Шаңарақ – 2017-жыл январь – Ырыс ҳәм Ҳақыйқат журналы
Шаңарақтағы келиспеўшиликлерди шешиў / 6-бөлим
Шаңарақ қатнасықларының бузылыўы Шешилмеген келиспеўшиликлерге реакциялар қатнасықларда оғада аўыр машқалаларға алып келеди. Гейде бул келиспеўшиликлер сондай аўыр болады, сол себепли тез арадағы реакция – бул бийкарлаў – келиспеўшилик ҳәм жоқары стресс дәўириндеги кең таралған қорғаныў механизми. Жағдайға ҳәдден тысқары реакция ушын жуўапкершиликти алыўдан қашыў ушын жәбирлениўшини айыплаў тенденциясы бар. Доктор Наррамор атап өткендей, бийкарлаў белгили бир ўақыт даўамында аўыр руўхый кеселликке алып келиўи мүмкин. Бийкарлаў көбинесе проекция ҳәм фантазия менен қоллап-қуўатланады. Ол былай дейди: «Бийкарлаўды толық емлеў – бул мойынлаў».
1
Бийкарлаў Бийкарлаў – шаңарақ қатнасықларын жақсылаўға тосқынлық етеди. Ол көп жоллар менен көринеди, бул келиспеўшиликлерди шешиў ушын жуўапкершиликтен қашыўды аңсатластырады. Мен бийкарлаў инсанның гүнаға батыўынан келип шығады ҳәм Адам ата ҳәм Ҳаўа анаға барып тақалады деп есаплайман. Олар гүна қылғанда, олардың әшкере болыў қорқынышы менен байланыслы еди. Олар инжир жапырақларынан алжапқышлар жасап, өзлерин Қудайдың алдынан жасырыўға ҳәрекет етти (Бас. 3:7-10). Демек, биздиң гүнакар Адам ата тәбиятымыз себепли, бийкарлаў көбинесе, ҳәтте балалар тәрепинен де, стресс, шатасыў, келиспеўшилик, өзгерис, зорлық ҳәм зорлық-зомбылыққа, әсиресе үйдеги жағдайға реакция сыпатында көринеди. Ерте жасымыздан баслап биз жағдайдың ҳақыйқатын қабыллаўдан тез арада қорғаныў ушын бийкарлаўға сүйенемиз.
Шешилмеген келиспеўшиликлер болған көп топарлық қатнасықларда бийкарлаў түрли реакциялар менен көриниўи мүмкин, соның ишинде:
Әпиўайы бийкарлаў – келиспеўшилик ҳақыйқатта бар болса да, оны жоқ деп көрсеткендей болыў.
- Азайтыў – ерли-зайыплылар ямаса екеўи де қатнасықтағы келиспеўшиликлерди мойынлайды, бирақ оның ҳәзирги тәсирине қарамастан, келиспеўшиликлердиң қаттылығын бийкарлайды.
- Ақлаў – келиспеўшиликлерди мойынлап, бирақ екинши жұбайдың қабыл етилмеген минез-қулқын ақлайды, сол арқалы оны келиспеўшилик ушын жуўапкер емес етип көрсетеди.
- Улыўмаластырыў – келиспеўшиликлерди айтып өтиў, бирақ анық машқаладан қашыў, сол арқалы оны шешиў ушын керек болған эмоционаллық қатнасыўдан бас тартыў.
- Қашыў – ерли-зайыплылар келиспеўшиликлерди мойынлайды ҳәм ҳәтте гейде ол ҳаққында сөйлеседи, бирақ эмоционаллық бузылыўлардан қашыў ушын теманы тез-тез өзгертеди.
- Ҳүжим етиў – ерли-зайыплылар бар келиспеўшиликлер ҳаққында айтылғанда, бир-бирине ашыўланып, ҳәтте қатты ашыўланады.2 Бул жерде әдетте ерли-зайыплылар арасында қатты ашыўланыў болады, ҳәтте олар бийкарлаўда қалыўға ҳәрекет етсе де.
- Ашыўланыў Гейде бир жұбай ашыўланғанда, екиншиси үнсиз қалғанда ашыўланыў күшейеди. Ашыўланыў әдетте белгили бир ўақыт даўамында пайда болған ашыўлы жаралардың басылған сезимлерин жасырыўдан келип шығады. Сондай-ақ, ашыўланыў ашыў, наразылық ҳәм қорқынышты туўдырады ҳәм аўыр ақыбетлерге алып келиўи мүмкин. Ҳаял көбинесе өз сезимлерин ҳадал ҳәм орынлы билдириўден қорқады, сол себепли өз ашыўын ишине сақлайды. Инсан өз зыян көрген сезимлерин қанша узақ басса, ол ашыў, қорқыныш, ашыўланыў ҳәм бас тартыў менен соншалық көп қамтылады.
Ер ямаса ҳаял шешилмеген келиспеўшиликке байланыс орнатыўдан бас тартыў ямаса бузыўшы ҳәм/ямаса жоқары эмоционаллық түрде байланыс орнатыў арқалы жуўап бериўи мүмкин. Еки жұбай да итибарды тартыў ямаса наразылықты шығарыў ушын өз-өзине ямаса басқаларға зыян жеткериў менен қорқытыўы мүмкин, ямаса ҳеш қандай себепсиз жаман минез-қулқын көрсетиўи мүмкин. Бул «ҳәрекет етиў минез-қулқы» басылған ашыў ҳәм кеширмеў сезимлеринен келип шығыўы мүмкин. Қатты келиспеўшиликлерди бастан кеширип атырған бир жұбай тек муздатқышта хабарлар қалдырыў арқалы байланыс орнатқан. Ҳаял егер олар жүзбе-жүз байланыс орнатса, жарылып кетиўден қорқаман деди.
Қорқыныш Ҳаял ямаса ер шаңарақ келиспеўшилиги ортасында қорқыныш пенен байланыслы болып, азап шегиўи мүмкин. Қорқыныш қыйыншылықларды үлкенлестиреди ҳәм шешимлерди азайтады. Демек, қорқыныш инсанға түрли жоллар менен тәсир етип, қатнасықты бузыўы – ямаса ҳәтте инсанларды жоқ етиўи мүмкин. Сондай-ақ, ол Адам ата Қудайдан қорқып жасырынғанда көрингендей, байланыс алып келеди. Ҳаўарий Павлус былай деп жәриялады: «Сизлер қорқынышқа қайтадан қуллик руўхын алмадыңлар» (Рим. 8:15, ЖЖТ).
Әсиресе христиан шаңарақлары ҳеш нәрседен қорықпаўы ямаса ҳәдден тысқары қәўетерленбеўи керек, себеби биздиң аспандағы Әкемиз бизге ғамхорлық етеди. Қорқыныш биздиң Қудайға болған исенимимизге тән емес, Ол биздиң мүтәжликлеримизди қанаатландыра алады. Әлбетте, келешегимиз ҳаққында қәўетерлениў ақылсызлық (Мат. 6:25-34). Қудайға исениў – қорқынышқа қарсы дәри.
Көп топарлық қатнасықларда қорқыныш келиспеўшиликлерди шешиў процессине тәсир етеди, себеби ер ямаса ҳаял өткен аўыр тәжирийбелерди қайта бастан кешириўден, сол тәжирийбелердиң қатнасыққа теңсиз тәсиринен ҳәм бас тартылыў мүмкиншилигинен қәўетерленеди. Қорқыныш сүйиспеншилик күшине айтарлықтай тәсир етеди, еркинликти шеклейди ҳәм әззилик сезимлерин алып келеди. Ол сондай-ақ тынышсызландырыўшы ойларды да алып келеди. Доктор Тим ЛаХэй былай деп жуўмақлады: «Инсан қанша көп қорқыныш көрсетсе, екинши [жұбайдың] ашыўы соншалық үлкен болады, сол арқалы машқаланы қыйынластырады».3
Ҳәдден тысқары қорқыныш ҳәм ашыўды ишине сақлаў көбинесе депрессияға алып келеди. Ямаса, ашыў сыртқа шығарылып, қатнасықтағы басқаларға бузыўшы түрде бағытланыўы мүмкин. Ер ҳаялынан жетик болмағаны ушын одан айырылыўы ямаса оған ашыўланыўы мүмкин. Ол өз жетиспеўшилик сезимлерин ҳаялына бағытлаўы, оны айыплаўы ҳәм сынға алыўы, ямаса ҳәтте өз-өзин басқара алмай, бузыўшы болыўы мүмкин. Бул қатнасықтағы жоғалтыў сезимине реакция. Демек, машқала тек ашыўланыў емес, ал жуўапкершиликти қабыл етип, келиспеўшиликлерди шешиў, бир-бирин ҳәм өз-өзин кешириў орнына ашыўланыў жағдайында қалыў. Оның орнына, ерли-зайыплылар «айып сезими менен аўырласыўды, өз-өзине ҳәм басқаларға қарсы гүна сақлаўды, сондай-ақ өз-өзин сынға алыўшы ойлар арқалы өз-өзин жазалаўды» таңлайды.4 Егер ер ямаса ҳаял бундай ашыўлы жағдайда қалса, ол қәўипке жақын. Есиңизде болсын, ашыў – қәўиптен тек бир ҳәрип қысқа (Қ-әўип)!
ЖУЎМАҚЛАР
- Клайд М. Наррамор, Кеңес бериў психологиясы, (Мичиган: Зондерван, 1978), 278.
- [Қайта тиклениўдеги дослықлар], Он еки қәдем – руўхый саяхат, (Калифорния: Қайта тиклениў, 1988), 34-35.
- Тим ЛаХэй, Мен сени сүйемен, бирақ неге биз буншалық басқашамыз? (Орегон: Ҳарвест, 1991), 155.
- Фрэнк Б. Минирт ҳәм Пол Д. Мейер, Бәхыт – бул таңлаў, (Мичиган: Бейкер, 1978), 36-37.
Эммануэль В. Джон тәрепинен, «Шаңарақ келиспеўшиликлерин шешиў – бузылыўлар ҳәм айырылысыўлардың алдын алыў» китабынан алынған, *Оверкомер Пресс, *Овоссо, Мичиган; 1993-жыл.