«Men járdem sorap Qudayǵa nalish ettim... Qıyınshılıqta bolǵanımda, Rabbimizdi izledim; túnleri qollarım sharshamaǵan halda sozıldı hám janım teselli alıwdan bas tarttı. Seni esledim, ey Quday, hám nalish ettim... ruwhım hálsizlendi. Kózlerimdi jumıwdan saqladıń; sóylewge qıyınshılıq boldı.» Zábúr 77:1-4 NIV
Haqıyqıy máńgilik Isa Mesihtiń ergenleri depressiyaǵa túse me?
Máńgilik Isa Mesihtiń ergenleri arasında eń keń tarqalǵan ruwxıy salamatlıq dilemmalarınıń biri mına soraw menen kórsetilgen: «Eger men depressiyaǵa túsetuǵın bolsam, men haqıyqattan da máńgilik Isa Mesihtiń ergenimen be?» Kóplegen qayta tuwılǵan isenishliler ózleriniń depressiyalı ruwxıy hám emotsional jaǵdaylarınıń máńgilik Isa Mesihtiń ergeni qanday bolıwı kerek degen kózqaraslarına sáykes kelmeytuǵını menen qıynaladı. Nátiyjede, olar óz ómirlerin Másihke baǵıshlaǵanına qaramastan, kúshli ruwxıy túsiriliw hám úmitsizlik sezimleri menen gúresedi. Bunnan tısqarı, olar haqıyqıy máńgilik Isa Mesihtiń ergenleri depressiyaǵa túspewi kerek degen nadurıs túsinikke iye bolǵanlıqtan, olardıń ruwxıy ómiri zıyan kóredi. Solay etip, olar tek ǵana unamsız emotsiyalar menen gúresip qalmastan, óz isenishlerin de soraw astına aladı.
Bul maqalanıń maqseti depressiya hám máńgilik Isa Mesihtiń ergeni bolıw arasındaǵı baylanıstı izertlew. Olar bir-birin joqqa shıǵaratuǵın nárseler me, yamasa depressiya máńgilik Isa Mesihtiń ergeniniń ómir tájiriybesiniń bir bólegi bola ala ma?
Depressiyanıń tábiyatı
Depressiyanıń global dárejede kórnekli ruwxıy salamatlıq keselligi sıpatında bar ekenligi statistikalıq jaqtan tastıyıqlanǵan. Milliy Ruwxıy Salomatlıq Institutı dúnya júzilik 127 million adam depressiyadan azap shegedi dep esaplaydı. Sońǵı boljawlar hár bes amerikalıqtıń biriniń ómirinde depressiyanıń qanday da bir túrine ushırawın kútedi, hám statistika hár jılı hár 20 amerikalıqtıń biriniń depressiv buzılıwǵa ushıraytuǵının kórsetedi. Bunday statistika densawlıqtı saqlaw xızmetkerlerin depressiyanı bizdiń dáwirdiń tiykarǵı ruwxıy salamatlıq máseleleri dep atawǵa alıp keldi. Biraq, bul deklaratsiya depressiyanıń jaqında payda bolǵan qubılıs ekenligin ańlatpaydı. Depressiya áyyemgi Egipetke shekemgi hújjetlerde hám birinshi grek shıpakerleriniń jazbalarında súwretlengen. Avraam Linkoln bir waqıtları óziniń yurist sherigine tómendegi qatarlardı jazǵan: «Men házir tirilerdiń eń baqıtsız adamıman. Eger men sezgen nárse pútkil adamzat shańaraǵına teńdey bólistirilgen bolsa, jer júzinde bir de quwanıshlı júz bolmas edi. Jaqsı bolaman ba, ayta almayman. Házirgi halımda qalıw múmkin emes. Men óliwi kerek yamasa jaqsı bolıwım kerek.»
Depressiyanıń tájiriybesi usınday. Bul kóplegen túrleri bar affektiv jaǵday, biraq ol normal emotsional reakciyalardan belgili bir waqıt dawamında dawam etetuǵın belgiler menen, hám/yamasa olardıń sebepleri (eger anıqlanatuǵın bolsa) menen sáykes kelmeytuǵın kúshli belgiler menen ajıratılıwı múmkin. Joǵaltıwlarǵa, kóńil qalıwlarǵa yamasa qálemeytuǵın jaǵdaylarǵa unamsız emotsional reakciyalar júdá kúshli hám hár túrli bolıwı múmkin, biraq olar waqıt ótiwi menen azayıp, ótip ketedi. Biraq, klinikalıq depressiya hápteler, aylıqlar yamasa jıllar dawam etiwi múmkin, hám 2001-jıl 11-sentyabrdegi Amerika Qurama Shtatlarındaǵı terroristlik hújimler, jer silkiniwler, tasqınlar, dawıllar, tornadolar yamasa apatlar sıyaqlı stressli waqıyalar menen qozǵatılıwı múmkin. Depressiya sonday-aq sheshilmey qaytalanatuǵın jaǵdaylar yamasa waqıyalar menen; ómirge pessimistlik kózqaras payda etetuǵın jeke ózgeshelikler menen; waqıyalardı turaqlı túrde unamsız qayta isleytuǵın qabıl etiw tendenciyaları menen; hám ximiyalıq teńsizlik (endogen depressiya) sıyaqlı ishki yamasa biologiyalıq faktorlar menen de payda bolıwı múmkin. Depressiya hesh qanday anıq sebepsiz de payda bolıwı múmkin.
Depressiya belgileri
Depressiyanıń toǵız klassikalıq belgileri:
1) kúni boyı depressiyalı keypiyat;
2) awqatlanıw buzılıwı yamasa salmaq ózgeriwi;
3) uyqı buzılıwı;
4) psixomotor hálsizleniw yamasa qozǵalıw;
5) aldın quwanıshlı bolǵan iskerliklerge qızıǵıwshılıqtı joǵaltıw;
6) sharshaw yamasa energiya joǵaltıw;
7) qádirsizlik sezimleri hám/yamasa artıqsha, orınsız ayıplılıq;
8) dıqqattı shog'ırlantırıw yamasa anıq oylaw qıyınshılıǵı; hám
9) ólimge baylanıslı yamasa ózin óltiriw haqqındaǵı oylar/háreketler.
Úsh túrli belgi depressiyanıń bar ekenligin kórsetiwi múmkin:
1) keypiyat buzılıwı (qayǵı, ayıplılıq hám úmitsizliktiń turaqlı sezimi);
2) biologiyalıq funkciyanıń buzılıwı (uyqı joǵaltıw, awqatlanıw ózgeriwi, salmaq artırıw yamasa joǵaltıw, jınıslıq qálewdi joǵaltıw hám sharshaw); hám
3) oy buzılıwı (ólimge baylanıslı oylar, aqıldıń tez islewı yamasa hátte gallyucinaciyalar).
Awır depressiyadaǵı adamlar hesh nársege quwanıw qábiletine iye emes. Depressiyanıń qıyınshılıqları alkogol hám narkotik zatlardı (legal hám illegal) qollanıw hám ózin óltiriwdi óz ishine aladı. Depressiya sonday-aq jalǵızlıq hám izolyaciyadan payda bolıwı yamasa oǵan alıp keliwi múmkin hám qartayıwǵa baylanıslı qıyınshılıqlardıń nátiyjesi bolıwı múmkin. Depressiya kóplegen túrli formalarda basdan ótkeriliwi múmkin.
Sozılmalı depressiya uzaq múddetli, úzliksiz ózgesheliklerge iye bolıp, adamlarǵa yamasa waqıyalarga tómen juwap beriw (yamasa hátte olardan bas tartıw) hám spontanlıqtıń joqlıǵı menen xarakterlenetuǵın anıq jeke ózgeshelik úlgisin payda etiwi múmkin. Ótkir depressiya kúshli, awırlasqan hám tez payda bolatuǵın belgiler menen anıqlanadı. Epizodlıq depressiya bi-polyar (emotsiyalar maniyalı joqarı hám depressiv tómenler arasında aylanadı) yamasa uni-polyar (normal hám depressiv sezimler arasında ózgeris) bolıwı múmkin. Depressiya hár qanday jastaǵı adamǵa tásir etiwi múmkin, biraq eń kóp 25 penen 60 jas aralıǵındaǵı adamlarda ushırasadı.
Depressiyanı emlew ádette psixotrop dárilerdi, psixoterapiyanı (kognitiv-minez-qulıq terapiyası) yamasa ekewiniń kombinaciyasın qollanıwdı óz ishine aladı. Depressiyanıń sebepleri ańsat anıqlanbaǵanlıqtan, klinikalıq hám biologiyalıq (endogen) depressiyanı emlew kóbinese uqsas boladı. Bunnan tısqarı, turaqlı shınıǵıw hám dieta ózgerisi de paydalı boladı.
Depressiyanıń Bibliyalıq mısalları
Muqaddes Jazıwlar joqarıda súwretlengen depressiya túrleriniń mısallarına tolı. Sawıl «Qudaydan kelgen jaman ruwhtan» azap shekti, bul onıń qayǵırıwına hám zorlıqshı bolıwına sebep boldı (1 Sam. 16:14-23). Onıń jaǵdayı epizodlıq hám uni-polyar bolǵan sıyaqlı, sebebi Dáwittiń muzıka terapiyası (arfa shertiw) onı normal emotsional jaǵdayǵa qaytara alǵan – «Ol ózin jaqsıraq sezgen» – biraq keypiyattıń qayta kelmewine tosqınlıq ete almadı. Yunus bi-polyar versiyasınan azap shekti, ol tez arada «júdá narazı hám ashıwlı» bolıwdan «júdá baxtlı» bolıwǵa, keyin qayta ólgi kelgenge shekem ótti – bular barlıǵı Qudaydıń úzliksiz miyrimine juwap beriw barısında boldı (Yun. 4:1-9). Yusufdıń táǵdiri haqqında esitken soń, Yaqub sozılmalı depressiyaǵa tústi, onda ol «teselli alıwdan bas tarttı» (Gen. 37:35). Dáwit Batshebadan tuwılǵan birinshi ulı ólimine juwap retinde ótkir depressiyaǵa ushıradı (2 Sam. 12:15-22). Yahuda úmitsizlik, táwbe etpegen ayıplılıq hám ókinish sezimlerine alıp kelgen ótkir depressiyadan azap shekti, bul ózin óltiriwge alıp keldi (Mat. 27:3-5).
Depressiya ushın Bibliyalıq sheshim
Bul mısallar adamnıń isenishine qaramastan, depressiyanıń Muqaddes Jazıwda adamzat tájiriybesiniń ajıralmas bólegi sıpatında hújjetlestirilgenligin kórsetedi. Zábúr 77 depressiyanıń tájiriybesi, emi hám sheshimi haqqında bibliyalıq kózqaras beredi. 1-9-ayatlarda Quday teselli beriwge, járdem beriwge, kúshlendiriwge yamasa qollap-quwatlawǵa múmkin emes sıyaqlı bolǵan depressiyanıń tolıq úmitsizligi hám qayǵısı súwretlengen. Jazıwshı tolıq háreketsiz seziledi. 10-12-ayatlarda depressiyanıń emi kórsetilgen. Zábúrshı «Rabbimizdiń islerin» eske túsiredi. Bul dıqqat onıń depressiyalı jaǵdayına emes, al Qudayǵa qaratılǵan hám Qudaydıń kúshi barlıq tosqınlıqlardı jeńiwge jetkilikli degen isenimge alıp keledi. Depressiyanı emlewdiń nátiyjesi 13-20-ayatlarda tastıyıqlanǵan. Jazıwshı Qudaydıń ájayıp islerine berilgen sayın, Qudaydıń «izleri» kórinbese de, onıń óz qıyınshılıqları azayadı.
Depressiyanı eń meyrimli emlew Isa Másih ómiri hám xızmetinen kelip shıǵadı. Luka 13:10-13-te Isa emotsional máselelerdi emlewdiń anıq mısalların berdi, ol sozılmalı depressiyadan («18 jıl dawamında ruwh tárepinen mayıplıqqa ushıraǵan») hám fizikalıq deformaciyadan («ol iyilip qalǵan hám hesh qanday túzile almaytuǵın edi») azap shekken hayaldıń mútájliklerine juwap berdi. Birinshiden, men onıń depressiyasın jeńilletkenine isenemen: «Hayal, sen keselligińnen azat boldıń.» Keyin ol onıń fizikalıq máseleleri menen shuǵıllandı: «Ol oǵan qolların qoydı; hám ol dárhal túzelip, Qudaydı maqtaǵan.» Ol onıń emotsional buzılıwı menen sózler arqalı, al fizikalıq keselligi menen tiyiw arqalı shuǵıllandı.
Bul waqıyada Másih pútkil adamǵa, emotsional bólegine, sonday-aq fizikalıq hám ruwxıy bóleklerine de ǵamxorlıq etkenligin kórsetti. Onıń ómirimizdegı emotsional tosqınlıqlardı, sonday-aq depressiyanı da tolıq túsinetini, Onıń biz ushın juwap beriwshi shapaatshı bolıwına sebep boladı (Evr. 4:15).
Juwmaq
Solay etip, sol qıyın sorawdıń juwabı qanday? Haqıyqıy máńgilik Isa Mesihtiń ergenleri depressiyaǵa túsiwi hám depressiyadan azap shegiwi múmkin. Depressiyada bolıw adamnıń máńgilik Isa Mesihtiń ergeni ekenliginiń kórsetkishi emes, al kerisinshe, biz adamlar sıpatında qanshelli názik ekenligimizdiń basqa bir tárepi. Unamsız emotsiyalar sol názikliktiń bir bólegi (Gen. 3:17). Barlıq adamzat hálsizliklerimiz sıyaqlı, Bibliya depressiya menen gúresiw hám onı jeńiw ushın resurslarımız haqqında anıq aytadı. Birinshiden, bizge basshılıq, kórsetpe hám ruwxlandırıw ushın berilgen Qudaydıń Sózi bar (2 Tim. 3:16). Bibliyanı oqıw bizge Rimliklerge 12:2-de berilgen depressiyamızdı jeńiw ushın retseptti orınlawǵa múmkinshilik beredi: «Bul dúnyanıń úlgisine sáykes kelmeńler, al aqılıńızdı jańalaw arqalı ózgerińler.» Ekinshiden, bizde sezimlerimizdi jaqsı biletin hám olarǵa qayǵıratuǵın Isa Másih arqalı shapaatshı bar (Evr. 4:15). Úshinshiden, bizde ózimiz depressiyada bolǵanımızda ózimiz dúwa ete almaytuǵın waqıtta biz ushın dúwa etetuǵın Ruwh bar. «Ruwh bizdiń hálsizligimizde járdem beredi. Biz ne ushın dúwa etiwimiz kerek ekenligin bilmeymiz, biraq Ruwh biz ushın sózler menen aytıp bolmaytuǵın nalishlar menen shapaat etedi» (Rim. 8:26). Aqırında, máńgilik Isa Mesihtiń ergenleri sıpatında bizge depressiya ushın tolıq emdi óz ishine alatuǵın jańa tábiyat berilgen (2 Kor. 5:17).
Ruwxıy salamatlıq qánigeleri depressiyanı emlewdiń eń nátiyjeli usılları dári-dárman hám kognitiv-minez-qulıq terapiyası ekenligine kelisedi, bul ruwxıy tártip (kogniciya) konstruktiv háreket (minez-qulıq) menen birleskende depressiyanı (affekt) jeńedi dep esaplaydı. Bul máńgilik Isa Mesihtiń ergenleri ushın tańqalarlıq bolmawı kerek, sebebi Bibliya áyyemnen sol usıldı belgilegen. Kolosalıqlarǵa 3:1-2 bizdi júreklerimizdi hám aqıllarımızdı depressiyamızǵa emes, al «joqarıdaǵı nárselerge» qoyıwǵa baǵıtlaydı. Bunı islew arqalı biz jańa tábiyatımızdı tárbiyalaymız hám eski tábiyatımız usınıs etetuǵın depressiyaǵa shaqırıqlardı jeńetuǵın resurslar hám qásiyetler menen kiyinemiz (Kol. 3:5-14). Bul hárekettiń nátiyjesi «Másihdiń tınıshlıǵı júreklerińizde húkim súredi» hám «Másihdiń sózi sizde bay túrde jasaydı» (Kol. 3:15-16). Bunday jaǵdayda siz tek ǵana máńgilik Isa Mesihtiń ergeni ekenligińizge isenimli bolıp qalmastan, al depressiya menen gúresiw hám onı jeńiw ushın da resurslarǵa iye bolasız.
Jeyms P. Trotzer, Ph.D. tárepinen