Ығырылыўлар: Теологиялық шолыў
Ески Ўәсияттағы Ығырылыўлар китабы 587-жылы Бабыл тәрепинен Иерусалимниң жоқ етилиўин жоқлап жазылған бес бөлек қосықтан ибарат И.С. . Ески Ўәсият тарийхы менен таныс болған ҳәр бир адам ушын бул Исраил халқы ушын әҳмийетли ўақыя болғаны анық. Ўәде етилген жерде 800 жылдан аслам жасағаннан кейин, гейде пүткил регионға үстемлик еткен олар, тийкарынан, Бабыл тәрепинен жоқ етилди. Олардың жери қыйратылды, көпшилик турғынлары тутқынға алынды ҳәм олар 1948-жылға шекем қайтадан ғәрезсизликке ериспеди И.С. .
Бул ўақыялардың тарийхый әҳмийетине қарамастан, ҳақыйқый оқыяны теологиялық жақтан түсиниў керек. Бул Екинши дүнья жүзилик соғыс дәўириндеги Японияның Хиросимасы сыяқлы басқа бир қаланың жоқ етилиўи емес еди. Керсинше, бул Қудайдың Өзин дүньяда көрсетиў ушын таңлаған халқына болған ҳүкимин аңлатты.
Жаратылыс
Иерусалимниң жоқ етилиўиниң теологиялық әҳмийетин түсиниў ушын, биз Жаратылыстан баслаўымыз керек. Инсанияттың Жаратыўшыны жаратылыста көрсетиў ушын Қудай тәрепинен белгиленген ролди орынлай алмаўына дус келген Қудай, Ибраҳим менен Өзиниң қутқарыў жумысын баслады. Қудай инсаниятты Өзине қайтарыў ушын Ибраҳим арқалы ислеўди таңлады. Мысырда болғанда, Ибраҳимниң әўладлары үлкен халыққа айланды (Нақ. 26:5). Содан кейин Қудай оларды Мысырдан азат етти, сонда олар Өзин жердеги барлық халықларға көрсетеди (Шығ. 19:3-6). 1 Бул ўақытта халық Қудайдың арнаўлы мүлкине айланды, бул олардан Оны дурыс көрсетиўди талап етти. Қудай Өзи ушын бул арнаўлы халықты шақырғанда, муқаддеслик талабы орнатылды. 2 Солай етип, Мусаның Нызамы берилди, бул жаңа қатнасықтың принциплерин баян етти. Әлбетте, Нызамның ең тийкарғы мәселеси Хожаға толық садықлық еди. Хожаға садықлық ушын сыйлық сыпатында, Исраил жер ҳәм жемисли турмыс сыйлығын алады. 3
Ешуа–Патшалар
Ешуадан Патшаларға шекем баян етилген халықтың тарийхы Исраилдиң Қудайға ажыратылмаўы ҳәм Оны әтираптағы халықларға жақсы көрсете алмаўының қәтесин қарап шығады. Ҳақыйқатында да, бул тарийх усы пикирди айтыў мақсетинде жазылған сыяқлы. Патшаларды Шежирелер менен салыстырып оқыў еки тарийхый баян арасындағы айырмашылықлар ҳаққында көп сораўлар туўдырады. Патшалар патшалар әўладының қәтелерине итибар қаратса, Шежирелер олардың табысларына, әсиресе ибадатхана менен байланыслы табысларына итибар қаратады. Сонлықтан, бул басқаша көзқарасты есапқа алғанда, бул тарийхлар тарийхый фактлердиң еки бөлек баянынан артық деп қаралыўы керек. Керсинше, олар сол фактлерди ҳәр түрли көзқараслардан қарап шығыў арқалы көрсетілген ҳәр түрли теологиялық мәселелердиң презентациясы. Ҳәм бул мәселелер Ығырылыўларды түсиниўге тиккелей байланыслы.
Ешуа–Патшалар ҳәм Шежирелер тарийхларын жақыннан қарап шыққанда, олар Исраил тарийхының еки ҳәр түрли дәўиринде жазылған сыяқлы 4 ҳәм еки ҳәр түрли мәселени есапқа алған. Патшалар Иерусалимниң жоқ етилиўи ҳәм Дәўит патшаларының изин үзиўинен кейин көп өтпей жазылған, бул Хожаның ўәделерине (2 Шам. 7:1-17) анық қарама-қарсылық сыяқлы көринеди. Сол әўлад ушын жандырған теологиялық сораўлар: “Қудай қәте қылды ма?”, “Бул бизге қалай болыўы мүмкин?” ҳәм “Бабылдың қудайы Яҳўадан күшлирек пе?” 5 Патшалардағы тарийх Дәўит әўладының сол ўақытқа шекемги ўақыяларын Қудайдың қәте қылмағанын, керсинше, Өзиниң халықты ҳүким етиў ҳәм олар Оған садықлық пенен ермесе, оларды тарқатыў ҳаққындағы ўәделерине (Нақ. 29-30) садық болғанын көрсететуғын етип баян етеди.
Шежирелер
Шежирелер болса, кейинирек, қалдық Иерусалимге қайтып келгенде жазылған. Бул жәмийеттиң жандырған теологиялық мәселелери басқаша еди. Олар “Бул қалай болыўы мүмкин?” деп ойланбады, керсинше “Биз әли де Қудайдың халқымыз ба?”, “Қудай әли де бизге қызығады ма?” ҳәм “Қудайдың Исраилге, Иерусалимге ҳәм Дәўитке (сүргүннен алдын) берген ўәделери бизге қандай байланыслы?” 6 Патшалар бул қорқынышлы нәрселер не ушын болыўы мүмкин деген сораўларға жуўап береди, ал Шежирелер Қудайдың Өзиниң халқына болған қызығыўшылығы ҳаққындағы гүманлар менен шуғылланады. Бул жағынан, соңғысы қалдықтың үмити ушын тийкарды усынады: Қудайдың ўәделери алдынғы қәтеге қарамастан анық.
Бул тарийхый ҳәм теологиялық көзқарас Ығырылыўларды қарастырыў ушын әҳмийетли, бул тарийхтың бул еки презентациясы арасында көпир болып хызмет етеди – “Не ушын трагедия?” ҳәм “Не ушын үмит?” Бирақ, бул көпирди тарийх арқалы усыныў орнына, ол сол ҳүкимди басынан өткергенлердиң тәжирийбесин поэтикалық түрде усыныў арқалы ислейди – яғный, толық қайғы, үмицсизлик ҳәм абыржыў. Илаҳий ҳүкимди басынан өткергенлердиң, әсиресе олар буның өзлериниң қәтеси екенин түсингенде, ойынан нелер өтеди? Бул жағдайда ҳеш қандай үмит бар ма? Ығырылыўлар бул сораўларға ҳүким теологиясын ҳәм үмит теологиясын усыныў арқалы көзқарас береди. Ҳүким илаҳий, Қудайдың Өзинен, бирақ қайтадан үмит бар, Қудайдың Өзинен.
Ығырылыўларды қурайтуғын бес қосық, ҳүкимниң тийкары болған гүналар ҳаққында аз мағлыўмат береди. Итибар көбирек илаҳий ҳүкимниң фактлерине қаратылған. Тийкар түсиникли – бул Қудайдың таңлаған халқының Оған садық болмаўы ҳәм Оны садықлық пенен көрсете алмаўы. Бул жоқлаўдың Иерусалим ҳаққында екенинен көринип тур. Не ушын Самария ҳаққында бундай жоқлаў болмады, қашан арқадағы қабилелер тутқынға алынғанда? Не ушын Иерусалимниң қубла-батысындағы, алдын қулаған Лахиш ҳаққында жоқлаў болмады? Жуўап мынада: Иерусалим Қудай ҳәм Өзиниң халқы арасындағы қатнасықтың үлгиси болған қала еди, Қудай Өзиниң атын қойыўды таңлаған қала. Бул жерде жыллық тойлар ҳәм мерекелерде жәмийетлик сыйыныў өткерилиўи керек еди. Бул жерде исеним жәмийетлик түрде жәрияланыўы керек еди (Нақ. 26:1-11). Жоқлаў Иерусалим ҳаққында еди, бул қала Хожаның даңқын халықларға жәриялаған. Сол қаланың қулаўы Хожаның Өзиниң халқынан жүз бурғанын анық көрсетти. Ығырылыўлар бул әҳмийетли ўақыяның қорқынышын мойынлайды, ҳүкимниң қорқынышларын жоқлайды, буның өзлериниң гүнасы ҳәм қәтеси себепли екенин мойынлайды. Бирақ, сол қорқынышлы қайғыда да үмит бар.
Ығлаў китабын қураған бес қосық, ҳүкимниң тийкары болған гүналар ҳаққында аз мағлыўмат береди. Оның орнына, илаҳий ҳүкимниң өзине итибар қаратылған. Тийкар түсиникли – бул Қудайдың таңлаған халқының Оған садық болмаўы ҳәм Оны садықлық пенен усыныс етпеўи. Бул Иерусалим үстинен ығлаўдың бар екенлигинен көринип тур. Неге Самария үстинен бундай ығлаў болмады, қашан арқадағы қәбилелер тутқынлыққа алынғанда? Неге Иерусалимниң қубла-батысындағы, алдын қулаған Лахиш үстинен ығлаў болмады? Жуўап мынада: Иерусалим Қудай ҳәм Оның халқы арасындағы қатнастың үлгиси болған қала, Қудай Өз атын қойыўды таңлаған қала еди. Бул жерде жыллық тойлар ҳәм байрамларда жәмәәтлик сыйыныў өткерилиўи керек еди. Бул жерде исеним ашық түрде жәрияланыўы керек еди (Нақ. 26:1-11). Ығлаў Иерусалим үстинен еди, бул қала Хожаның даңқын миллетлерге жәриялаған қала еди. Бул қаланың қулаўы Хожаның Өз халқынан жүз бурғанын анық көрсетти. Ығлаў китабы бул әҳмийетли ўақыяның қорқынышын мойынлайды, ҳүкимниң қорқынышларын жоқлайды, буның өз гүналары ҳәм кемшиликлери себепли екенин мойынлайды. Бирақ, ҳәтте сол қорқынышлы қайғыда да үмит бар.
Бес қосық – сезим, тәлим ҳәм теологиялық тастыйықлаўда – 3:22-27-ниң кульминациясына шекем прогрессив түрде көтериледи. Ол жерден олар Исраил халқының ҳәзирги жағдайының жеке тәжирийбесине қайтадан ақырынлап түседи. Бул прогресс 1-бапта Иерусалим қаласы ҳәм ибадатханаға итибар қаратыў арқалы басланады. Жоқлаў жеке емес бақлаўдан (“ол,” “ол”) жеке жоқлаўға (“мен,” “маған”) өтеди. 7 2-бап бул интенсификацияны барган сайын жеке көзқарасқа өтиў арқалы даўам еттиреди. 8 Эмоционаллық кульминация 3-бапта жетисиледи, бул Хожаның азап пенен тығыз байланысын усынады. 9 Ол азаптың дереги ҳәм емлеўшиси. Китаптың шыңы Ығырылыўлар 3:22-24: “Хожаның меҳрибанлығынан биз жоқ болмадық, себеби Оның меҳрибанлықлары таўсылмайды, олар ҳәр таңда жаңа. Сениң садықлығың уллы! Хожа мениң үлесим, дейди мениң жаным, сонлықтан мен Оған үмит етемен.” 4-бап интенсивликти азайта баслап, халықтың гүналарын, тағы да жеке емес үшинши жақ көзқарасынан баян етеди. Китап жалбарыў қосығы менен тамамланады ҳәм соңғы өтиниш: “Бизди Өзиңе қайтар, Хожа!”
Бүгин
Ығырылыўлар гүна ҳәм қәте ушын Қудайдың ҳүкимин басынан өткергенлик ҳаққындағы қосықлар сериясы. Илаҳий ҳүкимниң тийкары Қудайға садық болмаў ҳәм Оны бул дүньяда дурыс көрсете алмаў. Қудайды көрсетиўдиң бул жуўапкершилиги инсанияттың жаратылыстағы тийкарғы мақсети ҳәм исенимлилердиң арнаўлы мақсети болса да, Ығырылыўлар бул қәтениң аўырлығын усынады. Бүгинги жәмийеттиң тенденциясы өзин-өзи орайластырыў ҳәм индивидуалист болыў. Бирақ, бул биздиң инсаният яки Қудайдың халқы сыпатында бар болыўымыздың себеби емес. Өз мәплеримиз ушын қастан жасаўды даўам еттирсек, бул аўыр мәселе. Ерте ме кеш пе, егер биз өзимизди-өзимиз орайластырған жолларымызда қатаң турсақ, Қудайдың ҳүкимин басымыздан өткеремиз. Бирақ, ҳүким менен келетуғын қайғыға қарамастан, ҳәрдайым үмит бар, себеби, “Хожаның меҳрибанлығынан биз жоқ болмадық, себеби Оның меҳрибанлықлары таўсылмайды, олар ҳәр таңда жаңа. Сениң садықлығың уллы!”
Әййемги Исраил сыяқлы, өзимиздиң қәнәәтлениўимиз ушын жасап атырғанымызды таппаў ушын абайлы болайық, әйтпесе уқсас ҳүкимди басымыздан өткеремиз. Бирақ, егер биз солай табылсақ, тәўбе еткен жүреклер менен Хожаны исенимли түрде күтейик. Мика жазғанындай: “Мен қуласам да, тураман. Қараңғылықта отырғанымда, Хожа маған жарық болады. Мен Хожаның ашыўын көтеремен – себеби мен Оған қарсы гүна қылдым – Ол мениң исимди қорғап, мениң ушын ҳүким еткенге шекем: Ол мени жарыққа шығарады” (Мика 7:8-9).
СОҢҒЫ ЕСКЕРТПЕЛЕР
1. Ибраний синтаксисине байланыслы, Шығыў 19:6 “руўханийлер патшалығы” деп оқылыўы керек, “патшалар ҳәм руўханийлер” емес. “Бул Қудай патшалығы руўханий халықтан ибарат болады. Барлық исраиллер толық Қудайдың хызметинде жасайды ҳәм Оған кириў имканиятына ийе болады. Ҳәм, руўханийлер сыпатында, олар Қудайды халықларға көрсетеди, руўханийлердиң миннетлерин орынлайды – Қудайдың сөзин жәриялайды, адамлар ушын шапаат етеди ҳәм адамлардың гүнаны кешириў арқалы Қудайды табыўы ушын шараят жаратады (Нақ. 33:9-10).” NET Библиясы, (Библиялық Изертлеўлер Баспасы, ’96), Шығыў 19:6 ескертпе 15.
2. Ибраний сөзи qadash муқаддесликтиң инсаният ушын талап сыпатында усынылмағанын көрсетеди, ол Қудай менен Оның ўәкили сыпатында тығыз байланыста болғанға шекем (Леў. 19:2). Егер адам Қудайды көрсетиўи керек болса, ол Қудайға ажыратылыўы керек, әйтпесе бул көрсетиў дурыс болмайды. Елши өз елиниң басшысын дурыс көрсете алмайды, егер ол шет елинде өз мәплери ушын жасап атырған болса.
3. Бул Нақыллар китабында қайталанатуғын тема.
4. Бул еки тарийхта қолланылған лексикография ҳәм грамматиканы салыстырмалы изертлеў Шежирелердиң Патшалардан кейинирек жазылған деген пикирди қоллап-қуўатлайды.
5. Раймонд Б. Диллард ҳәм Тремпер Лонгман III, Ески Ўәсиятқа кирис (Гранд Рапидс: Зондерван, ’94), б. 173.
6. Диллард, б. 173.
7. К. С. Хэнсон, “Әлифбелик акростиклер: Формалық критикалық изертлеў” (Диссертация, Клермонт Аспирантура Мектеби, ’84), б. 235.
8. Хэнсон, б. 250.
9. Хэнсон, б. 265.
АВТОР ҲАҚҚЫНДА: Том Кейзер Даллас Теологиялық Семинариясында Ески Ўәсият изертлеўлери бойынша PhD кандидаты. DTS-ке келгенге шекем ол Мэрилендте 25 жыл даўамында денсаўлықты сақлаў администраторы болған.