«Sonda Rabbı Ayıpqa dawıl ishinen juwap berdi.» Ayıp 38:1 NIV
Injil bizge Ayıptıń ádil adam bolǵanın, biraq ol úlken apatlarǵa ushıraǵanın aytadı. Ol barlıq múlkin, shańaraǵın, abıroyın hám densawlıǵın joǵalttı. Bul barlıq joǵaltıwda ol Allahtı qárǵamadı, yamasa Onı nadurıs islegenlikte ayıplamadı. Biraq, dosları onıń úlken joǵaltıwınıń mánisin talqılaw ushın kelgende, ol ómirdegi qıyın sorawlar menen gúresti. Sol sıyaqlı, biz jaqsı bolǵanımızda ómirde aǵıp júriw ańsat, biraq Allah bizge tereń azap bergeninde, sol waqıtta biz sol sorawlarǵa oyanamız. Ayıptıń tariyxı arqalı Allah bizdi sınaq waqıtları kelgende, biz jeńimpaz bolıwımız ushın tayarlawdı qáleydi.
Óz kitabında «Awırıw máseleleri» C. S. Lewis bılay dedi: «Allah bizge kewilli waqıtlarımızda sıbırlaydı ... biraq awırıwlarımızda baqıradı: Bul Onıń gúń dunyaǵa oyatıwshı megafonı.» Ol sóylegende tıńlaǵanımızǵa isenim payda eteyik. Ayıp kóp qıyın sorawlar beredi. Bálkim siz de olardıń geybirlerin ózińizge bergen shıǵarsız. Eger sonday bolsa, siz jaqsı kompaniyadasız. Eger joq bolsa, siz beriwge tiyissiz! Siz olardı oylamay ómir súre almaysız.
Geybir sorawlar
Ómir haqqında –
Neshige tuwılǵanımda ólmedim? Basqalar ólgen waqıtta men nege tirimen (Ayıp 3:11)? Allah nege adamǵa ómir beredi, eger ol sonday ashshı bolsa (Ayıp 3:20,23)? Nege meniń ómirim sonday qıyın hám awır (Ayıp 7:1-6)? Allah meni nege sonday kóp sınaydı (Ayıp 7:17-19)?
Gúna haqqında –
Meniń gúnam Allahtı qalay awırtadı? Ol nege meni keshirmeydi (Ayıp 7:20-21)? Adam Allahtıń aldında qalay ádil bola aladı (Ayıp 9:2-3)? Kim taza nárselerdi nájisten shıǵara aladı (Ayıp 14:3-4)?
Ádillik haqqında –
Nege jamanlar gúllenip, kúshlenip, uzaq ómir súredi (Ayıp 21:7-15)? Nege balalar kóbinese ata-analarına tiyisli jazanı aladı (Ayıp 21:19-21)? Nege Allah jaman islegenlerdi jazalap, jerde ádillikti házir ornatpaydı (Ayıp 24:1,12)?
Allah haqqında –
Allahtı qayerden taba alamın? Oǵan qalay sóyley alamın (Ayıp 23:3,8-9)? Dana hám túsinikti qayerden taba alamın (Ayıp 28:12, 20)? Kim men hám Allah arasında deldal bola aladı (Ayıp 9:32-35)?
Geybir juwaplar
Bul kitaptıń kóp bólegin quraytuǵın dialogta, Ayıp hám onıń dosları Ayıptıń sorawlarına juwaplar tabadı. Olar tolıq emes; tek Allah sóylegende sońǵı juwaplar payda boladı, hám tek Máshihte biz Allahtıń «awırıw máselelerine» tolıq juwabın tabamız. Biraq olar hárqalay haqıyqıy juwaplar.
Allah qalay sóyleydi –
Allah bizge sóyleydi! «Tek bir ret emes, al eki yamasa úsh ret» (Ayıp 33:14-30). Allah bizge sóylew ushın túrli quraldı qollanıwı múmkin. Geybirlerge Ol túslar hám kórinislerde sóyleydi; basqalar menen Ol Injildiń sózlerin qollanadı; basqalarǵa Ol awırıw hám azap arqalı sóyleydi; Ol perishtelerdi hám arnawlı jaǵdaylardı da qollanǵan. Ol bul quraldı qollanıwı múmkin bolsa da, biz bir quralǵa isenimli bola alamız: «Bul sońǵı kúnde Ol bizge Óz Ulı arqalı sóyledi» (Evreylerge 1:2).
Jamanlardıń aqırı –
Jamanlardıń táǵdiri haqqında, házirgi waqıtta olar joqarı kóterilgen hám ózin qáwipsiz sezingen bolsa da, olardıń aqırı joq etiw (Ayıp 24:22-24). Pawıl «gúnanıń aqıbeti ólim» ekenligin tastıyıqlaydı (Romalılarǵa 6:23). Adamzat tariyxı ele tamamlanbaǵan. Esaplasıw kúni ele keledi.
Haqıyqattı qayerden tabıw –
Aqır-aqıbet, haqıyqat, dana hám túsiniw Allahtan keledi. Sonlıqtan biz Oǵan húrmet etip, jamanlıqtan qashıwımız kerek (Ayıp 28:23,28). Eger biz juwaplar qálesek, Oǵan qarawımız kerek. Sulayman bılay dedi: «Rabbıdan qorqıw danalıqtıń baslanıwı, hám Muqaddes Birin biliw túsiniw bolıp tabıladı» (Nasiyatlar 9:10).
Wáde etilgen Qutqarıwshı –
Eki payǵambarlıq bólimde, Ayıp baqıradı: «Házir de, meniń Gúwagerim aspanda; meniń Qorǵawshım joqarıda. Meniń Shapaatshım meniń dosım ... Ol adam ushın Allahqa jalbaradı» (Ayıp 16:19-21). «Men Qutqarıwshımnıń tiriligin bilemen ... Men Ózim Onı kóremen» (Ayıp 19:25-27). Sheklengen bilim menen de, Ayıp óz atınan Qudiretli Allahtıń aldında shapaat etetuǵın sol ilahiy Qutqarıwshıǵa isendi! Biz búgin Qutqarıwshımız Isa Máshihti qansha kóp isene alamız; Ol Jańa Testamentta Ózin bizge ashıp berdi!
Azaptıń jaqsı tárepi –
Awırıwǵa qaramastan, Allahtıń tárbiyası bolıw shınında da bir pázilet. Ol jaralaydı, biraq Ol emleydi de (Ayıp 5:17-18). Onıń tiykarǵı maqseti bizdiń jaqsı bolıwımız. Búgin bizge ruwxlandırıladı: «Qıyınshılıqtı tárbiyalıq sıyaqlı kór; Allah sizdi ulı sıyaqlı qaraydı» (Evreylerge 12:5-7).
Allah Hákim bolıp qaladı –
Allahtıń sırlarımız bizdiń aqılımız túsine alatuǵınnan ádewir úlken. Biz Onıń oyların, joybarların hám maqsetlerin túsine almaymız (Ayıp 11:7-9). Allah bizdiń ómirimizde islegen yamasa ruqsat bergen hár bir nárse ushın sebeplerdi túsiniwge qanday úmitimiz bar? Kim Allahtı úyrete aladı? Álbette joq (Ayıp 21:22). Allah eń joqarı ustaz, kim Onı dúzete aladı? (Ayıp 36:22). Biz Allahtı ayıplawǵa háreket etkenimizde, biz ózimiz súyenip turǵan shaqanı kesip taslaymız. Biz Allahtan ádil bola almaymız (Ayıp 4:17). Ol eń joqarı sudya hám apellyaciya sudi (Ayıp 21:22).
Tiykarǵı juwaplar
Ayıp óz argumentlerin juwmaqlap bolǵannan keyin, Allahtıń ózi Ayıptıń sorawlarına juwaplar beredi (Ayıp 38-41). Bul pútkil kitaptıń tiykarǵı bólegi. Allahtıń juwapları eki sóylewde keledi. Bul eki juwaptı túsiniwdiń paydalı jolı, 38-39-bólimlerde Allah Ózi islegen nárseler haqqında sóyleydi; 40-41-bólimlerde Allah Óziniń kim ekenligi haqqında sóyleydi.
Baslanǵısh noqat –
Birinshi Allah Ayıpqa qarata jaǵdaydı ózgertedi: úsh ret Ol Ayıpqa, ol Allahtan juwaplar talap etip atırǵan waqıtta, Allahtıń aldında juwapker ekenligin esletedi (Ayıp 38:1-3, Ayıp 40:1-2, 6-7). Ayıp Allahtı sınaqqa qoyǵan edi, biraq Allah bizge juwapker emes. Kerisinshe, biz Oǵan juwap beriwimiz kerek. Bir adam bir ret bılay dedi: «Men Allahtıń Allah ekenligin, hám meniń emesligimdi qabıl etiwim kerek.» Zábúrlerde biz oqıymız: «Tınıshlanıń hám Meniń Allah ekenligimdi biliń» (Zábúr 46:10). Biz de haqıyqıy juwaplar ala baslawımızdan aldın, bul kishipeyillik túsiniwine erisiwimiz kerek.
Bul Allahtıń álemi –
«Sonda Rabbı Ayıpqa dawıl ishinen juwap berdi» (Ayıp 38:1). Ol Ayıpqa ullılıq hám kúsh penen sóyleydi hám Óziniń álemniń avtorı, jaratıwshısı hám qollap-quwatlawshısı ekenligin bildiredi (Ayıp 38:4-6) – hám Ayıp Onıń jaratılısı. Allah Ayıpqa Óziniń onıń «tiykarların» (fizikalıq hám ruwxıy basqarıwshı principler hám nızamlar) qoyǵanın; Onıń «ólshemlerin» (biz jasaytuǵın úsh keńislik ólshemi hám bir waqıt ólshemi, hám adamnıń úsh ólshemi: dene, jan hám ruwx); hám Onıń «tiykar tasın» (jaqtılıq Eynshteyn fizikasınıń tiykar tası, hám Ol ruwxıy «dúnyanıń jaqtılıǵı») qoyǵanın esletedi.
Allah bizdiń isenimimizge ılayıq –
38-bólimniń qalǵan bólegi Jaratıw kitabında kórsetilgen jaratılıs kategoriyaların súwretleydi: Atmosfera menen suw aylanısı, kún hám túnniń almasıwı menen jaqtılıq hám qarańǵılıq, Jerdiń forması hám ózgesheliklerin tártipke salıw, juldızlar, juldızlar toparları hám galaktikalardıń háreketin basqaratın aspan mexanikası. Bul Allah Ayıpqa: «Siz onıń óte az bólegin túsingen bolsańız da, men jaratqan fizikalıq dúnya ájayıp hám maqsetli túrde biriktirilgenine qosılasız ba? Sonlıqtan, men jaratqan moral dúnya da jaqsı tártiplengen hám ádil ekenligine iseniw mániske iye emes pe, hátte siz gúresip atırǵan hám túsine almaytuǵın máseleler bar bolsa da?» Allah biz túsine almaytuǵın ómir tarawlarında isenimge ılayıq, sebebi Ol ózin biz kórgen tarawlarda isenimli ekenligin kórsetti: Onıń talabı tek ádil talap!
Allah ómirdiń oylap tabıwshısı –
39-bólim bizge Allahtıń ómirdiń barlıq kórinisleri hám qásiyetlerinde avtorı hám dizayneri ekenligin kórsetedi. Bunı dálillew ushın, Allah ómirge kirgizgen geybir aspektlerin hár biri ushın bir yamasa eki janıwar mısalları menen kórsetedi: Ol fizikalıq hám ruwxıy ólimdibasqaradı, «ólim qaqpaları» (Ayıp 38:17). Ol sonday-aq tuwılıwdı oylap tapqan (Ayıp 39:1-4), eshkiler hám buǵılardıń balaların tuwıw procesi. Ol ómirge erkinlikti dizayn etken (Ayıp 39:5-8), erkin geziniwshi jabayı eshek penen súwretlengen. Allah sonday-aq Óz jaratılıslarına kúsh bergen (Ayıp 39:9-12), mısalı ógizdiń kúshi sıyaqlı. Ol quwanısh hám kúlki oylap tapqan (Ayıp 39:13-18), ushıp júrgen quslardıń kóteriliwi menen súwretlengen. Allah ómirge batırlıqtı hám ómirdi qosıwdı sheshken (Ayıp 39:19-25), urıs atınıń hesh nársege qorıqpay urısqa kirisiwi menen kórsetilgen. Ol sonday-aq aldınnan kóriwdi bergen (Ayıp 39:26-30), qırǵıy hám búrgittiń uzaqtan kóre alatuǵın kóriw qábileti sıyaqlı. Bulardıń bári biz ápiwayı dep qaraytuǵın ómirdiń ájayıp aspektleri. Bulardıń bári ómirge toqıwdı oylaǵan Allahqa iseniw mániske iye emes pe?
Allah Óziniń kim ekenligin kórsetedi –
Holokosttan aman qalǵan bir adam bılay dedi: «Yamasa Allah kúshli, biraq ádil emes, yamasa Ol ádil, biraq jetkilikli kúshli emes; biraq Ol ekewi de bola almaydı. Qalay ádil hám kúshli Allah bunday qáweterge ruqsat bere aladı?» 40-bólimniń basında, Allah tiykarınan bılay deydi: «Men ádil de, kúshli de.» Allah Ayıpqa ózin Allah penen tómendegi aspektlerde salıstırıwdı usınadı: kúsh («qol») – óz maqsetlerin ámelge asırıw qábileti hám qudreti; dawıs («gúldir») – óz erkini bildiriw hám onı ámelge asırıw qábileti; dańq («jalpıraq») – nur, ullılıq, májbúrleytuǵın tártip hám simmetriya; húrmet («húrmet») – múnásip minez-qulıqqa, jaqsılıqqa, islerdiń batırlıǵına, joqarı dárejege tiyisli húrmet; hám joqarı dáreje («ullılıq») – patshalıq qásiyet, minez-qulıqta patshalıq, áyyemgi áwlad hám húkimranlıqqa talap. Haqıyqat sonda, bul qásiyetlerdiń hár birinde, biz Onıń bizden ádewir joqarı ekenligin moyınlawımız kerek! Jáne bir ret, Ol bizdiń isenimimizge hám sadıqlıǵımızǵa ılayıq, tek biz Onı túsingen waqıtlarımızda emes, al ásirese qıyınshılıqlar payda bolǵanda hám Onıń ádilligi menen kúshiniń paradoksı bizge qarama-qarsı kóringen waqıtlarda. Bunnan tısqarı, Allah adamlarǵa adamzat húkimetin tapsırǵan (Ayıp 40:11-14). Biz qalay islep atırmız? Biz jamanlardı turaqlı túrde jazaladıq pa? Yamasa biz jámiyetti buzıp, ádillikti buzıp, endi Allah ádilsiz dep shaǵım etip atırmız ba, sebebi Ol bizdiń qátelerimizdi dúzetpeydi? Bir kúni Allah tákápparlardı kishipeyil etip, jamanlardı maydalaydı. Húkim kúni keledi. Sol kúni hesh kim ádilsiz jazadan shaǵım ete almaydı. Biraq bizdiń házirgi ádilsizligimiz Allahtıń qarama-qarsı argumenti dep esaplamayıq!
Eki úlken sabaq
Aqır-aqıbet, Allah eki «kórsetiw hám aytıw» sabaǵın, behemot hám leviatanı qollanıp, Óziniń kim ekenligi haqqında bir az aytadı. Ekewi de sırlarǵa tolı janıwarlar. Injil alımları olardıń qaysı janıwarlarǵa tiyisli ekenligin bilmeydi, eger olar búgin bar bolǵan haqıyqıy janıwarlarǵa tiyisli bolsa. Biraq ekewi de Allahtıń kim ekenligin hám Onıń Óz jaratılısı menen qalay óz-ara háreketlesetuǵının súwretleydi.
Allahtıń jasırın qolı –
Behemot (Ayıp 40:15-24) qudiretli jer janıwarı sıyaqlı súwretlengen, bálkim gippopotam yamasa pil yamasa hátte dinozavr. Onıń qanday kúshi hám qudreti bar! Biraq janıwarlar qorıqpay jaqın jerde oynaydı. Ol bul jerde hám ol jerde jasırınadı, hám hesh nárse onı qorqıtpaydı. Bul qudiretli, biraq jumsaq gigant, onıń bar ekenligi jasırınǵan, Allahtıń Óziniń kóleńkesi. Biz Allahtı jaqsıraq bilgenimizde, Onıń kúshi hám qudretine tań qalamız. Ol bizdi Óz dańqı menen ańsatlıq penen joq etip jiberiwi múmkin edi, biraq Ol bizge jumsaq sıbırlar menen sóylewdi qáleydi. Ol bizdiń qorǵawshımız, jaqın dosımız bolıwdı qáleydi. Biz Oǵan kelip, Onıń sonday bolıwına ruqsat beremiz be?
Allahtıń qudiretli kúshi –
Ekinshi janıwar leviatan (Ayıp 41:1-34), ot shıǵaratın qanday da bir qudiretli teńiz ajdarı! Sol sıyaqlı Allah, Óziniń qudiretli kúshinde, qolǵa túspeytuǵın hám jeńiw múmkin emes. Oǵan qarsı islengen hesh bir qural tabıslı bola almaydı. Ol Óziniń kúshi hám qudretine isharat etetuǵın anıq iz qaldıradı. Eger biz leviatanı jeńe almasaq, onı jaratqan Allahqa qalay qarsı tura alamız? Biz bul eki janıwardıń qaysısı Allahtı bizge jaqsıraq súwretleytuǵının sheshe alamız. Eger biz Oǵan erikli túrde kelsek, Ol bizge behemot sıyaqlı boladı, biraq eger biz Onıń ashıwın qozǵasak, Ol leviatanǵa aylanadı! Qaysısın saylaymız?
Ayıptıń juwapları
Birinshi juwap –
Allahtıń eki sóylewi arasında, Ayıp juwap beredi: «Men múnásip emespen – Saǵan qalay juwap bere alamın? Men qolımdı awzıma qoydım. Men bir ret sóyledim, biraq juwabım joq – eki ret, biraq endi hesh nárse aytpayman» (Ayıp 40:3-5). Ayıp endi shaǵım etiwdi toqtatıwǵa, hám Allahtı shın júrekten tıńlawǵa tayın. Biz de Allahqa ne islew kerek ekenligin aytıwdı toqtatıp, shataqlıǵımız hám azabımız ortasında Onı tıńlawımız kerek.
Sońǵı juwap –
Ayıp Allahtı tıńlap, Onıń sózleriniń mánisleri haqqında oylaǵannan keyin, sońǵı ret juwap berdi (Ayıp 42:1-6). Ol Allahtıń Hákim ekenligin kórdi: «Men Seniń barlıq nárselerdi isley alatuǵınıńdı bilemen; Seniń hesh bir joybarıń toqtatıla almaydı.» Ol óz sheklewlerin qabıl etti: «Men túsine almaytuǵın nárseler haqqında sóyledim, meniń biliwim ushın óte ájayıp nárseler.» Ol juwaplarǵa úmit etken edi, biraq onıń ornına Allahtıń bar ekenligin aldı. Hám Allahtıń shaxsınıń haqıyqatlıǵı onı ibadatta júzine túsirdi.
Sol sıyaqlı, bizdiń ómirdegi rolimiz Allahtı soraw emes, al Oǵan juwap beriw, Oǵan ibadat etiw. Biz tıńlawımız, qarawımız hám ómirdi tolıq seziniwimiz kerek, sudya poziciyasında emes, al student poziciyasında. Aqır-aqıbet Ayıp bılay dedi: «Sonlıqtan men ózimdi jek kóremen hám topıraqta hám kúlde táwbe etemen.» Bul bizdiń jalǵız tańlawımız. Biz hesh qashan ózimizdi aqlay almaymız. Sonlıqtan bizdiń juwabımız ne boladı? Biz táwbe etip, Onıń keshirimin, páziletin hám muhabbatın qabıl etemiz be? Yamasa biz Allahtıń sorawlarımızǵa juwap beriwdi talap etip, tákápparlıqta dawam etemiz be?
Allahtıń juwapları
Ayıpqa juwap berildi me? –
Biz Ayıptıń sorawlar dizimin hám Allahtıń bergen juwapların qayta kórip shıqqanımızda, bálkim Allahtıń oǵan juwap bermegenligin juwmaqqa kelgen shıǵarmız. Onıń geybir sorawlarına tikkeley juwap berilmegenligi ras, biraq onıń tiykarǵı mútájligi qanaatlandırıldı. Isa jerde adamlarǵa berilgen sorawlarǵa kóbinese sonday juwap bergen. Ol geyde qolındaǵı sorawdan qashqan sıyaqlı kóringen. Biraq men Onıń haqıyqıy qıyınshılıqtı bilgenligin hám ol ústirtin sorawdıń artında jatqan tiykarǵı máselege juwap bergenligin aytqan bolar edim. Allah bizge de kóbinese sonday isleyedi!
Ele kelmegen eń úlken juwap –
Ayıp tek óziniń «Qutqarıwshısı» bolatuǵın Birine payǵambarlıq penen qarap turıwı múmkin edi, biraq búgin biz Allahtıń awırıw máselelerine eń úlken juwabı Máshihtiń Óz shaxsında ekenligin bilemiz. Allah bizge azap penen qalay gúresiwdi aytıp qoyǵan joq, hám onda biz benen bolıwdı wáde etken joq. Ol adam boldı, hám adamzat oylap tabıwı múmkin bolǵan eń jaman azap túrin Óz ústine aldı. Ol awırıwdı, bas tartıwdı, satqınlıqtı, jek kóriwdi, qıynawdı, shataqlıqtı, qáweterli ólimdi hám Allahtıń ashıwın hesh bir adam burın basqadan ótkergen dárejede basqadan ótkerdi. Allahtıń awırıwǵa sońǵı juwabı onı joq etiw emes, al onı Óz ústine alıw arqalı onıń kúshin joq etiw edi!
Biz Isanı ergenimizde, biz de azaptı qabıl etiwge shaqırılamız. Hawariylar Pawıl bılay dedi: «Men Máshihti hám Onıń tiriliwiniń kúshin hám Onıń azaplarında sherikleslikti biliwdi qáleymen, Onıń óliminde Oǵan uqsas bolıw ushın» (Filipililerge 3:10). Tek bul ómirde biz Rabbı ushın azap shege alamız. Biz Máshihtiń azaplarında sheriklesiwge tayınbız ba? Biz Ayıptıń Allah penen namazda gúresiw, Oǵan juwaplar ushın baqırıw mısallarına eriwge tayınbız ba? Biz óz awırıwımızdı hám shataqlıǵımızdı Oǵan alıp kele atırmız ba? Allah bizdiń Ákemiz, hám Ol bizdi Oǵan baqırıwımızdı qáleydi: «Maǵan shaqırıń, men sizge juwap beremen hám siz bilmeytuǵın úlken hám izertlenbeytuǵın nárselerdi aytaman» (Eremıya 33:3).
