ИСРАИЛ ПӘРЎАЗДА Исраилдиң еки келешектеги ибадатханасы
Бүгинги күнде Иерусалимдеги Ибадатхана таўында, биринши ҳәм екинши еврей ибадатханаларының орнында ҳеш қандай ибадатхана жоқ. Оның орнына, Қуббатус-Сахра ҳәм Әл-Ақса мешити, еки мусылман зыярат ететуғын орын, сол жерде тур. Бирақ, еврейлер ҳәли де Ибадатхана таўын дүньядағы ең муқаддес орын деп биледи. Оның сиясий жарылғыш зат ҳәм Жырақ Шығыс тынышлығы ушын ҳәр қандай формуланың бир бөлеги екенлиги таң қалдырмайды!
Муқаддес Китапқа бола, таўда тағы бир ибадатхана болады. Бирақ қалай ҳәм қашан болатуғыны ҳәли белгисиз. Муқаддес Китап пәрўазын “сүйетуғынлар” буның қалай жүз бериўи мүмкин екенлиги ҳаққында ҳәр түрли сценарийлер усынды – жер силкиниўден баслап жарылғыш затларға шекем, ҳәтте Ибадатхана таўы платформасының қулаўына шекем!
Кейбир жақсы нийетли мәсихшилер келешектеги ибадатхана ҳаққындағы Муқаддес Китап пәрўазларын руўхыйластырыў керек деп есаплайды, олардың Шерковқа яки жеке мәсихшиге тийисли екенлигин айтады. Ҳақыйқатында да, 1 Коринфлилер 3:16 Шерковтың, Мәсихтиң денеси сыпатында, Муқаддес Руўхтың руўхый ибадатханасы екенлигин анық көрсетеди. Ҳәм 1 Коринфлилер 6:19 ҳәр бир исениўшиниң денеси ҳүрметлениўи ҳәм таза тутылыўы керек екенлигин үйретеди, себеби ол да Муқаддес Руўхтың ибадатханасы. Бирақ бул Жаңа Ўәсият ҳақыйқатлары Иерусалимдеги сөзсиз келешектеги ибадатхана ҳаққындағы Муқаддес Китап пәрўазларын өзгертпейди.
Келешектеги ибадатхана мәселеси, Муқаддес Китап Ибадатхана таўында ҳәли еки ибадатхана болатуғынын үйреткенин түсингенде қыйынласады – Азап ибадатханасы, одан кейин Мыңжыллық ибадатхана.
Азап ибадатханасы Ийса Өзиниң Зәйтүн таўындағы сөзинде Азап ибадатханасына тоқталды: “Даниел пайғамбар арқалы айтылған ‘жексен етиўши жиркенишли нәрсени’ муқаддес жерде турғанын көргениңизде... онда Яҳудеядағылар таўларға қашсын” (Мт. 24:15-16 NASB). Әлбетте, Даниел пәрўаз еткениндей, бул нәпаклық жүз бериўи ушын сөзсиз ибадатхана болыўы керек. Бул пәрўаз бурынғы ибадатханада орынланған ба?
Ҳақыйқатында да, Даниелдиң пәрўазынан кейин ибадатхана нәпак етилди, қашан Сириялық Антиох IV Яҳудеяға басып киргенде (б.з.б. 175-164). Ол күнделик қурбанлықлар тоқтатылыўы керек екенлигин жәриялады, ҳәм ол ибадатхананың муқаддес жерине грек қудайы Зевстиң ҳәйкелин орнатып, “жексен етиўши жиркенишли нәрсени” орнатты. Даниел бул тарийхый ўақыяларды пәрўаз етти (Дан. 11:21-35). Әсиресе мынаған итибар бериң: “Одан күшлер шығады, ибадатхана қорғанын нәпак етеди, ҳәм турақлы қурбанлықты жоқ етеди. Ҳәм олар жексен етиўши жиркенишли нәрсени орнатады” (Дан. 11:31). Бирақ Даниел 11 пәрўазының бул орынланыўы Ийса Өзиниң Зәйтүн таўындағы сөзин айтқаннан әдеўир алдын жүз берди, онда Ол “жексен етиўши жиркенишли нәрсениң” ҳәли келешекте екенлигин көрсетти.
Бирақ, Антиох IV тәрепинен нәпак етиў Даниел тәрепинен пәрўаз етилген жалғыз “жексен етиўши жиркенишли нәрсе” емес еди, себеби 12:9-11-де биз ақырғы заманлардағы басқа бир нәрсе ҳаққында оқыймыз: “Жолыңды даўам ет, Даниел, себеби бул сөзлер ақырғы заманға шекем жасырылған ҳәм мөрленген”. Ийсамыз Өзиниң Зәйтүн таўындағы сөзинде бул келешектеги “жиркенишли нәрсе” ҳаққында айтып атырғаны анық. Паўыл да келешектеги “ҳуқықсызлық адамы” ҳаққында жазғанда оны нәзерде тутқан, ол “Қудайдың ибадатханасында отырады, өзин Қудай сыпатында көрсетеди” (2 Тес. 2:34).
Ибадатхананың б.з. 70-жылы Рим тәрепинен нәпак етилиўи ҳәм жоқ етилиўи, әлбетте, Ийсамыздың Зәйтүн таўындағы сөзинен кейин, ҳәтте Паўылдың жазбаларынан кейин болды. Бул Даниел 12-деги нәпаклық пәрўазының орынланыўы ма еди? Рим әскерлери Иерусалимди басып алып, Ҳирод Уллы тәрепинен қурылған ибадатхананы жоқ еткенде, пәрўаз етилген “ақырғы заманлар” орынланған ба еди? Иерусалимниң б.з. 70-жылы жоқ етилиўи, әлбетте, бул пәрўаздың жарым-жартылай орынланыўы еди, Луканың Зәйтүн таўындағы сөзи ҳаққындағы баяны анық көрсетеди: “Бирақ Иерусалимди әскерлер қоршап алғанын көргениңизде, онда оның жексен етилиўи жақын екенлигин билиң... ҳәм олар қылыштан қулайды, ҳәм барлық халықларға тутқын етип алып кетиледи; ҳәм Иерусалим Ғайрыйдинлер тәрепинен басқыланады, Ғайрыйдинлердиң заманлары орынланғанға шекем” (Лк. 21:20-24).
Иерусалимниң б.з. 70-жылы қулағанынан бери “Ғайрыйдинлердиң заманлары” әмелде екенлиги, Зәйтүн таўындағы пәрўаздың жарым-жартылай орынланғанын көрсетеди. Бирақ, бул пәрўаздың толық орынланыўы Ийсаның қайтып келиўине алып баратуғын ўақыяларды күтеди, Зәйтүн таўындағы сөз ҳәм Даниел 12-ниң контекстлери анық көрсетеди. Матфей 24-те Ийса сол күнлердеги азаптың дүнья тарийхындағы ҳеш қандай қыйыншылық ўақтынан да қаттырақ болатуғынын айтты (Мт. 24:21).
Б.з. 70-жылы Римниң басқыншылығы үлкен қыйыншылық ўақты еди, бирақ анық дүнья тарийхындағы ең жаман апат емес еди. Буннан тысқары, Ийса Өзиниң қайтып келиўи ҳаққында “сол күнлердеги азаптан кейин дереў” айтты (Мт. 24:29). Демек, Ийса Матфей 24:15-те нәзерде тутқан ибадатхана, онда жексен етиўши жиркенишли нәрсе орнатылады, Римлилер тәрепинен жоқ етилген ибадатхана бола алмайды. Келешекте сөзсиз ибадатхана қурылады, ол келешектеги Азап дәўиринде жаманлық күшлери тәрепинен ийеленеди.
Азап ибадатханасы биздиң өмиримизде қурыла ма, жоқ па, ҳәли белгисиз. Ҳәзирги ўақытта, Исраилдеги топарлар келешектеги ибадатхананы күтип, Шығыў 25-40-тағы көрсетпелерге бола ибадатхана буйымларын ҳәм руўханий кийимлерин таярлап атыр. Бул ҳәрекетлер Азап ибадатханасының қурылысына қалай сәйкес келеди, белгисиз, ҳәм Келисим сандығы табыла ма, жоқ па, ҳәли де белгисиз. Бирақ пәрўаз етилген Муқаддес Китап үлкен Азап дәўири ушын ислейтуғын ибадатхананың болыўын анық талап етеди.
Мыңжыллық ибадатхана Езекиел 40-48-де даңқлы келешектеги ибадатхананың толық көриниси бар. Езекиелге оның анық өлшемлери берилди (Езек. 40-42), ҳәм ол Ийсаның даңқының бул ибадатханаға қайтып келиўин көрди (Езек. 43). Езекиелге руўханийлер ҳәм левийлердиң ўазыйпасы ҳәм бул келешектеги ибадатханадағы сыйыныў тәртиби ҳаққында толық мағлыўматлар берилди (Езек. 43-46). Оған келешектеги ибадатхананы қоршап турған аймақтың жобасы көрсетілди (Езек. 45). Ҳәм оның көриниси Иерусалимдеги келешектеги топографиялық өзгерислер ҳәм Исраилдиң 12 руўы менен пүткил жердиң сиясий қайта шөлкемлестирилиўи менен жуўмақланады.
Егер биз жақсы интерпретация принциплерин қоллансақ, Езекиелдиң көринисиндеги ибадатхана келешекте қурылыўы керек деген жуўмаққа келиўимиз керек. Оның биринши еврей ибадатханасының жоқ етилиўи ҳаққындағы көриниси сөзсиз орынланғанлықтан (Езек. 7-12), оның келешектеги ибадатхана ҳаққындағы көриниси сөзсиз орынланады деп болжаў ақылға уғрас – оның көп толық мағлыўматларына шекем! Ҳәм сонша көп толық мағлыўматлар бар, бул келешектеги ибадатхананы Шерковқа руўхый силтеме сыпатында интерпретациялаў қыйын. Неге Қудай Муқаддес Руўхтың ибадатханасы сыпатында Шерковқа ҳеш қандай тийисли болмаған сонша көп толық мағлыўматларды қосады? Келисимлирек интерпретация Езекиелдиң ибадатханасы сөзсиз екенлигин ҳәм Ийсаның жердеги сөзсиз патшалығы ушын қурылатуғынын көрсетеди. Аян 20:6-ға бола, бул патшалық 1000 жыл даўам етеди, ҳәм Езекиелдиң көринисиндеги ибадатхана илаҳий ҳүкиметтиң орайы сыпатында хызмет етеди.
Бул Мыңжыллық ибадатхана Азап ибадатханасы менен бирдей улыўма орында қурылса да, оның бирдей ибадатхана болмайтуғынын көрсететуғын белгилер бар. Бириншиден, Ийса қайтып келгенде Иерусалимде топографиялық ҳәм геологиялық өзгерислер жүз береди. Закария 14 Зәйтүн таўының екиге бөлинип, үлкен ойпатлықты пайда ететуғынын көрсетеди. Сондай-ақ, Езекиел 47 Иерусалимдеги ибадатхана аймағынан шығысқа Өли теңизге ҳәм батысқа Жер Орты теңизине үзликсиз жаңа жер асты суўы ағып туратуғынын көрсетеди.
Муқаддес Китап бул “жерди қозғаўшы” ўақыялар Азап ибадатханасын жоқ ете ме, жоқ па, айтпайды, бирақ олар, әлбетте, буны ислеўге жетерли дәрежеде үлкен. Буннан тысқары, Мыңжыллық ибадатхананың өлшемлери соншалық үлкен, ол топографиялық ҳәм геологиялық өзгерислер жүз бергеннен кейин қурылыўы керек сияқлы көринеди. Сонлықтан, келешектеги Мыңжыллық ибадатхана келешектеги Азап ибадатханасынан басқаша болыўы керек.
Закария 6:9-15-теги мәсихшилик үзигинде – биз келетуғын Мәсих келешектеги ибадатхананың қурылысын жеке өзи басқаратуғынын үйренемиз. Закарияның пәрўазындағы бул келешектеги сөзсиз ибадатхана Мыңжыллық ибадатхана болады, ол Мәсихтиң жердеги 1000 жыллық ҳүкимранлығы ушын қурылады. Бул пәрўазды бүгинги Шерковқа силтеме сыпатында интерпретацияламаў керек. Закарияның замандаслары оны Мәсих Өзиниң жердеги патшалығы үстинен ҳүким сүретуғын сөзсиз ибадатхананың ўәдеси деп түсинди – ҳеш қандай бәсекесиз!
Закарияның пәрўазы Мәсихтиң биринши келиўинде орынланбады, себеби Патша ҳәм Оның патшалығы қабыл етилмеди. Сол әўлад Ийсаға бойсынбады. Бирақ Мәсихтиң екинши келиўинде дүнья жүзиндеги “жырақтан” (Зах. 9:15) еврейлердиң тақўа қалдығы болады, олар Ийсаны өзлериниң Мәсиҳи ҳәм Қутқарыўшысы сыпатында таныйды ҳәм қутлықлайды. Бул қалдық Римлилер 11:26-дағы “пүткил Исраил”: “Ҳәм солай пүткил Исраил қутқарылады, жазылғанындай, ‘Қутқарыўшы Сионнан келеди, ҳәм Яқубтан нәпаклықты жоқ етеди’”. Бул еврей исениўшилери Мыңжыллық ибадатхананы қурыўда Ғайрыйдин исениўшилерине қосылады. Закарияның пәрўазы Небухаднезар тәрепинен жоқ етилген ибадатхананы қайта қурып атырған өз заманындағы еврейлер ушын қандай үлкен руўхландырыў болған болар еди. Олардың қайта қурылған ибадатханасы Сулайманның ибадатханасының даңқына салыстырғанда көп емес еди, бирақ ол Мәсихтиң жоқары ҳүким сүретуғын даңқлы келешектеги ибадатхананың қурылысын алдын ала көрсетти!
Қурбанлықлар мәселеси Кейбир мәсихшилер Езекиелдиң ибадатхана көринисин сөзсиз интерпретациялаў менен машқалаларға дуўшар болады, себеби ол ҳайўан қурбанлықларының қайта тиклениўин аңлатады (Езек. 43-46). Сөзсиз қурбанлықлары бар сөзсиз ибадатхана Еврейлерге 10:10-14-ке қарама-қарсы келмей ме? Дәслеп, бул сөзсиз ибадатханаға тосықсыз теологиялық ҳәм герменевтикалық тосық сыяқлы көринеди. Бирақ, Еврейлерге 10 келешекте ҳеш қашан ҳайўан қурбанлықлары бола алмайды деп айтпайды. Дәлил сол, ҳайўан қурбанлықлары ҳеш қашан гүнаны жоқ ете алмайды! Ески Ўәсияттағы ҳайўан қурбанлықлары Қудайдың Қозысының қурбанлығын пәрўаз етип көрсетти. Егер ҳайўан қурбанлығы мыңжыллық патшалық дәўиринде қайта тикленилсе, бул қурбанлықлар алдыннан орынланған қутқарыўды еслетеди. Олар Ески Ўәсият қурбанлықлары сыяқлы гүналарды жоқ етпейди, бирақ олар исениўшилерге ҳәм исеними жоқларға гүнадан қутқарылыўдың баҳасын еслетеди.
Мыңжыллық патшалық дәўиринде, Шерков ҳәм Ески Ўәсият әўлийелери Мәсих пенен бирге ҳүким сүреди, бирақ жерде гүнакар тәбиятлы адамлар да жасайды. Кейбирлери исениўшилер болады, бирақ кейбирлери исеними жоқлар болады. Азаптан шығып, Мыңжыллыққа киретуғын ҳәр бир адам исениўши болады, бирақ патшалықтың 1000 жылы даўамында туўылғанлардың ҳәммеси исениўши болмайды. Гүна болатуғынлықтан, Ийса Мыңжыллық дәўиринде “темир таяқ пенен ҳүким сүреди” (Аян 2:27; 12:5; 19:15). Ҳәм исеними жоқлар болатуғынлықтан, Шайтан көплерди алдап, Мыңжыллықтың ақырында оларды көтерилиске баслайды (Аян 20:7-9). Ийсаның бул жер үстинен Патша сыпатында ҳүким сүриўи гүнаны жоқ етпейди, ҳәм адамларға гүнаның муқаддес Қудайға қарсы аўыр қылмыс екенлигин еслетип турыў керек болады. Ҳәтте даңқлы мыңжыллық патшалықта да қутқарылыўдың үлкен баҳасын умытыўға бейимлик болыўы мүмкин. Шерков Ийсаның кресттеги қымбат қурбанлығын еслеў ушын Ийсаның Кешки Аўқатын байрам етеди – бирақ ол тек “Ол келгенге шекем” (1 Коринфлилер 11:26) әмелге асырылады. Мыңжыллықтағы ҳайўан қурбанлықлары, әлбетте, Голготаны еслетеди. “Сойыўға алып барылған” қозы қутқарылыўдың баҳасын умытылмас еслетпеси!
Ақырғы Кешки Аўқаттағы Пасха аўқатында, Ийса “оны Қудай патшалығында орынланғанға шекем ҳеш қашан жемеймен” деди (Лк. 22:16). Мыңжыллық дәўиринде, Пасха ҳәм басқа қурбанлықларды қамтыған байрамларды тойлаў жаңа келисим астындағы қайта тикленилген Исраил ушын мағыналы (Ерм. 31:31-34). Сонда Исраил, сондай-ақ Патшалықтың қутқарылған Ғайрыйдинлери, Ески Ўәсият қурбанлықларының руўхый мағынасын көре алады. Мыңжыллық ибадатхана ҳәм қайта тикленилген қурбанлық системасы Ийсаға Исраилдиң Мәсиҳи ҳәм дүньяның Қутқарыўшысы сыпатында итибарды қаратады. Сол күни, Исраил, Қудай дәслеп нәзерде тутқанындай, халықларға нур болады. Мәңгилик жағдайда ибадатхана яки қурбанлықлар болмайды, себеби “қарғыстың” тәсирлери жоқ етиледи (Аян 21:22; 22:3), бирақ мыңжыллық патшалық гүнасыз мәңгилик жағдайдан алдын келеди. Мыңжыллық дәўиринде, қутқарылғанлар, еврейлер де, Ғайрыйдинлер де, Ийса менен биргеликте Иерусалимге Оған сыйыныў ушын келип, Ийса менен биргеликте болады (Зах. 14:16-21).
Пәрўаз етилген Муқаддес Китап келешекте еки ибадатхана болатуғынын көрсетеди. Ҳошея 3:4-5 Исраил “қурбанлықсыз... яки бутсыз” қалатуғынын “ақырғы күнлерге” шекем айтады. Сол ақырғы күнлерде, олар узақ болмаўы мүмкин, Азап ибадатханасы қурылады, онда бутқа сыйыныў ҳәм “жексен етиўши жиркенишли нәрсе” жүз береди. Бирақ сонда Ийса қайтып келип, Өзиниң жердеги Патшалығы ушын Мыңжыллық ибадатхананы қурады. Сонда, пүткил дүнья бул келешектеги ибадатхана ҳәм оның жаңа келисим астындағы қайта тикленилген Исраилдеги ўазыйпасы арқалы Ийсаның муқаддеслигин ҳәм мәрҳаматын баҳалайды.
Дэвид Рейд тәрепинен