Исраил — Исраил!
*«Ҳәм солай етип пүткил Исраил қутқарылады». Римлилерге 11:26 NASB*
Бул мақаланың атамасы таңқаларлық көриниўи мүмкин, бирақ Инжилди түсиндириў ямаса герменевтика мәселеси сыпатында ол соншелли әҳмийетли, ҳәтте диний ағымлардың шегаралары да соның үстинде қәлиплескен! Ҳәр бир терең Инжил изертлеўшиси бул принциптен келип шығатуғын сораўларды шешиўи керек болғанлықтан, «Исраил — Исраил» деген түсинигин терең түсиниў жүдә әҳмийетли.
Айрым әҳмийетли сораўлар Ески Ўәсиятта еврей халқына берилген орынланбаған пайғамбарлықлар ҳәм ўәделер келешекте ҳақыйқый Исраилге сөзсиз орынлана ма, ямаса олар бүгин Шіркеўде руўхый жақтан орынланып атыр ма? Исраилди Ески Ўәсияттағы Шіркеў, ал Жаңа Ўәсияттағы Шіркеўди «жаңа Исраил» деп қарастырыў керек пе? Инжил тарийх даўамында тек бир «Қудай халқы» бар екенлигин, Ески Ўәсиятта «Исраил» ҳәм Жаңа Ўәсиятта «Шіркеў» деп аталғанын үйрете ме? Ямаса Инжил олардың арасында турақлы түрде айырмашылық жасай ма?
Бул сораўларға қалай жуўап бериўимиз Ески Ўәсияттағы Исраилге берилген пайғамбарлықлар ҳәм ўәделерди түсиндириўимизде үлкен айырмашылық туўдырады. Бул мәселени түсиниў ушын, түсиндириўдеги бул әҳмийетли айырмашылықларды көрсететуғын Инжилдиң үш жерин қарастырайық.
Үш пайдалы мысал Бириншиден, Ибраҳимниң әўладларына Ибраҳимниң келисиминде ҳақыйқый жер ўәде етилген бе, ямаса Қудай мәсихшилер мийрас ететуғын «руўхый» жер ҳаққында образлы түрде айтқан ба? (Жаратылыс 12:6; 13:14-17; 15:18). Ибраҳим ҳәм басқа патриархлар бул шексиз ўәдени сөзсиз қабыл етти. Жыллар өткен соң, еврейлер Бабыл тутқынлығында болғанда, Езекиел пайғамбар Исраилдиң бойсынбаўшылығына қарамастан, бул «жер келисиминиң» сөзсиз орынланыўына тәсир етпегенине исенди (Езекиел 28:25-26). Бул ўәделерди илҳамланған пайғамбар қалай түсиндирген болса, биз де солай түсиндириўимиз логикалық.
Екинши мысалымыз — Ишая 11-де Исраилдиң дүньяның ҳәр жеринен, соның ишинде «теңиз аралларынан» (Ишая 11:11) өз ўатанына екинши мәрте қайтып келиўи ҳаққындағы пайғамбарлық. Ишая 43:5-те бул қайтып келиў ўақтында көп адамлар «батыстан» келеди делинген. Бул қайтып келиў ҳеш қашан болмаған, солай етип биз бул пайғамбарлықты қалай түсиндиремиз? Бул Ўәде етилген жерге қайтып келиў келешекте сөзсиз болады ма? Ямаса биз бул пайғамбарлық ҳақыйқый Исраилге тийисли емес, бирақ дүнья жүзиндеги динге киргенлер «жаңа Исраил» деп қарастырылған Шіркеўге киргизилгенде руўхый жақтан орынланады деп шешиўимиз керек пе? Ҳәм Ишая 11:6-9-дағы ҳайўанлардың тыныш жағдайын қалай қараймыз? Бул Жәннетке уқсас сүўретлеў жердеги келешектеги ҳақыйқый тынышлықтың пайғамбарлығы ма, ямаса бул «қасқырға уқсас» ҳәм «қозыға уқсас» адамлардың Шіркеўде тынышлықта жасаўын сүўретлеўдиң образлы усылы ма? Герменевтикалық жақтан турақлы болыў ушын, биз бул жерин еки түрли түсиндире алмаймыз. Я оның образлы ҳәм бүгин Шіркеўде «жаңа Исраил» сыпатында руўхый жақтан орынланып атыр, я оның сөзсиз ҳәм келешекте сөзсиз орынланады – себеби Исраил ҳәли де Исраил.
Үшинши мысалымыз Езекиел 47-де. Бул пайғамбарлық көринисинде Езекиел келешекте Исраил ушын үлкен физикалық берекетлерди болжаған. 1-10-аятларда Иерусалимдеги Ибадатхана аймағынан Өлик теңизге ағып баратуғын суў ҳаққында толық баян берилген. Нәтийжеде, Өлик теңиз (бүгин ҳеш қандай суў жанлыларын қоллап-қуўатламайды) таза болып, көп балықлар менен толады. Биз Исраил ушын бул берекетти қалай түсиндиремиз? Оны аллегория сыпатында қарастырыў керек пе – Шіркеў ушын үлкен руўхый берекетлер, «жаңа Исраил», тири суўдың Инжил ағымы бул өлик дүньяға ағып шығады ма? 10-аятта, мәсихши адам балықшылары гүнада өлик болған бул дүньядан динге киргенлерди тутып атыр ма? Бул Мухаддес Руўхтың Ибадатханасы ҳәм өмир дәрьясының дереги болған Шіркеў ушын пайғамбарлық көринис пе? Ямаса Исраил ҳәли де Исраил, ҳәм Езекиелдиң пайғамбарлық көриниси келешекте Исраилге сөзсиз келетуғын үлкен физикалық берекетлердиң анық ўәдеси ме?
Шіркеў қашан басланды? Бул үш мысал Исраил ҳәм Шіркеў арасында айырмашылық жасамасақ, түсиндириўде үлкен айырмашылықлар келип шығатынын көрсетиў ушын жетерли болыўы керек. Исраилге берилген көп орынланбаған пайғамбарлықлар ҳәм ўәделер руўхыйландырылып, Шіркеўге өткерилиўи керек пе, ямаса олар келешекте Исраил менен сөзсиз орынланады ма? Әлбетте, бул сораўды шешиўдеги тийкарғы мәселе Шіркеў қашан басланғанын анықлаў болып табылады.
Айрым мәсихшилер Ески ҳәм Жаңа Ўәсиятлардағы Қудай халқы арасында ҳеш қандай айырмашылық жоқ деп есаплайды ҳәм Шіркеў Ески Ўәсиятта басланған деп ойлайды. Егер бул ҳақыйқат болса, Ески Ўәсияттағы Исраилге берилген пайғамбарлықлар ҳәм ўәделерди Жаңа Ўәсияттағы Шіркеўге өткериў ушын дәлил келтириў мүмкин. Мысалы, егер Шіркеў Ибраҳимниң Қудайға болған исеними менен басланған болса, Ибраҳимниң келисимин Ески Ўәсияттағы Қудай халқынан (Исраил) Жаңа Ўәсияттағы Қудай халқына (Шіркеў) өткериў ушын нызамлы Инжил тийкары болар еди, ҳәм биз олардың арасындағы айырмашылықты дурыс түрде жоққа шығара алар едик. Исраилди «Ески Ўәсият Шіркеўи» ҳәм Шіркеўди «жаңа Исраил» деп қарастырыў мүмкин болар еди. Бирақ Шіркеў Ески Ўәсиятта басланған ба?
Бирақ, Инжил Шіркеў Ески Ўәсият дәўиринде басланбағанын, бирақ Еллик күнлик байрамда Мухаддес Руўхтың келиўи менен басланғанын үйретеди (Ҳаўарийлердиң ислери 2). Инжилде Шіркеў ҳаққында биринши мәрте Матай 16:18-де айтылған, онда Ийса: «Мен Өз Шіркеўимди қурыўым керек, ҳәм Адас дарўазалары оны жеңе алмайды», – деген. Егер Шіркеў Ески Ўәсиятта пайда болған болса, Ийса: «Мен Өз Шіркеўимди қурып атырман», – дер еди. Ийса бул сөзди айтқанда, Шіркеў әли жоқ еди.
Шіркеўдиң Ески Ўәсиятта басланбағанына исениў ушын және бир себеп – Жаңа Ўәсият оны «сыр» деп атайды (Ефесликлерге 3:1-12). Бүгин биз «сыр» сөзин ғайрытабийий ўақыяны ямаса тыңшылық романын сүўретлеў ушын қоллансақ та, Жаңа Ўәсият оны Ески Ўәсиятта жасырылған, бирақ Мәсихтиң келиўи менен Жаңа Ўәсиятта ашылған Инжил ҳақыйқатын айтыў ушын қолланған. Егер «Шіркеў» тек ғана адамзат тарийхы даўамында Қудай халқының атын өзгертиў болса, ол сыр деп аталмас еди. Шіркеўдиң сыры Шіркеўдиң Мәсихтиң денеси ҳәм келини екенлиги ҳаққындағы ҳақыйқатларды қамтыйды (Ефесликлерге 5:30-32). Ол Мәсихтиң келиўинен алдын бар бола алмас еди. Шіркеў өзгеше ҳәм Исраилден айырылыўы керек.
Шіркеў Жаңа Ўәсиятта тек ғана сыр деп аталмайды, ал бул сыр ашылған Паўыл да Шіркеўдиң жаңа екенлигин атап өткен. Еврей ҳәм ғайрый-еврей мәсихшилер «бир жаңа адам» болып қәлиплесиў ушын бирге келтирилген (Ефесликлерге 2:15). Бул жердеги «жаңа» сөзи грекшеде «жақында» дегенди емес, ал «басқаша» дегенди аңлатады. Шіркеў формасы, сапасы, минези ҳәм тәбияты жағынан одан алдын болған ҳеш нәрседен басқаша. Паўылдың Шіркеўди сүўретлеўи бурыннан бар болған «еврей адамға» ғайрый-еврейлердиң жақында қосылғаны ҳаққындағы идеяны жеткермейди. Ол тек ғана еврейлерден ибарат «ески Исраилдиң» еврейлер ҳәм ғайрый-еврейлерден ибарат «жаңа Исраилге» айланып атырғанын сүўретлемейди. Шіркеў Исраилден маҳияты жағынан жаңа ҳәм айрықша нәрсе.
Буннан тысқары, Ефесликлерге 2:20-да исениўшилердиң бул жаңа денеси «ҳаўарийлер ҳәм пайғамбарлардың тийкарына, Ийса Мәсихтиң Өзи мүйеш тасы болған» имаратқа уқсатылады. Имараттың тийкары әлбетте имараттан алдын келеди. Егер бул Инжил оның тийкарға, Ийса Мәсихтиң Өзи мүйеш тасы болған имаратқа қурылып атырғанын айтса, Шіркеў Ески Ўәсият дәўиринде баслана алар ма еди?
Зәйтүн тереги мысалы Римлилерге 9-11-де Паўыл Шіркеўдиң «жаңа Исраил» деп аталған нәрсени алмастырмағанын ямаса болмағанын дәлиллеген. Бул баптар Қудайдың ойында, Жаңа Ўәсият дәўири келген ҳәм универсал Шіркеў қәлиплескен болса да, Исраил ҳәли де Исраил екенлигин анық көрсетеди. Бүгинги күни мәсихши еврейлердиң Шіркеўдиң бир бөлеги екенлиги, Қудайдың Исраил ушын миллет сыпатында енди режелери жоқ дегенди аңлатпайды. Зәйтүн тереги мысалы (Римлилерге 11) бул ҳақыйқатты тастыйықлайды.
Римлилерге 11-де бүгинги күни жеке еврей мәсихшилердиң Шіркеўдиң бир бөлеги екенлиги (Паўылдың өзи мысал болып табылады) көрсетилсе де, ол еврей миллетиниң келешекте Ийсаға қайтатуғынын да үйретеди. Бул Римлилерге 11:26-дағы «пүткил Исраил». Зәйтүн тереги мысалы «пүткил Исраил қутқарылады» деген шатастыратуғын ҳәм көп талқыланған Инжил сөзин түсиниў ушын тийкарғы әҳмийетке ийе. Мысалда, зәйтүн тереги Қудайдың айрықша ырайымының орнын билдиреди. Бул имтиязлы орынды биринши болып Исраил ийелеген, ҳәзир ғайрый-еврейлер ийелеп тур, ҳәм келешекте Исраил және ийелейди.
Бул мысалды қолланған ҳалда, Паўыл Исраил миллетиниң Қудайдың ырайымының бурынғы орнынан ўақтынша шетке қойылғанын, ал Қудайдың ырайымы ғайрый-еврейлерге – жабайы зәйтүн бутақларына – барып атырғанын көрсетеди. Исраил келешекте еврейлер Ийсаға қайтқанда «ең қолайлы миллет» статусын және алады. Бул үлкен ҳақыйқат та «сыр» деп аталады (Римлилерге 11:25), себеби ол Жаңа Ўәсият дәўирине шекем толық ашылмаған еди.
Римлилерге 11-ди түсиниўде, зәйтүн бутақлары Шіркеўдеги исениўшилерди билдирмейтуғынын таныў әҳмийетли. Зәйтүн тереги Шіркеўди емес, ал Қудайдың адамзат пенен қатнасықларындағы ырайым орнын билдиреди. Егер ол Шіркеўди ҳәм бутақлар Ески ҳәм Жаңа Ўәсият дәўирлериндеги Қудай халқын билдиргенде, бизде ҳақыйқый исениўшилердиң «кесип тасланғаны» ҳаққында үлкен теологиялық мәселе болар еди. Зәйтүн тереги Қудайдың имтиязлы орнын билдиреди, оны биринши болып Исраил ийелеген, ҳәзир ғайрый-еврейлер ийелеп тур, бирақ және Исраил ийелейди.
Бул мысалды еске алып, Римлилерге 11:26-ның анық пайғамбарлығы ушын Закария 13-ке өтейик. Қутқарылатуғын «пүткил Исраил» еврей халқының үштен биринен ибарат болады. Закария 13 бизге гүнадан тазалаў процесинде Исраил халқының үштен еки бөлеги жоқ етилетуғынын айтады (Закария 13:8). Қалған үштен бири қутқарылады. «Олар Мениң атымды шақырады, ҳәм Мен оларға жуўап беремен; Мен: ‘Олар Мениң халқым’, – деймен, ҳәм олар: ‘Ийса – биздиң Қудайымыз’, – дейди» (Закария 13:9).
Бул пайғамбарлық ўақыялар ушын тийкар ҳәзирги ўақытта таярланып атыр, бирақ Исраилдиң үлкен руўхый ояныўы «ғайрый-еврейлердиң толық саны киргенге шекем» (Римлилерге 11:25) ҳәм Шіркеў аспанға алып кетилгенге шекем басланбайды (1 Коринфликлерге 15:51-58; 1 Салоникалықларға 4:13-18). Содан кейин тәбийғый бутақлардың Қудайдың имтиязлы орнына қайтып келиў ўақты келеди. Исраилдиң динге кириўи Мәсихтиң қайтып келиўине ҳәм Оның жердеги патшалығының орнатылыўына алып келеди. Содан кейин Исраилге берилген пайғамбарлықлар ҳәм ўәделер сөзсиз орынланады – себеби Исраил – Исраил.
Қалған еки мәселе Бирақ еки мәселе ҳәли де қарастырылыўы керек. Бириншиси мәсихшилердиң Ибраҳимниң «уллары» ямаса «әўладлары» деп аталыўына тийисли (Галатиялықларға 3:7,29). Олар солай аталады, себеби Ески Ўәсиятта Исраил менен дүзилген келисимлердиң берекетлери Шіркеўге кеңейтилген (2 Коринфликлерге 7:1; Еврейлерге 8). Бирақ Исраил халқына берилген шексиз ўәделер Ибраҳимниң тәбийғый әўладынан ҳеш қашан алынбаған.
Екинши мәселе «типологияға» тийисли – Ески Ўәсияттағы адамларда, нәрселерде ямаса ўақыяларда Жаңа Ўәсият ҳақыйқатының сүўретлерин көриў. Типология нызамлы руўхыйландырыў болып табылады – мысалы, Ийсаның Өзи тәрепинен қолланған (Юханна 3:14-15). 1 Коринфликлерге 10:1-11-де Паўыл Исраилдиң шөлдеги тәжирийбелериниң тип екенлигин көрсетеди, себеби олар мәсихши өмирине руўхыйландырылған. Бирақ, типология ҳеш қашан руўхыйландырылған нәрселердиң сөзсиз ҳәм тарийхый аспектлерин өткерип бермейтуғынын еслетиў керек. Исраил ҳеш қашан руўхыйландырылып, Шіркеў тәрепинен алмастырылмайды. Типологияда Исраил ҳәли де Исраил.
Сөзсиз орынланыў Қудайдың Сөзин әдеттегидей оқығанымызда, мәниси жүдә анық болады. Қанша Ески Ўәсият пайғамбарлықлары ҳәм ўәделери Ибраҳимниң тәбийғый әўладларына сөзсиз орынланған болса, орынланбаған пайғамбарлықлар ҳәм ўәделер де келешекте Исраилге сөзсиз орынланады. Ибраҳимниң тәбийғый әўладына ўәде етилген жер – Яқын Шығыстағы Исраилдиң сөзсиз жери, онда оның әўладлары сөзсиз жасайды. Мәсихтиң келешектеги патшалығында, арыслан қозы менен сөзсиз бирге жатады. Өлик теңиздиң сөзсиз суўы таза болады, сөзсиз балықлар менен толады ҳәм сөзсиз балықшылар тәрепинен тутылады. Ҳәм Иерусалимде Ийсаның сөзсиз патшалығында сөзсиз ибадатхана қурылады.
Ески Ўәсият пайғамбарлықлары ҳәм ўәделери сөзсиз Исраилден руўхыйландырылып, «жаңа Исраил» деп аталған Шіркеўге өткерилиўи керек емес. Аслында, тарийхый Исраил миллетине берилген пайғамбарлықлар ҳәм ўәделердиң сөзсиз орынланыўын жоққа шығарып, оларды Шіркеўге өткериў Қудайдың адамзат пенен қатнасығының ҳақыйқатлығына гүман туўдырып, Оның минезин паслатыўы мүмкин! Ол Өз ўәделерин Өзи айтқанындай дәл орынлай ма, ямаса орынламай ма?
Қыйын түсиндириў әдетте жаман түсиндириўди аңлатады! Турақлы герменевтика Инжил бойлап Исраил ҳәм Шіркеў арасында айырмашылық жасайды. Шіркеў – Шіркеў, ҳәм Исраил – Исраил!
Дэвид Р. Рейд тәрепинен