ózlerin terek artına jasırındı. Kóplegen shańaraqlar ózleriniń máselelerin biykar etip, jumıs, bilimlendiriw, filosofiya, din hám ótken shańaraq sistemaları terekleri artına jasırınadı. Olar ashkaralanıwdan qorqadı, biykar etiliwden qorqadı, sátsizlikten qorqadı hám keleshekten qorqadı. Kóplegen adamlar ózlerinde joq nárseler menen sonshalıq bánt, olar ózlerinde bar nárselerden de lázzet almaydı.
Aqırında, basqa birewdi ayıplaw kelispewshiliktiń jáne bir tiykarǵı faktorı. Adam Qudayǵa qadaǵan etilgen jemisti jegenligi haqqında esap beriwge shaqırılǵanda, ol dárhal Hawanı ayıplap: «Sen maǵan bergen hayal, ol maǵan terekten berdi, hám men jedim» (Jaratılıs 3:12) dedi. Adam ayıptı moyınlawdan bas tartıp, bul Qudaydıń oǵan hayaldı bergenligi ushın ayıplı ekenin, hám hayaldıń oǵan jemisti bergenligi ushın ayıplı ekenin ańlattı. Usı sıyaqlı Hawa ayıptı jılanǵa awdardı. Ol: «Jılan meni aldap, men jedim» (Jaratılıs 3:13) dedi. Hátte búgingi kúnde de kóplegen shańaraqlar ózleriniń minez-qulqı ushın juwapkershilikti óz moynına alıw ornına, ózleriniń kelispewshilikleri ushın Qudaydı hám bir-birin ayıplap atırǵanı haqıyqat emes pe?
Kelispewshiliklerdiń dáslepki sebepleri Qudaydıń ornın basqa birew menen almastırıw hám Onıń Sózine boysınbawdı; baylanıstıń buzılıwın; materializm, maqtanısh hám «tabıs» sindromınıń kemshilikli shańaraqlıq kózqarasın; hám uyat, ayıplılıq hám ashkaralanıwdan qorqıwdı shańaraq tárepinen jasırıwdı óz ishine aladı. Búgingi kúnde, adamnıń qulawı sebepli, shańaraqlıq qatnasıqlar kelispewshiliklerdi basdan keshiredi; hám kelispewshiliklerdi sheshiw, kelispewshiliklerden qashıw emes, eń jaqsı sheshim. Sonlıqtan, adamnıń ómirin ózgertetuǵın hám salamat shańaraqlıq qatnasıqlar menen kórsetiletuǵın ruwxıy jantasıwdı qollanıp, kelispewshiliklerdi sheshiw ushın barlıq háreketler etiliwi kerek.
Kelispewshiliklerdiń dáslepki deregi Eden baǵında adamnıń qulawına barıp taqaladı. Adamnıń gúnası tek óz shańaraǵına emes, al barlıq keyingi shańaraqlıq qatnasıqlarǵa da tásir etti. «Bir adam arqalı gúna dúnyaǵa kirdi, hám gúna arqalı ólim, hám usılayınsha ólim barlıq adamlarǵa tarqaldı, óytkeni hámme gúna etti» (Romalıqlarǵa 5:12). Sonlıqtan, biz hámme qulaǵan, buzılǵan Adamlıq tábiyatqa iye bolıp, ishki hám sırtqı kelispewshiliklerge beyim bolamız.
Hár bir adam ózgeshe hám qımbatlı: «Qorqınıshlı hám tańqalarlıq jaratılǵan» (Zabur 139:14). Adam menen Hawaǵa atlar, ózlik hám qımbatlılıq berilgen, óytkeni olar Qudaydıń súwretinde jaratılǵan (Jaratılıs 1:27). Qulaǵannan keyin, shańaraqlıq kelispewshilikler júz berdi, biraq Quday Adam menen Hawanı izledi. Ol olardı taslap ketpedi. Bul adamnıń qımbatlı ekenin, durıs nárse menen ózin tanıstıra alatuǵının, jemisli bola alatuǵının, kelispewshiliklerdi sheshe alatuǵının, hám almastırılmaytuǵın hám ózgeshe ekenin ańlatadı.1 Sonlıqtan, túrli kózqarasına qaramastan, milliy kelip shıǵıwına, reńine, minez-qulqına, xarakterine yamasa hújjetlerine qaramastan, adamdı adam sıyaqlı, paket sıyaqlı emes; bir zat sıyaqlı emes, al birew sıyaqlı; paydalanılatuǵın zat sıyaqlı emes, al súyiletuǵın adam sıyaqlı qabıl etiw kerek. Kelispewshilikler adamnıń miyras etip alınǵan gúnalı tábiyatı sebepli payda boladı, biraq Qudaydıń kúshi kelispewshiliklerdi sheshiwde Onnan járdem izleytuǵın barlıq adamlar ushın bar.
AQIRǴI ESLETPE
- Diagones Allen, Muhabbat, Máshihiy Romantika, (Massachusets: Cowley, 1987), 104.
Emmanuel V. John tárepinen
(«Shańaraqlıq kelispewshiliklerdi sheshiw – buzılıwlardı hám ajırasıwlardı qalay aldın alıw,» baspadan shıǵarılǵan Overcomer Press, Owosso, MI; 1993.)″ den beyimlestirilgen.
