ӘСИРЕСЕ ҲАЙЫЛЛАР УШЫН
Үй-ішілик зулымлықты таныў
Үй-ішілик зулымлық – шаңарақ ағзаларын қадағалаў ушын қолланылатуғын қорқытыў ямаса қатал минез-қулқының үлгиси. Бундай зорлық Австралия шаңарақларының 25-33% ҳәм АҚШ некелериниң 28% ке тәсир ететуғыны хабарланған. Көп жағдайларда, үй-ішілик зулымлықты ислеўшилер ер адамлар болып табылады. Бул ҳаяллардың ер адамға физикалық жақтан зыян жеткериў қәбилетиниң төменлиги ямаса қаржылық еркинлигиниң жоқлығы себепли болыўы мүмкин, бул оларды ҳәкимиятты терис пайдаланыўға осал етеди. Үй-ішілик зулымлықтың жәмийетке келтиретуғын шығынларына бийкарға кеткен өмирлер, қорқыўдағы ерли-зайыплылар ҳәм балалар, сондай-ақ қымбатлы денсаўлықты сақлаў, кеңес бериў, юридикалық ҳәм жәрдем хызметлери киреди.
Нәўбеттеги қәтелерди көрип шығыўдан алдын, Мухаддес Китаптың шаңарақлар ҳаққында не айтатуғынын көрип шығайық.
Қудайдың шаңарақ қатнасықлары ушын режеси
Ефеслилерге 5:22-6:4 те, Паўыл Қудайдың ерли-зайыплылар, ата-аналар ҳәм балалар арасындағы қатнасықларын былайша сүўретлеген:
«Ҳаяллар, Ийеге бойсынғаныңыздай, өз ерлериңизге бойсыныңлар. Себеби ер адам ҳаялдың басы, гүя Мәсих Шыркоўдың басы, Өз денесиниң Қутқарыўшысы. Енди Шыркоў Мәсихке бойсынғанындай, ҳаяллар да ҳәмме нәрседе өз ерлерине бойсыныўы керек. «Ерлер, ҳаялларыңызды сүйиңлер, гүя Мәсих Шыркоўды сүйип, оны муқаддес етиў ушын Өзин оның ушын қурбан етти, оны Сөз арқалы суўда жуўып тазалады, ҳәм оны Өзине нурлы Шыркоў етип көрсетиў ушын, дақсыз, бырыссыз ямаса басқа кемшиликлерсиз, бирақ муқаддес ҳәм айыпсыз. Усы жол менен, ерлер де өз ҳаялларын өз денелериндей сүйиўи керек. Ким өз ҳаялын сүйсе, өзин сүйеди. Ақыр аяғында, ҳеш ким өз денесин жек көрмеген, бирақ оны азықландырады ҳәм оған ғамхорлық етеди, гүя Мәсих Шыркоўға – себеби биз Оның денесиниң ағзаларымыз. ‘Усы себепли ер адам ата-анасын таслап, ҳаялына қосылады, ҳәм екеўи бир дене болады.’ Бул терең сыр – бирақ мен Мәсих ҳәм Шыркоў ҳаққында айтып атырман. Бирақ, ҳәр бириңиз де өз ҳаялын өзин сүйгениндей сүйиўи керек, ҳәм ҳаял өз ерин ҳүрмет етиўи керек. «Балалар, Ийеде ата-анаңызға бойсыныңлар, себеби бул дурыс. ‘Ата-анаңызды ҳүрмет етиңлер’ – бул ўәде менен биринши буйрық – ‘сизлерге жақсы болсын ҳәм жер жүзинде узақ өмир сүриңлер’. Аталар, балаларыңызды ашыўландырмаңлар; керсинше, оларды Ийениң тәрбиясы ҳәм тәлиминде өсириңлер.»
Ер адам өз ҳаялын өзин сүйгениндей ҳәм оған ғамхорлық еткениндей, ҳәм Мәсих Шыркоўды сүйгениндей ҳәм оған ғамхорлық еткениндей сүйиўи ҳәм оған ғамхорлық етиўи керек. Ҳаял усы контекстте өз ерин ҳүрмет етиўи керек. Балалар Ийеде ата-аналарына бойсыныўы керек ҳәм аталар балаларын ашыўландырмаўы керек, керсинше оларды Ийениң тәрбиясы ҳәм тәлиминде өсириўи керек. Шаңарақтың қандай әжайып көриниси! Не қәте кетиўи мүмкин?
Қадағалаў сүйиўшилик орнын басқанда
Қайғылысы, ерлер – көбинесе өз басшылығына бурмаланған басым жасаўдан ҳәм Рухтың ҳаялларға хызмет етиў ушын берген саўғасын танымаўдан – ҳаялларды саналы ямаса санасыз түрде басып, Рухты сөндирген. Олар ҳәр дайым өз ҳаялларын «Мәсих Шыркоўды сүйгениндей» сүймеген.
Мухаддес Китап ҳаялдың үйдиң басы болмаўы керек дейди (Ефес. 5:22-23). Ер адам өз ҳаялын өзин сүйгениндей сүйгенде, ҳәм ол өз ерин ҳүрмет еткенде, ҳәкимият теңсалмақлылығы болады, себеби ол тек өзи ҳаққында ойламайды, ҳәм ол усы контекстте оның басшылығын ҳүрмет етеди. Бирақ бул ҳәкимият теңсалмақлылығын терис пайдаланыў мүмкин. Бул жүз бергенде ҳәм ер адам өз ҳаялын сүймегенде, оның некеси ҳәм руўхый өмири азап шегеди (1 Пет. 3:7).
Үй-ішілик зулымлық
Үй-ішілик зулымлық – қатнасықта қадағалаўға ерисиў ҳәм оны сақлап қалыў мақсетинде биреўдиң екиншисине қарсы қолланатуғын минез-қулқының бир қатар түрлери. Бул тийкарынан қатнасықты зулымлық ислеўши қәлегендей етиўге урыныў. Бул ҳәкимияттың теңсалмақсызлығы. Бул ҳәкимият теңсалмақсызлығында еки «тәреп» бар: зулымлық ислеўши ҳәм жәбирлениўши.
Зулымлық минез-қулқының түрлерине мыналар киреди: қорқытыў ҳәм қорқытыў, аўызша ҳәм эмоционаллық ҳүжимлер, социаллық ҳәм қаржылық қадағалаў, руўхый қорлаў (Мухаддес Китапты қадағалаўды ақлаў ушын қолланыў), үнсизлик ҳәм шегиниў, психикалық қорлаў ҳәм ақыл ойынлары, физикалық ҳәм жыныслық ҳүжим. Үй-ішілик зулымлық қастан ҳәм саналы түрде ислениледи. Көбинесе зулымлық ислеўши қызғаныш, қәўипсиз ҳәм өзине төмен баҳа береди.
Зулымлық циклы
Үй-ішілик зулымлық – минез-қулқының үлгиси, айырым, байланыссыз ўақыялар емес. Ол салыстырмалы тынышлық ҳәм қорлаў жарылыўлары арасында айланатуғын цикл сыпатында көринеди. Зулымлық ислеўши цикл даўамында жәбирлениўши үстинен ҳәкимиятты услап турады ҳәм қадағалаўды сақлап қалады. Зорлық ўақыясынан кейин, зулымлық ислеўши өкиниў, қайғы ҳәм айып сезеди, ҳәм егер әшкара болса ямаса жәбирлениўши шегинсе, кеширим сорайды. Қатнасықты қалпына келтириў ушын ўәделер ямаса саўғалар усынылыўы мүмкин.
Жәбирлениўши жарақаттан айыққаннан кейин, алдынғы зорлықты бийкар етиў мүмкин болған тыныш дәўир болады. Бирақ ис оның қәлегендей болмағанда, кериўлик күшейеди, соңында басқа бир ўақыя жүз береди ҳәм цикл қайталанады. Циклдың айырым басқышлары өткерелиўи мүмкин ҳәм ўақыт өзгериўи мүмкин, араласыў болмаса цикллар қысқарыўға ҳәм зорлықлы болыўға бейим болады.
Зулымлық ислеўши әдетте қатнасыққа қадағалаў режеси менен келетуғыны анықланған. Ол дәслеп нәзик болыўы мүмкин, ҳәм ис оның қәлегендей болғанда ақырынлап күшейеди. Ўақыт өтиўи менен екеўи де олардың қатнасығының ислеў жолын «қалыпты» деп қабыл етеди. Зулымлық үлгиси оны шешиўден алдын танылыўы керек.
Өкинишке орай, балалар көбинесе жәбирлениўшилер болып табылады, ҳәм оларға тийгизген тәсирлери жойқын ҳәм өмир бойы даўам етиўи мүмкин. Олар билместен жанжалдан қашыўды ҳәм миннетлемеден қорқыўды үйренеди. Зулымлық ислеўшилер ҳәм жәбирлениўшилер үй-ішілик зулымлық болған шаңарақлардан келиўи мүмкин, ҳәм бул минез-қулқы олардың балаларына өтиўи мүмкин.
Зулымлықтың Мухаддес Китаптағы мысаллары
Саўыл патша өз хызметшиси Дәўитке қарата үй-ішілик зулымлықтың көп классикалық минез-қулқын көрсетти. Саўыл Дәўиттиң атақлылығына қызғанды (1 Самуил 18:8). Ол Дәўитти өз қадағалаўында услап, Дәўитти шаңарағынан айырды (1 Самуил 18:2). Социаллық байланыс ҳәм қоллап-қуўатлаўсыз, жәбирлениўшини манипуляция етиў аңсатырақ болады ҳәм зулымлық ислеўшиге көбирек байланыслы болады. Саўыл сондай-ақ Дәўитти қәўипли миссияларға жиберди (1 Самуил 18:13; 19:17). Ол оны зорлықлы жарылыўларда зыян жеткериўге урынды (1 Самуил 18:10-11; 19:10).
Саўыл өкиниў дәўирлерин басынан өткерди, онда ол көз жас төкти, кеширим сорады, мойнына алды ҳәм Дәўитке зыян жеткермеўге ўәде берди (1 Самуил 19:6; 24:16-21; 26:21-25). Дәўит Саўылды ашыўландырыў ушын ҳеш нәрсе ислемеди (1 Самуил 20:1; 26:18). Аслында, ол зорлықты тоқтатыў ушын қайта-қайта тынышландырыўға, жарастырыўға, ақылға шақырыўға ҳәм келисиўге урынды. Бирақ, оның ҳеш бир ҳәрекети нәтийже бермеди. Дәўит жәбирлениўшиниң қорлаўшыны разы етиўге урыныў арқалы қорлаўды тоқтата алмайтуғынын анықлады.
Мухаддес Китап төмендеги зулымлық минез-қулқын гүнакар деп сүўретлейди: қызғаныш, ашыў, өзимпазлық, келиспеўшилик, бөлиниўлер (Галат. 5:19-21); жала, жаманлық, алдаў (Рим. 1:28-32); қорлаў, өзин қадағалай алмаў, сүйиўшиликсиз, кеширимсиз руўх (2 Тим. 3:1-8). Басқа адамды қадағалаўға тийкарғы қәлеў гүнакар болып табылады (3 Юхан. 9-10).
Саламат неке қатнасығына таярланыў
Бойдақ адам некеден кейин үй-ішілик зулымлықтың жәбирлениўшиси болыў мүмкиншилигинен қашыў ушын не ислей алады? Қудай менен бирге жетик, руўхый адам болыўдан баслаң. Өзиңизди Қудай қәдирлегендей қәдирлеўди үйрениң, ҳәм Оның менен жақын қатнасық орнатың. Бойдақлығыңызды тек өмирлик жолдасыңыздың пайда болыўын күтиў ўақты деп қарамаң. Қудай сизди қәлеген адам болыў ушын ислең.
«Қәўипсиз» дослықлар орнатың – олар сиз бенен ашық болады, ҳәм сиздиң жақсы ҳәм жаман ўақытларыңызды сүйиўшилик пенен бөлиседи. Мухаддес Китап былай дейди: «Достың жараларына исениўге болады ... ҳәм достың жағымлылығы оның шын жүректен берген кеңесинен келип шығады ... Достыңнан бас тартпа» (Нақыллар 27:6,9,10). Қәўипсиз дослықлар өмир бойы тәрбияланады; олар ҳәммемизге керек. Некеге таярланып атырғаныңызда, басқалар менен ўақыт өткергиңиз келмеўи мүмкин, бирақ барлық қоллап-қуўатлаўшы дослықларды кесип таслаў зыянлы болыўы мүмкин. Ақыллы келин-күйе (ямаса аллеқашан ерли-зайыплы) саламат дослықлар некени байытатуғынын таныйды.
Руўхыңызды түсирмең; ҳәмме де зулымлық пенен қадағалаўшы емес. Бирақ сиз дус келиўиңиз мүмкин болған ҳәр қандай машқалалардан хабардар болың. Машқалаларды таныў ҳәм жәрдем излеў ушын батырлық керек. Қудайға жетик исенимге ийе, ҳәм қәўипсиз дослықларға ийе күшли (бирақ қадағалаўшы емес) адам болың, үй-ішілик зулымлықтың жәбирлениўшиси болыў мүмкиншилигин азайтыў ушын.
АВТОР ҲАҚҚЫНДА
Жан Ҳоук христиан телефон кеңес бериў агентлигинде оқытылған еркин хызметкер. Ол Сидней, Австралияда өз ери Жорж бенен жасайды, ол бул журналға тез-тез мақалалар жазады.