Үй-биле– Декабрь 2016 –Нәзиклик ҳәм Ҳақыйқат Журналы
Үй-биледеги келишпестиклерди шешиў/ 5-бөлим
Ата-аналықтағы шатасыў
Бала тәрбиялаўда еки улыўма нәрсе бар:
Ата-аналықта машқалалар пайда болып, келишпестиклерге алып келеди ҳәм Ата-аналар өз ата-аналарында көргенлерин қайтадан ислеўге умтылады.
Ата-аналық қыйын, бирақ саўаплы жумыс. Сонлықтан, егер биз ата-аналар Қудайдың принциплерин ашық ҳәм садық байланыс пенен сақласақ, балаларымыз улыўма алғанда биздиң үлгилеримизге ерисиўге көбирек ықласлы болады.
Бул қыйын ўақытлар, ҳәм көп ата-аналар балаларын тәрбиялаўда қатты келишпестиклерди бастан кеширмекте. Адамлар балалардың тәртиби ушын ананы айыплаўға умтылады, ал ана болса әкени жумыста узақ ўақыт өткериўи ушын айыплайды. Гейде ҳаял балаларға ғамхорлық етиўдиң, соның ишинде аўқатландырыў, дәретханаға үйретиў, кешки аўқат таярлаў, тазалаў ҳәм оларды уйқыға таярлаў сыяқлы аўыр, яғный қыйын ҳәм шаршататуғын жумысынан шаршап қалады. Бирақ әке ананың аўыр мийнетин көп усықлап, оны мақтаў орнына сынға алады. Солай етип, көп аналар эмоционаллық қоллап-қуўатлаўдан маҳрум болып, бала тәрбиялаўда қыйыншылықларға дус келеди.
Бала әдетте ҳәр бир қолы жумған ҳалда туўылады, бул ҳүкимранлыққа, өзин-өзи басқарыўға ҳәм қарсылыққа умтылыўды аңлатыўы мүмкин. Балалар өскен сайын ата-аналар ҳәм олар арасында ерк бойынша турақлы гүрес болады. Сонлықтан ерте тәрбия ҳәм үйретиў әҳмийетли. Анам айтатуғын еди: “Жас нәлди майыстыра аласаң, бирақ теректи майыстыра алмайсаң”. Үй-билелер менен ислеўши қәниге, доктор Джеймс Добсон, жуўмақ шығарды: “Мен талапшаң, ғәрезсиз баланың ата-аналарына бере алатуғын ең әҳмийетли кеңесим оның еркин ерте жасларда қәлиплестириўдиң әҳмийетлилиги ҳаққында”. 1
Ата-аналық ҳүкимранлық, тәртип ҳәм анық шегаралар
Ата-аналық ҳүкимранлық бойынша тез-тез келишпестиклер болады. Гейде балалар олардың ҳүкимранлығына қарсы шыққанда ата-аналар қыйыншылыққа дус келеди, ҳәм рольлер ҳәм тәртип ҳаққында шатасыўлар болыўы мүмкин. Әке басшылық ролин өз мойнына алмаўы мүмкин, ҳәм ана әкениң тәртип-интизам усыллары ҳәм ақыбетлеринде ролин төменлетиўи мүмкин. Әке тым қатты, ал ана балаларды тәртипке салыўда тым жумсақ болыўы мүмкин. Сонлықтан бала анасы менен жақын байланыс орнатып, оған сыпайы түрде жуўап бериўи мүмкин: “Ҳаў, ана”. Екинши жағынан, сол бала әкеси шақырғанда ашыўлы даўыс пенен жуўап бериўи мүмкин: “Не қәлейсең?” Сонлықтан, ата-аналар тәртип-интизам илажлары бойынша келисиўи әҳмийетли, сонда сүйиўшилик пенен тәртип теңдей басқарылады ҳәм ҳүкимранлық танылады.
Ата-аналар гейде балалары ушын анық шегаралар белгилеўде ҳәм турақлылықты сақлаўда қыйыншылыққа дус келеди. Әке яки ана балаға егер ол нормаларды бузса, жазаланатуғынын ескертиўи мүмкин. Бирақ көп жағдайда үй-биле нормалары, яғный стандартлары анықланбайды яки белгиленбейди, ҳәм бала әдалатсыз жазаланады яки ата-аналар айтқан ақыбетлер орынланбайды. Ата-аналар балаға бақырыўы мүмкин, бирақ келишпестик шешилмей қалады ҳәм бала ата-аналардың шегара белгилеўдеги турақсызлығы себепли бойсынбаўды даўам еттиреди. Солай етип, ата-аналар шегараларды анық белгилеўи ҳәм оларды орынлаўда турақлы болыўы керек, сонда бала ата-аналардың не қәлейтуғынын биледи ҳәм түсинеди. Сонда бала да өз ата-аналарының айтқан сөзлерине әмел ететуғынын биледи.
Егер еки ата-ана да үйде жумыс ислемесе, тәртип-интизам гейде төменги дәрежеге қойылады. Жумыс ислеўши әке ҳәм ана көп жағдайда жумыстан сондай шаршаған болады, ҳәтте бала тәрепинен бузыўшы тәртип көрсетілгенде де, ол көп жағдайда итибарсыз қалдырылады. Олар тәртип-интизам көбирек бузылыў ҳәм айып сезимин туўдырады деп ойлайды. Ери ҳаялына балалар менен үйде болыўы кереклигин айтыўы мүмкин; ҳаялы болса ерине үй-биледеги қаржылық жүклердиң бир бөлегин көтериўге жәрдем бергиси келетуғынын айтыўы мүмкин. Сонлықтан, еки ата-ана да компенсациялаўға ҳәм балаларына жумсақ болыўға тырысыўы мүмкин, себеби олар олардан күн бойы алыста ҳәм олар менен сапалы ўақыт аз өткериўи мүмкин. Жақсы тәртип-интизам талап етеди балалар менен ўақытты, ҳәм оны айланып өтиўдиң аңсат жолы жоқ.
Жумыс ислеўши ана көп жағдайда өз айып сезимлери себепли балалары ушын шегаралар белгилеўде қыйыншылыққа дус келеди. Оның олар менен ўақыты аз болғанлықтан, ол жазадан қашып, мүмкиншиликше тынышлықты сақлаўға тырысады. Бирақ тынышлықты сақлаў ушын тәртип-интизамнан қашыў кейинги өмирде үлкенрек тәртипсизликке алып келеди. Сонлықтан, балаларының жаман тәртибин итибарсыз қалдыратуғын жумыс ислеўши аналар көп жағдайда, әмелде, негатив тәртипти күшейтеди.
Ата-аналар тәртип-интизамның ҳәр түрли усылларын қолданады. Гейбиреўлер балаларына тәртип-интизамсыз өсиўге рухсат бериўи керек деп есаплайды. Басқалар жаман тәртип итибарсыз қалдырылыўы керек, бирақ жақсы тәртип сыйлықланыўы керек деп ойлайды. Бир қатар ата-аналар Библиялық принциплере әмел етилиўи керек деп есаплайды, соның ишинде керек болғанда сабаў да бар. Көп ата-аналар балаларын тәртипке салыўдан қорқады, себеби олар балаға зорлық ислеўде айыпланыўы мүмкин деп ойлайды. Сонлықтан, балаларға өз өмир тәризин ҳәм ҳүкимранлық фигураларына болған мүнәсибетин раўажландырыўға рухсат бериў тенденциясы артып бармақта.
Көп ата-аналар Библияның көрсетпелери ҳәм бала тәрбиялаўдың заманагөй философиясы арасындағы келишпестикке дус келеди. Әтирапқа қараң; заманагөй усыллар нәтийжесиз. Библияның көрсетпелери жуўап! Буннан тысқары, ата-аналар тек ғана қағыйдалар белгилеп қоймастан, бәлки балалары ушын дурыс тәртипте үлги яки роль модели болыўы керек. Библияда берилген анық көрсетпелер бала тәрбиялаў ҳәм келишпестиклерди шешиў ушын ең жақсы стандартлар болып табылады. “Баланы барыўы керек болған жолға үйрет, ҳәм ол қартайғанда да одан айырылмайды” (Нақыллар 22:6 NKJV). Тәрбия – бул үйретиў, Қудайлық үлгилер, сүйиўшилик ҳәм турақлы мәсихши өмир менен көрсетилетуғын үзликсиз жумыс.
Ерте раўажланыў жылларында тәртип-интизамның болмаўы кейинги жылларда ата-аналарға ҳүрметсизлик, зорлық, исён ҳәм манипулятив тәртипке алып келиўи мүмкин. “Таяқ ҳәм сөгис даналық береди, бирақ өз алдына қалдырылған бала анасына уят келтиреди” (29:15). Тәртип-интизам ҳәр дайым балаға болған сүйиўшилик пенен басқарылыўы керек, ашыў яки наразылықты шығарыў усылы емес екенлигин атап өтиў әҳмийетли.
Ата-аналық – бул үй-билелик қатнасықларды жақсылаўды яки денсаўлықлы сақлаўды қәлесек, биз дус келиўимиз керек болған сынақ. Бундай ўақытларда Библиялық тәртип-интизам илажларын әмелге асырыў ушын батырлық, ўақыт, күш ҳәм сүйиўшилик керек. Мен доктор Добсонның сөзлерине толық қосыламан, ол былай деген: “Дене жазасы арнаўлы түрде өз ерки менен, қастан, мақсетли түрде қарсы шыққан, не ислеп атырғанын түсинетуғын жастағы балалар ушын сақланған”. 2
Жуўмақлап айтқанда, ата-аналықтағы шатасыў ҳәм келишпестик төмендегилер арқалы шешилиўи мүмкин:
- Библиялық көрсетпелерге әмел етиў,
- Ата-аналардың тәртип-интизам усыллары бойынша толық келисими,
- Шегара белгилеўде турақлылық,
- Қабыл етилмейтуғын тәртип ҳәм оның ақыбетлерин анықлаў,
- Тәртипти үлги етиўге жәрдем бериў ушын жақсы үлги болыў ҳәм оны белгилеў,
- Жақсы ҳәрекетлерди, тәртипти ҳәм жетискенликлерди таныў ҳәм күшейтиў, ҳәм
- Сабырлы, ғамхор, тәрбиялаўшы, сүйиўши, қабыл етиўши ҳәм қоллап-қуўатлаўшы орталықты сақлаў.
ЭСЛЕТПЕЛЕР
1. Джеймс Добсон,Күшли еркке ийе бала,(Иллинойс: Тиндал, 1978), 24.
2. Джеймс Добсон,Ата-аналық қорқақлар ушын емес,(Техас: Уорд, 1987), 92.
Эммануэль В. Джон тәрепинен, “Үй-биледеги келишпестиклерди шешиў – Бузылыўлар ҳәм айырылысыўлардың алдын алыў” китабынан алынған, баспадан шығарған Overcomer Press,Овоссо, Мичиган; 1993.